Amerikada Ermeni propagandas?n? g?sleyebilmek iin Washington Bykelili?i grevini ve diplomatik kariyerini feda edebilmi? olan Ahmet Rstem Bey, de Bilinski ad?nda Polonyal? bir asker baban?n o?ludur. Babas?, 1848de patlak veren Avusturyaya kar?? Macar ihtilline kat?lm??, bu hareket ba?ar?s?zl?kla sonulan?nca 1854de Trkiyeye s???nm??, Trk hizmetine girmi?, Mslman olup Sadeddin Nihad Pa?a ad?n? alm??, asker ve diplomat olarak devletimize uzun y?llar hizmet etmi?; 1880-1885 y?llar?nda Osmanl? Komiseri olarak Sofyada grev yapm??, Bulgaristan Trklerinin haklar?n? ve vak?f mallar?n? korumak iin canla ba?la al??m?? olan bir kimseydi. Ahmet Rstem Bey, 1862de babas?n?n grevle bulundu?u Midillide do?mu? ve 1935te Avrupada lm? olan bir Osmanl? diplomat?d?r. Kendisi Mslmand?r, ama ad? baz? kaynaklarda Alfred de Bilinski olarak da geer. 1882de Sofya Komiserli?inde, babas?n?n yan?nda, Frans?zca ktibi olarak diplomasi mesle?ine ba?lad?, Hariciye kadrosunda e?itli grevlerde bulundu, bu arada iki defa Washingtonda maslahatgzar olarak grev yapt?. Balkan Sava?? ncesinde, 1911-1912 y?llar?nda, Karada??n ba?kenti etinede Bykelilik yapt?. Balkan Sava??na er olarak kat?ld?. 1914te Washington Bykelili?ine atand?. Bu grevinden olayl? bir ?ekilde ayr?ld?ktan sonra diplomasi mesle?inden da ayr?ld? ve yay?n yoluyla Trkiyeye hizmetlerini srdrd. Birinci Dnya Sava?? iinde ve Mtareke y?llar?nda e?itli yabanc? gazetelere Trkiyeyi savunan makaleler yazd? ve ?svirede Frans?zca iki kitap yay?nlad?. 1919da Anadoluda ba?layan Milli harekete ve Mustafa Kemal Pa?an?n yan?nda Sivas kongresine kat?ld?. Son Osmanl? Meclisine Ankara Milletvekili olarak seildi, bu Meclis ?ngilizler taraf?ndan da??l?nca Ankaraya geldi ve Birinci Byk Millet Meclisine Ankara Mebusu olarak seildi. 24 May?s 1920 tarihli Padi?ah iradesi ile Mustafa Kemal Pa?a g?yaben idama mahkum edilmi?ti. Onunla birlikte idama mahkum edilenler aras?nda Ahmet Rstem Bey de vard?. 8 Eyll 1920de Milletvekilli?inden istifa ederek Avrupaya gitti. Mustafa Kemal Pa?an?n talimat?yla kendisine hizmetlerinden dolay? 150 lira maa? ba?lad?. Rstem Bey, lnceye kadar bu ayl?kla geindi ve 73 ya??nda hayata gzlerini kapad?.
BA?ARILI H?ZMETLER?
Amerikan bas?n?n da, 1880ler den beri sistematik biimde Ermeni propagandas? yap?l?yordu. Mslman Trklerin H?ristiyan Ermenilere bask? yapt?klar? ileri srlyor, Trk Hkmeti ve Trk insan? haks?z yere sulan?yordu. Bu karalama kampanyas? zaman zaman ok ?iddetleniyordu. Washington Elili?imiz bu sald?r?larla durmadan bo?u?uyordu. 1914 y?l?nda Ahmet Rstem Bey Washingtona Bykeli atand? ve Ba?kan Woodrow Wilsona gven mektubunu sunup 24 Haziranda resmen grevine ba?lad?. Bykeli payesiyle Washingtona atanan ilk Osmanl? diplomatik temsilcisiydi. (Ondan nce Washingtonda grev yapm?? olan temsilcilerimiz Orta Eli payesinde idiler.)
