Sel�uklu T�rkiye�sinin kurulu?undan XIII. asr?n ba?lar?na kadar olan hayat? gerek siyasi durumu ve gerekse iktisadi faaliyetleri bak?m?ndan, orta �a? Devletleri aras?nda �nemli bir konuma sahip oldu?u bilinmektedir. Bilhassa zaman?n k?sal???na ra?men b�y�k �o?unlu?u g��ebe olarak Anadolu�ya giren T�rklerin ?ehirlere, kasabalara ve k�ylere yerle?erek ileri bir cemiyetin b�t�n m�esseselerini yaratmakta ve onlar? idare etmekte g�sterdikleri ustal?k, ak?llara hayret vermektedir. Geni? �l��de ticari faaliyet dolay?s?yla, b�y�k yollar boyunca v�cuda getirilen kervansaraylar ve buralar? idare edecek m�kemmel m�esseseler, kalabal?k ?ehirler ve kasabalardaki s?nai, ticari geli?melerin yaratt??? �nemli miktarda ki esnaf, usta ve �?raklar?n (i?�i) meydana getirdikleri �ihvan� ve �fityat� yani �Ahilik� te?kilat?, �e?itli i�timai yard?m m�esseseleri, art?k Anadolu�da di?er T�rk kavimlerini hayli geride b?rakm??, b�t�n kalk?nma �zellikleriyle kendisini di?er ?slam sahalar?ndan belirli sohbette ayr?lm?? bir devletin tarihi bir vak?a olarak varl???n? bize kabul ettirmektedir. ?u h�lde insan cemiyetlerinin son sosyal geli?me merhalesi olan �kavmi hayattan� �millet hayat?na� ge�i?ini T�rkler Anadolu�da s�ratle ba?arm??lard?r. Mesela Anadolu Sel�uklu Sultan? Al�eddin Keykubat (1220-1237) art?k bir kavmin veya a?iretler toplulu?unun de?il, millet hayat?n? idrak etmi? olan Anadolu T�rk halk?n?n milli sultan?yd?.
Anadolu Sel�uklular?nda sosyal ve iktisadi refah XIII. y�zy?l ba?lar?nda I. ?zzeddin Keykavus (1211-1220) ve I. Alaeddin Keykubat zamanlar?nda zirveye ula?m??t?. Bu y�zden XIII. y�zy?l Orta �a? Avrupa yazarlar? T�rkiye�yi �efsanevi zenginlikler diyar?� olarak g�stermi?lerdir.
?�phesiz iktisadi refah sosyal refah? da beslemekteydi. Bunun i�in iktisadi g�venlik ve refah? artt?rmaya y�nelik yat?r?mlardan ka�?n?lm?yordu. Bu yat?r?mlardan kervansaraylar nas?l yolcular? paras?z misafir ediyor ve besliyorsa �lkenin her taraf?ndaki imaretler misafirhaneler ve �e?itli adlar alan zaviyelerde bu t�r sosyal hizmetler g�r�yorlard?. Ahi te?kilat? da �lkenin sanayi ve ticaret hayat?n? te?kilatland?r?lmas? yan?nda etkin bir sosyal hizmet kurumu olu?turmu?tu.
T�rkistan�dan Anadolu�ya g�� ederek yerle?en �ok say?daki T�rk esnaf ve sanatkara kolayca i? bulabilmek, yerli Bizans sanatkarlar? ile rekabet edebilmek; tutunabilmek i�in �rettikleri mallar?n kalitesini korumak; �retim ihtiyaca g�re ayarlamak, sanatkarlarda sanat ahlak?n? yerle?tirmek; T�rk milletini ekonomik y�nden ba??ms?z hale getirmek; ihtiya� sahibi olanlara her alanda yard?m etmek; �lkeye yap?lacak olan yabanc? sald?r?larda devletin silahl? kuvvetlerinin yan?nda sava?mak, sanatta, dilde, edebiyatta, m�zikte, gelenek ve g�reneklerde milli heyecan? yarat?p ayakta tutmak gerekiyordu. ??te bu mecburiyet dini, ahlaki kurallar? �fut�vvetna?meler�de mevcut olan bir esnaf ve sanatk�rlar dayan??ma ve kontrol kurulu?unun, yani ahili?in kurulmas? sonucunu do?urdu.
