ok nemli bir bilim adam? olmas?na ra?men akademik evreler taraf?ndan fazla bilinip tan?nmayan, hatta Erzurumlu olmas?na ra?men memleketinde de ok az ki?i taraf?ndan bilinen ?ahsiyetlerden biridir Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu.
Bir tarihte de?erli dostum rahmetli Prof. Dr. Ali Kurt ile Artvinde yap?lan bir mant?k al??tay?na kat?lm??t?k. al??tay sonras? Grcistan?n Batum ?ehrine gittik. Birka saatlik gezinti sonunda, al??taya kat?lan ve fakat yemek ve al??veri? u?runa Batumun grlmesi gereken yerlerini ka?ran di?er arkada?lar? beklerken, kendi aralar?nda konu?an genlerden birinin, bir insan?n mrnde 20-30 kitap yazmas?n?n mmkn olmad???n? syledi?ini gayri ihtiyari duydum ve o gence, Farabi ve ibn-i Sinan?n her birinin irili ufakl? 200 civar?nda kitap yazd?klar?n?, sadece gemi?te de?il ok yak?n bir zamanda Ord. Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun 2 binden fazla eser verdi?ini syledim. Bir niversitenin felsefe blmnde doktora yapt???n? syleyen bu gen, byle birini tan?mad???n? syleyince ben de orada bulunan ve ismini vermek istemedi?im hocas?n? gstererek hocan mutlaka biliyordur! diye gvenerek bu akademisyen meslekta??ma dndm. Fakat maalesef hocas? da F?nd?ko?luyu tan?mad???n? itiraf etti. ok zlm?tm nas?l olur da Trk kltrne bu kadar hizmeti olan bir ?ahsiyet, akademi evrelerinde tan?nmazd??
Aradan y?llar geti. Tortumda bir liseye Trkiye Yazarlar Birli?i Erzurum ?ubesi ad?na birka arkada??mla syle?iye davet edilmi?tik. Genlere ok ?ansl? olduklar?n?, nk ilelerinden iki nemli ?ahsiyetin Trk d?nce tarihinde nemli bir yeri bulundu?unu belirterek bu iki ismi duyup duymad?klar?n? sordum. Bunlardan biri Ord. Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu, di?eri de Prof. Dr. Necati ner hocamd?. Genler maalesef bu iki ismi ilk defa duyuyorlard?. Ben de k?saca bu iki ?ahsiyeti tan?tarak onlar? rol model almalar? gerekti?ini ifade ettim.
Sadece Erzurumlular?n de?il, tm Trkiyedeki akademik evrelerin, hele de felsefe ve sosyoloji gibi sosyal bilimlerle ilgilenenlerin mutlaka bilmeleri gereken F?nd?ko?lu hakk?nda bir dergi yaz?s?, bir de 2014 y?l?nda yazm?? oldu?um Trk D?nce Tarihi kitab?mda blm yazm?? bulunmaktay?m ve bu kitab? her dnem okutarak, ismi duyulmu? ve duyulmam?? birok ?ahsiyeti ?rencilerime tan?tmaktay?m. Trk d?nrlerinden bahsedilen kitaplardan birinde ilk defa F?nd?ko?luya yer verdi?imi d?nmekteyim. ?n?allah yan?l?yorumdur.