Bykeli Ahmet Rstem Beyin Washingtonda greve ba?lamas?ndan sadece drt gn sonra, 28 Haziran 1914 gn, Avusturya Macaristan ?mparatorlu?u veliaht? Ar?idk Francis Ferdinand Saraybosnada bir suikastta ldrld. Bu suikast, bilindi?i gibi, Birinci Dnya Sava??n? fitilledi. Suikasttan bir ay sonra, 28 Temmuzda, Avusturya-Macaristan S?rbistana sava? at? ve Rusya, S?rbistana yard?m iin seferberlik ilan etti. 1 A?ustosta Almanya, 5 A?ustosta da Avusturya-Macaristan Rusyaya sava? ilan ettiler. Avusturya-Macaristan ile S?rbistan aras?nda ba?layan sava? bir Avrupa sava??na dn?t. 10 A?ustosta Fransa, 12 A?ustosta da ?ngiltere Avusturya-Macaristana sava? ilan ettiler
1914 yaz?nda byk sava? yay?ld?ka yay?l?yordu ama Trkiye ve Amerika Birle?ik Devletleri henz bu sava??n d???nda idiler. Bu iki devleti de sava?a ekmek ve Avrupa sava??n? dnya sava??na dn?trmek iin abalar harcan?yordu. Almanya, Trkiyeyi; Ingiltere ve Fransa da Amerika Birle?ik Devletlerini kendi saflar?nda sava?a ekme?e u?ra??yorlard?. Trkiye (yani Osmanl? Imparatorlu?u), o y?l?n Kas?m ay?nda byk sava?a srklenecekti, ABD ise ta 1917 y?l?na kadar sava? d???nda kalacakt?.
??te tam bu s?ralarda yani Birinci Dnya Sava??n?n ?kt??? fakat Trkiyenin henz sava? d???nda bulundu?u aylarda Bykeli Ahmet Rstem Bey, Washingtonda aya??n?n tozuyla iki srprizle kar??la?t?:
Birinci srpriz, sava? gemileriyle ilgiliydi: Yunanistana iki Amerikan z?rhl?s? sat?l?yor, te yandan da ?ngiltere Trkiyenin iki sava? gemisini gasp ediyordu. Trk Hkmeti, stn durumdaki Yunan deniz kuvvetlerine kar?? donanmam?z? glendirmek amac?yla, 1911 y?l?nda bir ?ngiliz tersanesine Re?adiye adl? bir dretnot sipari? etmi?; ayr?ca, Brezilya iin ?ngilterede yap?lmakta olan Rio de Janeiro adl? dretnotu sat?n alm?? ve buna Sultan Osman ad?n? vermi?ti. Bu sava? gemilerinin paralar? Trk halk?ndan toplanm?? ve 200.000 lira tutar?ndaki son taksitleri de son kuru?una kadar denmi?ti. Yap?mlar? tamamlanan Re?adiye ve Sultan Osman z?rhl?lar? 1914 y?l? Temmuz ve A?ustos aylar?nda Trkiyeye teslim edilecekti. Art?k gn say?l?yordu. Trk halk?, di?inden t?rna??ndan art?rarak paras?n? dedi?i gemilerin nihayet teslim al?nd??? gn beklerken, ?ngiltere, en basit ticaret hukuku kurallar?n? da ayaklar?n alt?na alarak paras? denmi? olan bu gemilere el koydu?unu ve Trkiyeye teslim etmeyece?ini a?klam??t? (6 A?ustos 1914). ?ngilterenin bu karar? Trkiyede ?ok yaratm??t?.
?kinci ?ok Amerikadan geldi. Bykeli Ahmet Rstem Bey, Washingtona vard??? gnlerde, Amerikan donanmas?n?n Idaho ve Mississipi adlar?ndaki iki z?rhl?s?n?n Yunanistana sat?lmak zere oldu?unu ?rendi. Yunanl?lar, Amerikadan sava? gemisi sat?n alma i?ini ok gizli tutmu?lar, gr?meleri, pazarl?klar? gizlice yrtm?ler ve i?i ba?lam??lard?. Bykelimiz bu sat??? nlemek iin hemen harekete geti, stste giri?imlerde bulundu, Ba?kan Wilsona kadar ?kt?. Bu gemilerin sat???n?n Yunanistan? Trkiyeye kar?? k??k?rtaca??n?, Yunan sald?rganl???n? artt?raca??n?, bar??a zarar verece?ini anlatt?; gemilerin Yunanistana teslim edilmemesini istedi. Ama Bykelimizin giri?imleri sonusuz kald?. Ba?kan Wilson, Yunanistan?n bu gemileri sava? amac?yla kullanmayaca??n? iddia etti. Venizelostan bu konuda gvence alm??t?! Sonunda Amerikan senatosu 18 olumsuz oya kar?? 124 oyla gemilerin Yunanistana sat?lmas?n? kabul etti. Ba?kan Wilson da karar? onaylad?. Trkiye, tam dnya sava??n?n patlad??? gnlerde ortak bir ?ngiliz-Amerikan darbesi yemi? oldu. Amerikan?n Yunanistana iki z?rhl? satmas?, ?ngilterenin de iki Trk z?rhl?s?n? gasp etmesi sonucu, Trk deniz kuvvetleri, Yunanistan kar??s?nda hepten aciz kald? ve o sava?ta anakkale bo?az?ndan d??ar? pek ?kamayacakt?.