Ne?et �a?atay, ahili?in yabanc? bir te?kilat olmad???n?, bilakis T�rklerin bi�imlendirip kendi mili damgalar?n? vurduklar? bir te?kilat olarak kuruldu?una dikkat �ekmektedir.
Ahi birliklerini Anadolu T�rk toplumuna �zg� bir sentez olarak el almak gerekir. ��nk� T�rk k�lt�r� bu birliklerde yer alarak �zg�n bir sentez olu?turmu?tur. Ahili?in Anadolu�da k�kle?ip yay?lmas? ?u sonu�lar? do?urmu?tur:
1. Anadolu T�rklerinin g��ebe ya?am?ndan yerle?ik ya?ama ge�i?ini h?zland?rm??t?r.
2. XIII. y�zy?la kadar �o?unlukta yerli M�sl�man olmayan halk?n elinde bulunan sanat ve ticaret ya?am?na T�rklerin kat?lmalar? ile bu alanlarda b�y�k kalk?nma olmu?tur.
3. T�rk esnaf ve sanatkarlar? arkalar?nda s?k? i? birli?i ve kar??l?kl? yard?m ili?kilerini kurmu?lar ve iyi ahlak ilkelerini halka yaym??lard?r. Ahiler Sel�uklular ve ?lhanl?lar zaman?nda kurduklar? �Ahi Birlikleri� ile iktisadi ve siyasi alanlarda yetkili olduklar? gibi �lkedeki politik olaylara da y�n vermi?lerdir.
T�rkl�?e y�celik ve uzun �m�rl�l�k kazand?ran m�esseselerin ba??nda Ahilik gelmektedir. Ahili?in d�rt umdesi; devletin ger�ekten kurabildi?i d�rt ortamda yani �adalet- emniyet-e?itim-h�k�met�in bulundu?u �lkelerde ye?erip geli?mi?tir. Keza bir �lkede devletin devletlili?i yani; �ak?l-ahlak-bilim-�al??ma�n?n i?lerlik ve ge�erlili?i ile hayat bulmaktad?r. Ahili?in tarihte devletler kurdurup ya?atmas?ndaki �zellikleri i?te bu kar??l?kl? ili?kilerden (Ahilik-Devlet) kaynaklanm?? olmal?d?r.
1202 y?l?nda R�kn-ed-Din S�leyman?ah, Erzurum�u fethederek, b�t�n Saltuk ilini Anadolu Sel�uklu hakimiyeti alt?na ald?. Erzurum, Anadolu Sel�uklu hakimiyeti d�neminde Anadolu refah seviyesi en y�ksek ticaret merkezlerinden biri haline gelmi?ti.
Sel�uklular zaman?nda Erzurum, do?u-bat? ve kuzey-g�ney ticaret yollar? �zerinde bulunmas? ?�phesiz hem ?ehORTA �A? ERZURUM'UNDA AH?L?K TE?K?LATI** Prof. Dr. Erol K�RK��O?LU* *Atat�rk �niversitesi Edebiyat Fak�ltesi �?retim �yesi **Bu yaz? 2007�de yay?mlanm?? olan �Orta�a?�da Erzurum� isimli kitaptan iktibas edilmi?tir. 2 GEL???M ERZURUM TEMMUZ 2021 3 rin iktisadi a�?dan geli?mesine zemin haz?rlam?? hem de Ahi Te?kilat? vas?tas?yla �retimin �ok y�ksek oldu?u bir ?ehir konumuna gelmi?tir. Bu �a?larda Erzurum�da gerek ticaretle u?ra?anlar?n gerekse esnaf ve sanatkarlar?n mesleklerini icra edebilmeleri i�in yeterli m�esseseler mevcuttu.