Ziyaretin Fahri F?nd?ko?lu, yurt d???nda doktora yap?p yurda dnen ve niversitelerde krss bulunan ender ?ahsiyetlerden biridir. ok al??kan bir yap?ya sahip olan F?nd?ko?lu, 40dan fazla kitap, bilimsel dergilerde ok say?da makale, kltr, sanat ve folklor dergilerinde ve gazetelerde de yine ok say?da makale ve yaz? yazm??t?r. Tm bu yaz?lar?n?n say?s?n?n 2 binden ok fazla oldu?u bilinmektedir. Emekli olduktan sonra da ara?t?rma, inceleme ve yaz? yazmaya devam eden F?nd?ko?lu, geirdi?i hastal?ktan dolay? hastaneye yatmak durumunda iken doktorlarla e?er orada da okuyup yazmama msaade ederseniz hastaneye yatar?m, yoksa yatmam! diye pazarl?k edip hastanede de al??malar?na devam eden retken bir bilim adam?yd?. lmnden sonra, vasiyeti gere?i tm kitaplar? aile efrad? vas?tas?yla Atatrk niversitesi ktphanesine vakfedilmi? ve ktphanede onun ad?na bir okuma ve al??ma salonu olu?turulmu?tur. Bunun d???nda Erzurumda Milli E?itim Bakanl???na ba?l? bir ilk?retim okuluna da Ziyaretin Fahri F?nd?ko?lu ad? verilmi?tir. Erzurumda bunun d???nda onun ad?n? ta??yan ba?ka bir bilim yuvas? bulunmamaktad?r. Bu yaz?y?, belki Erzurumda bir fark?ndal?k olu?turabilmek iin yazmaya karar verdim ve Fahri F?nd?ko?lunun yak?n akrabalar?ndan derledi?im birka bilgiyi payla?mak istedim. Bu da bir ziyaret esnas?nda gerekle?ti. Bu bir tesadf myd yoksa tevafuk muydu, bilmek zor. Ama szn etti?im bu hafta sonu seyahati, bu yaz?n?n ortaya ?kmas?na vesile oldu.
Geti?imiz gnlerde dostlar?m?z?n daveti zerine bir hafta sonu dinlenmesi iin Erzurumun Uzundere ilesine gittik. Ev sahiplerimiz, Muzaffer zcan ve abisi Dilaver zcand?. Dilaver Beyin e?i Nilfer Han?m ile benim e?im Saadet Han?m day? hala ocuklar? oldu?u iin Dilaver zcan Bey ve karde?leriyle aram?zda h?s?ml?k ba?? var.
Sohbet s?ras?nda bir ara Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?ludan bahsedilince Dilaver Bey ve Muzaffer Bey, F?nd?ko?lu ile akraba olduklar?ndan sz ettiler. Bunu daha nce de duymu? olmama ra?men bir araya gelemedi?imiz iin konu?amam??t?k. ?imdi tam f?rsat diyerek sorular sormaya ba?lad?m ve sonuta bu yaz? ortaya ?km?? oldu.
Dilaver ve Muzaffer Bey, anneleri rahmetli Necmiye zcan?n, Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun day?s? k?z? oldu?unu sylediler. Babalar? rahmetli Mustafa zcan Bey de Ziyaeddin Fahri Beyin eni?tesi oluyor. Fakat daha nce de bu iki aile aras?nda uzak bir h?s?ml?k ve fakat s?k? bir dostluk ba?? da mevcut. Mustafa zcan bey eskiden Tortum'a ba?l?, fakat ?imdi mstakil bir ile olan Uzunderenin en eski esnaf?. Hem toptan hem de perakende sat?? yapan ve olduka geni? arazileri bulunan Mustafa zcan Beyin babas?, A?a Bey olarak bilinen Osman Bey. Osman Beyin babas? da Erzurumda kad?l?k yapm?? olan Ali Bey. Mustafa zcan Beyin amcas?n?n ad? da Mustafa ve 1916 Rus-Ermeni i?gali s?ras?nda milis kuvvetleri kurarak Tortum civar?nda Ruslara kar?? sava?m??, sonra Deli Halit Pa?an?n birliklerine kat?lm?? ve Kop Da??nda ?ehit olmu?. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu, 1901 y?l?nda Erzurumun Tortum ilesine ba?l? aml?yama Kynde do?mu?, babas? Halil Fahri Beyin Anadolunun e?itli blgelerinde kad?l?k yapmas?ndan dolay? Ziyaeddin Fahri Bey de ilk ve orta ?renimini Anadolunun farkl? blgelerinde yapmak mecburiyetinde kalm??t?r.
Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun ye?eni ve Mustafa zcan?n e?i olan Necmiye han?m?n babas? da yine Osmanl?-Rus harbi s?ras?nda kurmu? oldu?u bir ula?t?rma grubuyla Trk ordusunun ihtiyac? olan battaniye, ama??r, orap, eldiven gibi malzemeleri kat?rlara ykleyerek ula?t?ran, zaman zaman da cephane ta??yan bir vatanseverdir. Necmiye han?m?n babas?n?n, dini e?itimi de oldu?u iin Cumhuriyetimizin ilan?ndan sonra mftlk yapm??, en son ank?r? Mfts iken emekli olup Uzundereye dnerek Dikyar kyne yerle?mi?tir.
Ziyaeddin Fahri Beyin day?s? k?z?n?n Uzundereli Mustafa zcanla evlenmesiyle daha nce dostluklar? bulunan bu iki aile aras?nda yak?n h?s?ml?k ve akrabal?k ba?? da kurulmu?tur.
Ziyaeddin Fahri bey, ?stanbulda Posta-Telgraf Mektebini bitirip Galatasaray Postanesinde memuriyet yaparken, bir taraftan da ?stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesinde Felsefe ?renimine ba?lar. Geceleri posta hanede al???p gndzleri faklteye devam ederek buradan 1924 y?l?nda mezun olur. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu, Edebiyat Fakltesini bitirdikten sonra postanedeki grevinden ayr?larak 1924 y?l?nda Erzurum Lisesi Felsefe ?retmenli?ine atan?r. ??te bu ?retmenlik y?llar?ndan itibaren, do?du?u aml?yama Kyne de gitmeye ba?lar ve ak30 GEL???M ERZURUM rabalar?yla tan???r. Daha sonra Erzurumdan ba?ka illerde ?retmenlik yapan F?nd?ko?lu, Milli E?itim Bakanl???n?n bursuyla Fransaya gidip bir yandan doktora program?na ba?lar, di?er taraftan Trkiyedeki lisans e?itimi kabul edilmedi?i iin doktoraya ara verip ikinci kez lisans e?itimi yapar. Trkiyeye dnp ?stanbul niversitesinde Doent olarak greve ba?lad?ktan sonra tekrar Fransaya gidip yar?m b?rakt??? doktoras?n? tamamlayarak Trkiyeye dner ve niversitedeki grevine devam eder. ??te bu kesin dn?ten sonra her yaz memleketine gelip day?s? k?z?n?n evinde birka gn misafir olarak kalmaya ba?lar ve bunu bir al??kanl?k haline getirir, nk Erzurumda kalan tek akrabas? onlard?r.
Mustafa zcan ile Necmiye zcan?n byk o?lu Dilaver Bey, 1963-64 ?retim y?l?nda ortaokulu okumak zere ?stanbula, Trkiye Muallimler Birli?i Ba?kan? olan amcas? ?hsan zcan Beyin yan?na gitmi?. Onun ?stanbula geldi?ini ?renen Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu hafta sonu ?hsan Beyle birlikte Dilaver zcan? da Erenkydeki evlerine davet etmi?. Bu davet s?ras?nda ba?layan kltr sohbetleri, her hafta sonu mutad bir ?ekilde devam etmi?. Bundan sonras?n? Dilaver Beyin kendi szlerinden aktaral?m:
Hafta sonlar? ?hsan amcamla, Ziyaeddin Fahri Beyin evine birlikte giderdik. O y?llarda ben, kendimce ?iirler yazard?m. Z. Fahri amca da ?iirle yak?ndan ilgilenen biri oldu?u iin ?iir yazd???m? ?renince ok sevindi, her hafta sonu yazd???m ?iiri kendisine gtrmemi isteyip beni te?vik etti.
Gtrd?m ?iiri inceleyip be?endi ve zerinde dzeltmeler yapt?. Haftalar boyunca gtrd?m ?iirlerimi ?enmeden okuyup dzeltti. E?i Efser han?m ?retmendi ve ok han?mefendi bir ?ahsiyetti. Efser han?m, benim Kuleli Askeri Lisesinin s?navlar?na girmem iin srekli cesaretlendirip te?vik ederdi. S?navlara haz?rland?m, mracaat edip nihayetinde yaz?l? s?nav? kazand?m. Ancak sa?l?k muayenesinde renk krl? tespit edilince elendim ve asker olma hayalimi gerekle?tiremedim. Erzuruma dnp Erzurum Lisesinde yat?l? olarak okudum ve Ankara Devlet Mhendislik Mimarl?k Akademisini kazanarak Ankaraya gittim. Say?sal bir alana gidince ?iirle olan ba??m da kopmu? oldu.