Bykeli Ahmet Rstem Bey, Atlantik tesinde Trkiye aleyhinde yrtlen propagandalar sayesinde Yunanistan?n ba?ar?l? oldu?unu anlam??t?. Sadrazam Sait Halim Pa?aya gnderdi?i bir raporda, Yunanl?lar?n yirmi seneden beri Trkler aleyhinde yapt?klar? propagandalar ile Amerikada Trk aleyhtarl??? yarat?ld???n? syleyerek bu propagandalara propaganda ile cevap vermek gerekti?ini, bunun iin kendisinin de devaml? olarak gazetelere makaleler yazd???n? ve demeler verdi?ini ve bu trl al??malara devam edece?ini bildirmi?ti.
ABDde Ermeni Propagandas? Tekrar Patl?yor ve Trk Bykelinin Sabr? Ta??yor.
Bykeli Ahmet Rstem Beyin Amerikaya var???ndan az sonra kar?? kar??ya kald??? ikinci srpriz, Amerikan bas?n?nda yeniden patlak veren Ermeni propagandas? oldu. Amerikan gazeteleri, adeta a??z birli?i yaparak, Mslman Trklerin H?ristiyan Ermenileri k?l?tan geirdiklerini iddia ediyor ve Amerikan Ba?kan?n?n harekete gemesini, MART 2023 33 Trk karasular?na Amerikan sava? gemileri gndermesini istiyorlard?. Amerikan bas?n?, bu kadarla da yetinmiyor, Trk devletine ve milletine adeta kfr ya?d?r?yordu. Trk halk?n?n dini, milliyeti, soyu sopu ile alay ediliyor ve Trkler aleyhinde ak?l almaz hakaret szleri sarfediliyordu.
Bykeli Rstem Bey, bu sald?r?lar?n arkas?nda ?ngiltere ile Fransan?n bulundu?unu anlam??t?. Bu iki devlet birinci Dnya Sava??na girmi?lerdi ve ?imdi Amerikay? da yanlar?na ekmek istiyorlard?. Amerikan ynetimini ve kamuoyunu etkilemek iin szde Ermeni katliam? propagandas?n? kullan?yorlard?. Bir blm Amerikan yazar izerini de kazanm??lard?. Trklerin s?rt?ndan sava? propagandas? yrtlyordu. Oysa ortada fol yok yumurta yoktu. Trkiye henz sava?a girmemi?ti ve 1914 yaz?nda Trkiyede bir tek Ermeninin burnu bile kanamam??t?. Byle oldu?u halde Trkiyede Ermenilerin k?l?tan geirildi?i yaz?l?p izilebiliyordu.
Bu irkin karalama kampanyas? Bykeli Ahmet Rstem Beyi ileden ?kard?. Amerika, Yunanistana iki sava? gemisi satmakla kalmam??, ?imdi de Trklere kar?? bir d?manl?k kampanyas? ba?latm??t?. Dahas?, bu kampanyay? frenlemek iin Amerikal?larda hibir hareket yoktu. Bykeli, bu sald?r?lar? sineye ekemedi. Bas?ndaki sald?r?lara yine bas?n yoluyla cevap vermekten ba?ka are gremedi ve 8 Eyll 1914 gn Evening Star gazetesine bir deme verdi.
?ngiltere ve Fransan?n Trkiyede H?ristiyanlara katliam yap?ld??? yalan?n? Amerikan kamuoyunun nne serdiklerini ve bu yalan? bahane ederek Trk limanlar?na Amerikan sava? gemileri gnderilmesini isteklerini syledi. Gemi?te ayaklanmalar?n bast?r?ld???n?, fakat Ermenilerin H?ristiyan olduklar? iin de?il, isyan ettikleri iin, Fransa, ?ngiltere ve Rusyan?n deste?iyle ve silahla Osmanl? devletini zay?flatmak istedikleri iin cezaland?r?ld???n? belirtti.
Rstem Bey, yaln?z a?klama yapmakla yetinmiyor, fakat ayn? zamanda bas?n yoluyla kar?? sald?r?ya geiyor ve soruyordu:
Byle silahl? ayaklanma kar??s?nda kalsalard? Fransa, ?ngiltere ve Rusya acaba ne yaparlard??
Masum bir ?rka kar?? dnyan?n gzleri nnde yirmi planl? katliam (pogrom) sergilemi? olan o Rusya acaba ne yapard??
Ya Fransa ve ?ngiltere? lkelerinin zgrl? iin dv?en Cezayirlileri ma?aralara t?k?p sonra onlar? dumanla bo?mu? olan Fransa, Sipahi isyan?nda yakalad??? Hindlileri top namlular?n?n a?z?na ba?lay?p sonra o toplar? ate?leyen ?ngiltere ayn? tahrikler kar??s?nda kalsalard? acaba ne yaparlard??