Yaln?z Erzurum�da de?il, b�t�n Anadolu�da ilk M�sl�man-T�rk eserleri aras?nda yer alan Kale Mescidi, Tepsi Minare, Ulu Cami, Emir Saltuk K�mbeti ve benzeri abideler, Saltuklular D�nemi�nde ?ehrin ticari ve ekonomik durumu hakk?nda belli bir fikir vermektedir. Zaten R�kn-ed-Din S�leyman?ah�?n Saltuklular�? ortadan kald?r?lmas?nda di?er fakt�rlerin yan? s?ra ?ehrin �nemli bir ticaret merkezi olu?unun pay? b�y�kt�.
Claude Cahen�in belirtti?i �zere Anadolu�daki ticari geli?melerden en �ok yararlanan Sel�uk ?ehrinin Erzurum oldu?u g�r�lmektedir. Uzak Do?u�dan Avrupa'ya uzanan, ?talya ile Tebriz�i birle?tiren uluslararas? ticaret yolu hem Akdeniz hem Karadeniz �zerinden Erzurum�a u?ramak zorundayd?. Tebriz�den gelen kervanlar ya Erzurum �zerinden Trabzon liman?yla Karadeniz�e veya yine Erzurum �zerinden Erzincan-Sivas yoluyla Ayas�tan (Yumurtal?k) Akdeniz�e a�?lmaktayd?.
Sel�uklu sanayi sistemi, Ahiler taraf?ndan te?kilatland?r?lm??t?. ?ehir ahilerinin yani esnaf birliklerinin temelini deri i?leyiciler (debba?lar) olu?turuyor idi. Deri ve dokuma sanayi bir�ok yan sanayi kollar?yla birlikte en �nemli sanayi dallar?d?r. Bu sanayinin �r�nlerine d?? pazarlarda y�ksek bir talep oldu?unu, pamuklu, y�nl�, ipekli dokumalar, bir�ok �e?itleriyle d�nya pazarlar?nda aranan mallard?. Sel�uklularda en �nemli ihra� mallar?n? dokunmaya g�lleri ve olu?turmaktayd?. Erzurum�da dokunan hal?lar Avrupa ve ?slam �lkelerini ihra� ediliyordu.
1236 y?l?nda Erzurum'a gelerek ?ehirde bir s�re ikamet eden Kazvinli ?ems ed-Din �mer, Erzurum hakk?ndaki fikir ve d�?�ncelerini ?�yle nakletmekte idi: Ticaret yapmak amac?yla 1236 y?l?nda Erzurum'a geldim. Burada bir s�re ticaretle me?gul oldum. ?ehrin ticaret yapmak i�in �ok elveri?li bir merkez oldu?una tan?k olunca; kendi kendime bu ?ehirde oturmal?s?n, y�ce cennetin k?skand??? bu yeri mesken tutmal?s?n diyerek hemen o gurbet ilini kendime yurt se�tim. Bir�ok vefal? dost edindim. Yolculuk defterini d�rerek, g�zellikleriyle dolu bu ?ehirde ya?amaya ba?lad?m. Ge�imimi arzulad???m ?ekilde temin ederek uzun bir s�re Erzurum'da ikamet ettim. Burada �ok miktarda mala, kuma?a ve nimete sahip olarak zengin oldum.