Ziyaeddin Fahri beyin evi adeta bir dost mekan? gibiydi. Srekli misafirleri olurdu. Fahri bey de e?i Efser han?m da bundan ok memnun ve mutlu oluyorlard?. Gelen misafirlerle kltrel sohbetler yaparlard?. Evlerinde Afrikal? kar? koca yard?mc?lar? vard?. Gelen misafirleri onlar kar??lar, u?urlar, ikramda bulunur, evin tm i?lerini onlar yapard?.
Ziyaeddin Fahri bey, son derece vatanperver ve milliyeti bir bilim adam?yd?. Okumam iin bana Ziya Gkalp ile Nihal Ats?z?n kitaplar?n? tavsiye ederdi; ben bu kitaplar? okurdum. Bizim onu evinde ziyaret etmemize mukabil, o da ?hsan amcama Trkiye Muallimler Birli?inde iade-i ziyarette bulunurdu. Buraya o zamanlar Milli Trk Talebe Birli?i Ba?kanl??? yapan Rasim Cinisli bey de s?k s?k gelirdi.
Dilaver abi, benim bildiklerim bunlar diyerek konuyu kapatt?ktan sonra Erzurum d???nda ikamet eden k?zkarde?i P?nar han?m? arad? ve bu konuda bildi?i ?eyler olup olmad???n? sordu. P?nar han?m da Fahri beyin her yaz Uzundereye gelip kendilerinde kald???n?, ok ho? sohbet bir ki?ilik oldu?unu anlatt?ktan sonra, gerek kendisinin gerekse Fahri F?nd?ko?lunun ocuklar?n?n Erzurumda bir yksek?retim kurumuna (bu, faklte veya yksekokul olabilir diyerek seimi ilgililere b?rakt?klar?n? belirterek) Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu ad?n?n verilmesini umduklar?n? ve beklediklerini, bunun Erzurum iin bir kadir?inasl?k ve vefa rne?i olaca??n? ifade ederek konu?may? sonland?rd?.
Burada zerinde nemle durmam gerekir ki Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu, akademik al??malar?n?n yan? s?ra Erzurum halk kltr zerine nemli eserler veren bir ?ahsiyettir. Her vesileyle Erzuruma gelen ve memleketini asla unutmayan, Erzurumlu olmas?yla vnen bu nemli bilim adam?n?n unutulmamas? ve unutturulmamas? gerekmektedir. Bizler Erzurum Tarih Derne?i olarak (rahmetli Prof. Dr. Ali Kurt, TRT Erzurum eski Radyo Mdr ve Prodktr ?smail Bingl ve ben H. mer zden, zaman zaman aml?yamaa (eski ad?yla ?vank) giderek Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?luyu anar ve ondan vgyle bahsederdik.
?imdi bu yaz? vesilesiyle Erzurumda bulunan iki niversiteden birindeki bir faklte ya da Tortumdaki Meslek Yksekokulunun ad?n?n de?i?tirilmesinin yahut da Uzunderede bal?k?l?k veya meyvecilikle ilgili bir Meslek Yksekokulu a?larak ad?n?n da Z. Fahri F?nd?ko?lu olarak verilmesinin, mr boyunca vatan?, milleti ve memleketi Erzurum iin arpan ve ?imdilerde unutulmu? bir yre?in yeniden arpmas?n? sa?layaca??n? d?nmekte ve byle bir giri?imi, hem ?ahs?m, hem Erzurumlular, hem de temsilcisi oldu?um Erzurum Tarih Derne?i ad?na teklif etmekteyim. Umar?m ki bu neri, ilgili ve yetkililerce grlr ve dikkate al?n?r.