Bu sorular? sorduktan sonra Amerikal?lara dnen Bykeli Ahmet Rstem Bey, onlara da adeta Siz, ?yle bir aynaya bak?n?z da kendi irkin yznz grnz demek ister gibi davran?yor. Szn sak?nm?yor. Amerikan gazetelerinin bir o?unun ?ngiltere ve Frans?zlar?n taraf?n? tutarak Trklere sald?rmalar? kar??s?nda ?unu syleme?e kendimi yetkili gryorum ki diye sze ba?l?yor. Amerikal?lar?n Filipinleri i?gal ederken yerli halka uygulad?klar? Water Cure denen i?kenceleri ve her Allah?n gn Amerikada i?lenen yz karas? lin etme sular?n? hat?rlat?yor. Bunlar?n hat?rlanmas? Trkiyeye sald?r?rken Amerikal?lar? daha ihtiyatl? yapmal?yd? diyor. S?ra k?kte oturan bir kimse kom?usunun cam?na ta? atarken d?nmelidir, demek istiyor. Amerikal?lara bir de soru yneltiyor: Farz edelim ki, diyor, Amerikadaki zencilerin, Amerika Birle?ik Devletlerinin istils?n? kolayla?t?rmak iin Japonlarla gizlice anla?m?? olduklar? ortaya ?kar?ld?. Acaba o zencilerin ka? hayatta b?rak?l?rd?? diye soruyor.
Son olarak Ahmet Rstem Bey, Atlantik tesindeki Ermeni propagandas?n?n ABDyi ?tilaf Devletleri saf?nda sava?a sokmak amac? gtt?n belirtiyor ve Amerikan Hkmetinin bu oyuna gelmeyece?i inanc?n? dile getiriyor. ?yle diyor:
Byk Britanya ve Fransa, Trkiyeye kar?? yeni bir tahrik kampanyas?na giri?mi?lerdir. Bu kampanyayla oralarda u?ursuz bir ?eyler olmas?n?, kt tahminlerinin do?ru ?kmas?n?, ABDnin de Do?uya sava? gemileri gndermesini ve bylece Avrupa sava??na kar??mas?n? sinsice bekliyorlar. Ama ABD ynetiminin bu adi tuza?a d?meyecek kadar temkinli oldu?una inan?yorum. Trkiyede bir tek vatanda??n?n burnu bile kanamam?? olan Amerika Birle?ik Devletleri, Trk sula34 GEL???M ERZURUM r?na neden sava? gemisi gnderecek? H?ristiyanlar?n da ya?ad??? ?zmiri, Beyrutu mu bombalayacak? Yoksa daha ne yapabilecek ki? Amerikan halk? sava? istiyor mu bakal?m?
Ba?kan Wilsonun Tepkisi
Bykeli A. Rustem Bey, a??r ol da molla desinler zihniyeti ile hareket etmemi?, Amerikan bas?n?ndaki irkin sald?r?lar? sineye ekmemi?ti. Pasif savunmaya da ekilmemi?, Amerikal?lara kendi silahlar?yla cevap vermi?ti. uvald?z? durmadan Trklere bat?ran Amerikay? birazc?k i?neleyivermi?ti. Amerikan zencilerine yap?lan vah?ete, Filipinlerdeki i?kencelere birer cmleyle de?inivermi?ti.
Amerikada yrtlen Trkler aleyhindeki irkin iftira kampanyas? kar??s?nda k?l?n? bile k?p?rdatmam?? olan Ba?kan Wilson, bu defa Bykeli Rstem Beyin demecini grnce adeta kplere binmi?! Vay sen misin koskoca Amerikay? i?neleyen!? Washingtonda grevli bir yabanc? Bykeli nas?l olur da uluorta Amerikay? ele?tirebilirmi?, nas?l olur da bas?na byle deme verebilirmi?! Bu, dpedz Amerikan?n ii?lerine kar??ma demekmi?. Bir yabanc? diplomat nas?l olur da Amerikan ynetiminin i?lerine burnunu sokabilirmi?! Hele Bykelinin, Amerikada zencilere yap?lanlar? ve Filipinlerdeki i?kenceleri diline dolamas? sineye ekilebilir gibi de?ilmi?. Sadece bu demeci Bykelinin istenmeyen adam ilan edilmesine kafiymi?