1236 y?l?nda Erzurum'a gelerek ?ehirde bir s�re ikamet eden Kazvinli ?ems ed-Din �mer, Erzurum hakk?ndaki fikir ve d�?�ncelerini ?�yle nakletmekte idi: Ticaret yapmak amac?yla 1236 y?l?nda Erzurum'a geldim. Burada bir s�re ticaretle me?gul oldum. ?ehrin ticaret yapmak i�in �ok elveri?li bir merkez oldu?una tan?k olunca; kendi kendime bu ?ehirde oturmal?s?n, y�ce cennetin k?skand??? bu yeri mesken tutmal?s?n diyerek hemen o gurbet ilini kendime yurt se�tim. Bir�ok vefal? dost edindim. Yolculuk defterini d�rerek, g�zellikleriyle dolu bu ?ehirde ya?amaya ba?lad?m. Ge�imimi arzulad???m ?ekilde temin ederek uzun bir s�re Erzurum'da ikamet ettim. Burada �ok miktarda mala, kuma?a ve nimete sahip olarak zengin oldum.
?lhanl?lardan Olcayto Han zaman?nda Erzurum'da b�y�k bir Kervansaray daha yap?larak ?ehrin ticareti bir kat daha art?r?lm??t? Erzurum�un bu refah ve zenginlik i�inde ya?amas? bir�ok medeni m�esseselerinde kurulmas?na neden olmu?tur. ?�phesiz ?ehrin ticari alanlardaki geli?melerden dolay? k?sa zamanda n�fusu y�z bine ula?an kalabal?k bir ?ehir konumuna y�kselmi?ti.
Mo?ol egemenli?i alt?nda Anadolu Sel�uklu sultanlar?n?n vilayetlerde otoritesi iyice zay?flam?? bulunuyordu. Bu y�zden, ?ehirlerde baz? kamu g�revlilerinde �zellikle g�venlik i?levinde, devletin temel fonksiyonlar?n? esnaf?n ba?? say?lan Ahi babalar?n �stlendi?ini g�rmekteyiz. ?ehir n�fusunun b�y�k k?sm?n? esnaf ve lonca mensuplar?n?n olu?turdu?u ve bu halk?n zaviyeleri etraf?nda �rg�tlenmi? bulundu?u d�?�n�l�rse, ahilerin g�c� anla??lmaktad?r. Her b�y�k?ehirde en n�fuslu ahi reisi, ?ehrin belediye ba?kan? veya emiri gibi hareket etmi?lerdir
Orta �a? Erzurum'u �e?itli el sanatlar?n?n geli?mi? oldu?u bir ?ehir haline gelmi?, �ok makbul b?�ak�?l?k, kuyumculuk, Erzurum ta?? denilen kara ta?tan yap?lm?? s�s e?yalar?, dericilik, dokumac?l?k ve bu arada ince y�n dokumac?l???, bak?rc?l?k bak?m?ndan Anadolu�nun en geli?mi? ?ehirlerinden birisi idi. Erzurum�da ahi te?kilat?na ba?l? 22 �e?it esnaf ve sanatk�rlar sanatlar?n? icra ederek bu ?ehrin kalk?nmas?na hizmet etmi?lerdir.
?ktisadi faaliyette tekelci bir z�mre te?kil eden esnaf ve sanatk�rlar kendi aralar?nda �f�t�vvet� denen dini-iktisadi bir birlik i�inde birle?mi? olup �yelerin dernekteki yerleri yukar?dan a?a??ya Ahi Baba-Ahiler-Yi?itba??lar-Gen� i?�iler olarak s?ralanmaktad?r. Ahiler, �retim faaliyetleri yan?nda devlet ile esnaf aras?ndaki ili?kileri de d�zenlenmekle y�k�ml� idi. �cretlerin tayini, mal cinslerinin, standartlar?n?n ve fiyatlar?n?n tespiti de hep esnaf birli?ine aitti.
Erzurum'da debba?lar ?eyhinin esnaf �zerinde n�fuz ve icraat? mutlak bir surette idi. Sanat?nda sahtekarl?k eden esnaf?n d�kk�n? kapatt?r?l?r, ��r�k ve hileli yapt??? i? ibret olmak �zere d�kk�n?n kap?s?n? �st�ne �ivilenerek te?vik edilirdi. Bu y�zden sanatkarlar?n iyi yeti?mesi, sa?lam ve kaliteli mallar?n �retilmesi, ahilerin denetimi sayesinde m�mk�n olmu?tur.