Ba?kan Wilson, ilk fkeyle bunlar? d?nm?. Bykeli Rstem Beyi derhal istenmeyen ki?i ilan etmeyi, hatta Osmanl? devletiyle ili?kileri kesmeyi akl?ndan geirmi?. D??i?leri Bakan? Bryan ve yard?mc?s? Robert Lancing araya girip Ba?kan? yat??t?rm??lar. Avrupada byk sava??n ba?lad??? o gnlerde Trkiye ile bozu?mak Amerikan ?karlar?na da zarar verebilirdi. Onun iin nce bir soru?turma yap?lmas?na karar verilmi?tir. Ba?kan Wilson, 10 Eyll 1914 gn D??i?leri Bakan?na ?unlar? yazm??t?r:
Say?n D??i?leri Bakan?, Dn gnderdi?iniz nemli ?eyleri ald?m. Karar vermeden nce d?nmem iin kendime biraz zaman tan?d?m. Yaln?z bir tanesi bence apa?kt?r: Trk Bykelisi s?n?r? a?m??t?r. Raporda ileri srdkleri onun nne serilirse ve raporun do?ru olup olmad??? kendisine sorulursa iyi olur. E?er do?ru de?ilse onun sylediklerini ltfen bana bildiriniz. Onun sylediklerinin ne oldu?unu kesin olarak kendisinden ?rendikten sonra kendisini makbul bir kimse olarak uzun sre a??rlay?p a??rlamayaca??m?z? d?nrz.
Ba?kan?n bu talimat? zerine, Amerikan D??i?leri Bakan? Bryn, 11 Eyll gn Rstem Bey ile bir gr?me yapt?. Evning Star gazetesinde ?km?? olan demecin kesitini kendisine sundu. Bu szlerin kendisine ait olup olmad???n? sordu. Bykeli, bu szlerin kendisine ait oldu?unu kabul etti. Gazeteye neden byle bir deme vermek gere?i duydu?unu yaz?l? olarak bildirece?ini syledi.
Ahmet Rstem Beyin Cevab?
Ahmet Rstem Bey, o gn oturup uzunca bir muht?ra kaleme ald? ve ertesi gn bunu Amerika D??i?leri Bakan?na gnderdi. 12 Eyll 1914 tarihini ta??yan bu mektupta ?unlar? syledi:
Sir, Dn sabah sizinle yapt???m gr?meyle ilgili olarak a?a??daki hususlar? belirtmeme msaadenizi rica ederim.
Dn bana verdi?iniz ve bugn bu yaz?yla birlikte size iade etti?im Star gazetesi kesitinde bana atfedilen szler benim kulland???m dilin do?ru bir ifadesidir.
ABDde grlen baz? tats?z geli?meleri bas?nda gzler nne sermek ?eklinde tuttu?um yolun al???lmam?? bir yol oldu?unun tamamiyle fark?nday?m. Fakat Trkiyenin ve ABDnin ?karlar?n? d?nerek tepki gstermek istedi?im durum da pek al???lm?? bir durum de?ildi.
Trkiye, y?llardan beri Amerikan bas?n?n?n sistematik sald?r?lar?na hedef olmaktad?r. Bu sald?r?lar, s?k s?k en a??r dille Trkiyenin btn duygular?n? incitmektedir. Trkiyenin dinine, milliyetine, adetlerine, gemi?ine ve bugnne kfredilmi?tir. Trkiye, btn ktlklerin batakl??? imi? gibi gsterilmi?tir. Gemi?te Trkiyede grlen ve benim gibi btn di?er Osmanl? ayd?nlar?n? da zen baz? a??r?l?klar, di?er milletlerin ya?am?nda da benzerleri grld? halde, Trkiyeye kar?? bitmez tkenmez ?iddetli bir sald?r? temas? olarak kullan?lagelmektedir.
Bas?n?n bu tutumu Amerikan kamuoyunu Trkler aleyhinde zehirlemekte o kadar ileri gitmi?tir ki Trk soyunun her yesi Amerikada ancak i?ren (unspeakable) s?fat?yla zikredilir olmu?tur.
Trkiye, Balkan Sava??nda yenik d?p kanayan yaralar?n? sarma?a u?ra??rken ve tatl? bir sze muhta iken bile her Amerikan gazetesinin en ac?mas?z alaylar?na ve kfrlerine maruz kalm??t?r
Di?er taraftan, Trk-Yunan ili?kilerinin pek gergin oldu?u ?u s?rada Idaho ve Mississipi z?rhl?lar?n?n Yunanistana sat?lmas?n?n Trkiyede yaratt??? olumsuz havaya, ?imdi bir de ABDnin Trk sular?nda sava? gemileriyle gsteri yapaca?? sylentileri eklenince, Trk halk?nda ABDye kar?? ?iddetli bir tepki yaratabilir. As?l zc olan, Amerikan bas?n?n?n, Trkiyede H?ristiyanlara kar?? toplu katliam haz?rland??? yolundaki as?ls?z iddias?nda ?srar etmesidir
Trkiye ile ili?kiler bak?m?ndan Amerikan bas?n?n? daha sorumlu bir tutum izlemeye sevketmek iin byk bir aba harcamak elzemdi. Amerikan ynetiminin bas?n kar??s?nda aresiz oldu?u malumdur. Dolay?s?yla bu konuda harekete geme i?i Trk Bykelisine kalm??t?r.
Harekete geerken Amerika Birle?ik Devletlerine sald?rm?? veya onlar? ele?tirmi? oldu?um pek sylenemez. Benim Amerikan sald?r?s?na kar?? lkemi savundu?um apa?kt?r. Savunmam, ABDnin de k?nanacak bir tak?m kusurlar? oldu?unu gstermek biiminde olmu?sa, bu, kusurlar?n? kapatacak fevkalade meziyetleri olan Trk halk?na kar?? Amerikan bas?n?n? daha insafl? davranmaya ikna etmenin tek yol oldu?una inand???mdand?r.
Diplomatik kurallar? a?m?? olabilirim. Fakat, kar?? kar??ya kald???m?z durumun, al???lm??tan sapmay? yaln?z ho? grmekle kalmay?p ayn? zamanda hakl? gsterece?ine kuvvetle inan?r?m. ?nsanl???n ?kar? ?ekle feda edilemez.
Ben, Trkiyeye, Amerika Birle?ik Devletlerine ve nihayet insanl??a kar?? manevi grevimi yerine getirmi? oldu?uma kaniim.
Ekim 1914: Trk Bykelisi A. Rstem Bey, Protesto Makam?nda ABDyi Terk Ediyor.
Bykeli Ahmet Rstem Beyin yukardaki cevab? Ba?kan Wilsonu ve Amerika D??i?leri Bakanl???n? tatmin etmedi; Tersine, onlar? daha da k?zd?rd?. Amerikan ynetimi, Bykelinin Amerikal?lar? a?ka ele?tirmesini kabul edemiyor; buna kar??l?k Amerikan gazetelerinin Trkiyeye kar?? sistematik sald?r?lar?n? ise pek nemsemiyormu? gibi davran?yordu.
Amerikal?lar, kendi aralar?nda birka gn yaz??t?ktan sonra, Bykeliden zr dilemesini istediler. Ahmet Rstem Bey, Wilsondan zr dilerse Washingtonda kalabilecek ve iki lke aras?ndaki dosta, ili?kiler yine eskisi gibi devam edecekti. Amerika D??i?leri Bakan Vekili Robert Lansing, bu karar? 19 Eyll gnl bir mektupla Bykelimize resmen bildirdi. ?yle dedi:
Mektubunuzda, o demeleri verdi?inizi ve gazetede ?kan yaz?n?n do?ru oldu?unu kabul ediyorsunuz. Bu lke bas?n?n?n Trkiyeye kar?? d?manl???n?, diplomatlar?n grevli olduklar? lkelerde uymalar? gereken davran?? kurallar?n? i?nemenizi hakl? gsterece?ini sylyor ve ayr?ca bu lkenin Trkiyeye kar?? politikas?n? ele?tirmeyi f?rsat biliyorsunuz.
Ba?kan beni, notan?zdaki slubun kabul edilemeyece?ini, davran???n?z? izah edi?inizin de tatminkr olmad???n? size bildirmekle grevlendirdi. Birle?ik Devletler bas?n?n?n bir blmnn yay?nlar?ndan dolay? kendinizi fkeye kapt?rarak resmi protokol ciddi olarak i?nemi? bulunuyor ve bunu kabul ederek kendinizi savunmaya al???yorsunuz
Ekselans, bu ba?kentteki hizmetlerinizin lkeniz iin yararl? olaca??na hala inan?yorsan?z ve bas?nda ?kan demecinizden dolay? pi?manl?k duydu?unuzu bildirmek istiyorsan?z, Ba?kan, daha fazla yorum yapmadan yay?nlanm?? olan demecinizi ve notan?z? grmemezlikten gelmeye ve bu tats?z olaydan nce Ekselanslar? ile Birle?ik Devletler aras?nda var olan samimi ve dosta ili?kileri yenilemeye haz?rd?r.
Ahmet Rstem Bey, bu notay? al?nca Mr. Lansinge dnp sorabilirdi: Trkiyedeki Amerikan Elileri ve Konsoloslar?n?n Trkler aleyhinde Washingtona gnderdikleri ve her y?l Amerikan diplomatik ve konsolosluk belge cilt36 GEL???M ERZURUM lerinde yay?nlan yaz?lardan dolay? ?imdiye kadar Trkiyeden zr m dilenmi?ti? Y?llard?r Trkiyede oturan ve Trk konukseverli?inden alabildi?ine yararlanan ve sonra her hafta Amerikan gazetelerine imzal?, imzas?z iftira dolu yaz?lar gnderen Amerikan misyonerleri Trk hal?ndan zr m dilemi?lerdi? Hele hele Edwin M. Bliss gibi, Frederick Davis Greene gibi, James Barton gibi, Maria A. West gibi Amerikan misyoner kodamanlar?n Trk d?mal?klar?na ne buyrulur? Bu misyonerler Trkler aleyhinde ciltler dolusu kitaplar yaz?p hemen btn Protestan kiliseleri nnde bunlar? satt?r?p cemaatlerini zehirlediklerinden dolay? Trk milletinden zr m dilemi?lerdi? Amerikan bas?n?ndaki Trk d?manl??? kampanyalar?ndan dolay? pi?manl?k duyan bir tek Amerikal? var m?yd??Amerikal?lara sylenecek daha pek ?ey vard?.