Ahi Evran�?n neslinden gelen Ahiler, her y?l Erzurum�a gelerek Ahi Evran�?n K?r?ehir�deki t�rbesinde bulunan kuyudan bir testi su getirerek, Mehdi Abbas�?n mescidi �zerinde yap?lan caminin minaresine asarlar. B�ylece ?ehirde s???rc?k ku?lar?n?n �o?almas? ve bu y�zden Ahi Evran�?n duas?n?n bereketiyle �ekirge afat?ndan ?ehrin korunmas? temin olunurdu. Ahi Evran�?n dostlar? her sene Erzurum'a geli?lerinde debba?lar tekkesinde Ahi reislerinin kat?l?m? ile Abdurrahman Gazi T�rbesindeki Sultan Sekisinde bir t�ren d�zenlenir. Yenilen yemek sonras?nda ustal??a terfi edenlere burada yap?lan t�ren sonras? ustal?k belgesi ve izni verilirdi.
Fas�?n Tanca ?ehrinden olan Arap Seyyah? ?bn Battuta, 732/1332 y?l?nda Anadolu�yu gezmeye ba?lar. ?bn Battuta Anadolu�nun �nemli merkezlerinden biri olan Erzurum hakk?ndaki izlenimlerini seyahatnamesinde ?�yle nakletmektedir; Irak H�k�mdar?n?n hakimiyeti alt?nda bulunan Erzurum, geni? bir co?rafi alana yay?lm??t?r. Ama iki T�rkmen grubu (Akkoyunlu- Karakoyunlu) aras?nda ba? g�steren uzun sava?lar y�z�nden ?ehrin her taraf? harap hale gelmi?tir. Erzurum�da �Ahiyet��l-Fityan� 4 GEL???M ERZURUM TEMMUZ 2021 5 (Karde? Yi?itler) ad?n? verdi?i bu z�mrenin zaviyelerinden bahseden ?bn Battuta Anadolu�da her T�rkmen kasabas?nda, k�y�nde bunlara tesad�f edildi?ini yazmaktad?r. Ahilerin ?ehirlerine gelen yabanc?lar? misafir etme, yiyeceklerini ve konaklayacaklar? yeri sa?lama, onlar? e?k?yan?n ve vurguncular?n ellerinden kurtarma gibi konularda Ahilerin e?ine d�nyada rastlanmad???na, onlardan daha ahlakl? ve erdemlisini d�nyada g�rmedi?ini yazmaktad?r. ?bn Battuta Anadolu�nun di?er ?ehirlerinde oldu?u gibi Erzurum�da da ahi b�y�klerinden ve bunlar?n halk �zerinde kazand??? n�fuz ve itibardan bahsetmektedir. Erzurum�a geldi?inde ?ehirde Ahi Toman adl? 130 ya??ndaki bir ?ahsa misafir oldu?unu ifade etmektedir. Ger�ekten de gerek toponomi tetkikat? gerek kitabeler ve mezar ta?lar?, vakfiyeler, resmi kay?tlar, muhtelif tarihi kaynaklar bu te?kilat?n Anadolu�nun her taraf?na yay?ld???n? g�stermektedir
Anadolu'da Ahi te?kilat?n?n kurulu? ama�lar?ndan biri de ilmi, �e?itli sanat alan?nda uygulamaya koyarak, toplumu bundan yararlanma �lk�s�n�n prati?e d�n�?mesini sa?lanmakt?r. Ahi te?kilat? Anadolu�da tabiat ilimleri alan?ndaki �al??malar?n ?????nda kurulmu?tur. Sel�uklu zaman?nda Ahilik, bilimsel bir temele dayanmakta ve bilimin verilerinden pratik hayatta yararlanmay? esas alm??t?r.