Ama Bykeli Ahmet Rstem Bey, zr dilemedi ve daha fazla tart??may? da art?k gereksiz grd., 20 Eyll 1914 gn Lansinge ?u k?sa cevab? gndermekle yetindi:
Sir, Bas?n temsilcilerine verdi?im demele ilgili 12 Eyll gnl notama cevap olarak gnderdi?iniz 19 Eyll tarihli notan?z?n al?nd???n? bildirmekle onur kazan?r?m. Cevap olarak, Ba?kan Wilsona, bu konuda kendisinin gr?n maalesef kabul edemeyece?imi ve dolay?s?yla buradan ayr?lmak iin Hkmetimden izin istemeyi gerekli grd?m bildirmenizi rica ederim. On be? gn iinde ?stanbula hareket edece?im.
Ahmet Rstem Bey, 27 Eyll gn Sait Halim Pa?aya da Amerikay? terk edece?ini bildirdi ve nedenlerini de anlatt?. Y?llardan beri Osmanl? Hkmetine hcum eden Amerikan bas?n?n?n yeni bir malzeme buldu?u ve bu yeni malzemenin de ?u oldu?unu syledi: ?ngiliz ve Frans?zlar, Amerika Birle?ik Devlerini Sava?a sokabilmek amac?yla, Osmanl? Devletinin H?ristiyanlar iin bir katliam haz?rlad???n? ileri srerek Amerikay? sava?a te?vik ediyorlard?. Rstem Bey, bunun iin bas?na bir a?klamada bulunarak bu iki devlete kar?? Amerikan?n dikkatini ekme?e mecbur olmu?tu. Amerikan zencilerine kar?? yap?lan lin etme olaylar?n? zikretmesi ise, Amerikan gazetelerinin Trkiyeyi barbarl?kla sulamalar?na son vermek iindi. Bykeli sadece hukuki savunma hakk?n? kulland???n? sylyordu. Memlekete dn? karar?n?n kesin oldu?unu da ayr?ca bildiriyordu.
Bykeli Ahmet Rstem Bey, 9 Ekimde Sait Halim Pa?aya ekti?i son bir telgrafta, ayn? gn ?talyan vapuru ile New Yorktan hareket edece?ini, 18 Ekimde Napolide, 25 Ekimde de ?stanbulda olaca??n? bildirdi. Dikkati eken bir not daha ekledi. 25 Ekim 1914 tarihine kadar kendisinden bir haber al?namaz ise, ak?beti hakk?nda ara?t?rma yap?lmas?n? rica etti.[8] Bu ricada bir suikast kayg?s? seziliyor.
Bykeli Ahmet Rstem Bey sa? salim ?stanbula dnm?tr ama, Sait Halim Pa?an?n kendisi, yedi y?l sonra Romada Ermeni kur?unlar?yla ?ehit d?m?tr.
al?nacak Minareye nceden Haz?rlanan K?l?f
Ahmet Rstem Beyin Washington Bykelili?i topu topu buuk ay srm?tr. Onun 24 Haziran 1914te ba?lam?? olan bu grevi, 9 Ekimde Amerikadan ayr?l???yla son bulmu?tur. Kendisi daha nce ABDde Elilik ?kinci ktibi ve Maslahatgzar olarak da grev yapm??t?. Bykelili?i ise onun Washingtonda ve diplomasi mesle?inde son grevi oldu. Amerikadan dndkten sonra bir daha herhangi bir diplomatik grev almad?.
1914 y?l?nda, Amerikan bas?n?nda grlen Ermeni propagandas?, bir Osmanl? Bykelisinin diplomatik kariyerini sndrm?tr. Bu olay, Ermeni soyk?r?m iddialar? bak?m?ndan ok d?ndrcdr. Tekrar hat?rlamak ve vurgulamak lz?md?r: Y?l 1914. Mevsim yaz. Avrupada sava? var, ama Trkiyede ve Amerikada henz sava? yok. Do?u Anadoluda Rus istils?, anakkalede ?ngiliz-Frans?z sald?r?s? yok; Ermeniler henz Vanda isyan ?karm?yor, istilc? Ruslarla silahl? i?birli?i yapm?yor, Trk ordusunu arkadan vurmuyorlar. Dolay?s?yla Anadoluda bir Ermeni tehcirinden de eser yok. Tehcir olay?na daha tam bir y?l var. 1914 yaz?nda Anadoluda hibir Ermeni olay? yok, hibir Ermeninin k?l?na bile dokunulmam??.