Ahilik ?slam inanc?yla, T�rk �rf ve adetlerini kayna?t?ran bir d�?�ncedir. Bu d�?�nce sisteminde, insan?n b�t�n olarak ele al?nd??? bu anlay??, Ahili?in, e?itim faaliyetlerinin de h�kim unsurudur. Ahiliye girebilmek i�in az �ok o �a??n ?artlar? gere?i modern e?itim almalar? ve bilgi donan?m?na sahip olmalar? gerekiyordu.
T�rk insan? Malazgirt sava?? sonras? Erzurum�u fethetmekle yetinmemi?, fetih sonras? Erzurum�u tarihi, k�lt�r�, medeniyeti, insan? ve T�rk kimli?i ile k?sa s�rede T�rk vatan? haline getirmi?tir. Saltuklular, Anadolu Sel�uklular? ve ?lhanl?lar zaman?nda ticaret yollar? kav?a??nda kalan bu ?ehir, k?sa zamanda bir ilim ve k�lt�r merkezi haline getirilmi?tir. Anadolu Sel�uklular?n?n k?sa s�ren hakimiyetleri devrinde 1200- 1242 y?llar? aras?nda ve ?lhanl?lar devrinde (Mo?ollar d�nemi dahil) 1242-1236 y?llar? aras?nda yap?lan �ifte Minare (Hatuniye), Yakutiye, Ahmediye ve Sultaniye medreseleri devirlerinin birer fak�lteleri idi. Bu medreseler dini, sosyal ve fen bilimleri sahalar?nda, �a??n geli?meleri ?????nda e?itim ve �?retim hayatlar?n? s�rd�rm�?lerdir.
?�phesiz devrin en modern e?itim kurumlar?n?n Erzurum�daki varl???, Ahilik te?kilat?n?n kurulmas? ve geli?mesini sa?lam?? ve b�lgesinin iktisadi kalk?nmas?na �nemli bir katk?da bulunmu?tur. ��nk� Ahi Te?kilat?na girebilmek, herhangi bir esnaf birli?i i�inde yer alabilmek i�in o ki?inin belli bir e?itim almas? gerekiyordu. Ger�ekten de Erzurum�da Ahi te?kilat? ile e?itim kurumlar? birbirlerini destekleyerek ve tamamlayarak b�lgenin kalk?nmas? ve iktisadi geli?mesine �nayak olmu?lard?r. Orta �a? Erzurum�unda Ahilik te?kilat?n?n �ok ileri seviyede olmas? ve b�lgenin siyasi, iktisadi, k�lt�rel geli?mesinde bu te?kilat?n �stlendi?i misyonun temel dayana?? Erzurum�un jeostratejik konumundan dolay? �nemli ticaret yollar? �zerinde yer almas?, Sel�uklular ve ?lhanl?lar d�neminde Erzurum�un bir ilim ve k�lt�r merkezi olmas?ndan kaynaklanmaktad?r.
T�rk Ahili?i, Ahi Evran�dan beri mensup oldu?u devletin varl???n?n yeg�ne teminat? olmu?, T�rk Devletinin ebed-m�ddet ya?amas? gibi kutsal bir m�cadelenin de i�erisinde yer alm??t?r.
T�rk Ahili?i, Sel�uklu ve Osmanl? hakimiyetleri d�nemlerinde gitti?i �lkelere uygarl?klar g�t�ren, �� k?t�ada sevgi-ac?ma-ba???lama tohumlar? eken, hak ve adaletin bayra??n? y�kselten; emek-sermaye ahengi kuran; g��l� devletler kurup sosyal adalet ve bar??? sa?layan, bin y?ll?k Anadolu�daki T�rk varl???n?n tarihi s�reci i�inde M�sl�man-T�rk esnafl???nda kendini bulmu?tur.