Byle oldu?u halde, 1914 yaz?nda Atlantik tesinde byk bir yaygara kopuyor. ???rtkan Amerikan bas?n? tozu dumana kat?yor. Neymi?? Trkiyede H?ristiyan Ermeniler k?l?tan geirilecekmi?, k?l?tan geiriliyormu?.
Neymi?? Amerikan Ba?kan? Wilson, Ermeni din karde?lerinin imdad?na yeti?meliymi?, Trk sular?na Amerikan sava? gemileri gndermeliymi?. Amerikan Cumhurba?kan?ndan bir hareket grlmeyince bas?n kampanyas? daha da ?iddetleniyor. Amerikan gazeteleri, sylemediklerini b?rakm?yor, Trkleri yerin dibine bat?r?yorlar
Ne oluyor Allah a?k?na? Durup dururken nedir bu yaygara? Atlantik tesinde nedendir bu f?rt?na? Washingtondaki Trk Bykelisi te?hisi koymakta gecikmiyor. Amerikada tozu dumana katan bu f?rt?na Avrupadan krklenmi?tir. A?ka grlyor ki, Amerikadaki Ermeni katliam propagandas?n?n arkas?nda bu defa ?ngiltere ve Fransa vard?r.
Bu iki devlet, Almanya ve Avusturya-Macaristan ile sava?tad?rlar. ?imdi yanlar?na Amerikay? da ekmek istemektedirler. ??inde gcndeki gnahs?z Anadolu Trknn s?rt?ndan irkin bir oyun oynanmaktad?r, ac?mas?z ve byk bir oyundur bu. Byk oyundur, nk koskoca Amerika Birle?ik Devletlerini ?tilf Devletleri saf?nda sava?a ekmek ve bu byk sava?? mutlaka kazanmak hedefi gdlmektedir.
?ngiltere ve Fransa, Amerikay? etkileyip kendilerine ekebilmek iin acaba neden katliam kozunu da semi?lerdir diye sormaya gerek bile yoktur belki. nk bu tr propaganda silahlar? daha nce de kullan?lm?? ve etkili olmu?tu. Hele Osmanl? devletini paralamak iin katliam propagandalar? ta 1820lerdeki Yunan ayaklanmas?ndan beri s?k s?k? kullan?lm?? ve H?ristiyan kitleleri ve devletleri harekete geirebilmi? idi. Katliam silah? bu defa Amerikada da etkili olacak, Amerikan kamuoyunu aya?a kald?racak ve sonunda Amerika byk sava?a girmek durumunda kalacakt?r, diye hesaplanm??t?r herhalde.
1914 y?l? yaz?nda ba?lat?lan Ermeni katliam propagandas? ile ilerde al?nacak minarenin k?l?f? haz?rlanm??t?r. ?ngiltere ve Fransan?n Amerikay? sava?a sokmak hedeflerine Osmanl? ?mparatorlu?unu paralamak hedefleri de eklenince, Ermeni katliam propagandas? daha da glenmi?tir. 2 Kas?m 1914te Rusya Osmanl? devletine sava? ilan etti. gn sonra mttefikleri de Rusyay? izlediler. 5 Kas?m 1914 gn ?ngiltere ve Fransa da Osmanl? devletine sava? at?lar. Ve dolay?s?yla Ermeni katliam propagandalar? ald? yrd.
Art?k hedef sadece Amerikay? sava?a sokmak de?il, ayn? zamanda Osmanl? devletini yok etmekti. Bu nihai hedefe gidilirken her ?ey mubaht?, bu arada Ermeni katliam propagandas? da vah?ice kullan?ld?.
Ve y?l 1915: Trk Hkmeti, tehcir karar? al?p, d?manla i?birli?i yapmakta olan Anadolu Ermenilerini Suriye ve Iraka do?ru kayd?rma?a ba?lay?nca, d?man devletlerinkatliam propagandalar? ayyuka ?kt?. Bu arada ABD hal sava? d???ndayd?. Amerikaya sava?a ekebilmek iin Trkiyedeki Ermenilerin topluca katledildikleri yolundaki d?man propagandas? srp gitti. Bu propagandaya ?stanbuldaki Amerikan Bykelisi Morgenthou da kat?ld?, hatta o sava?ta Mttefikimiz olan Almanlar aras?ndan da d?man korosuna kat?lan oldu; Alman Papaz? Lepsius gibi.
Sava? dnemi propagandas? ?iddetinden pek bir ?ey kaybetmeden srp gitti ve bar?? dnemine de ta?t?. Ikinci Dnya Sava??ndan sonra, Almanlar?n Yahudilere yapt?klar? soyk?r?m olarak adland?r?l?nca, szde Ermeni katliam? da Ermeni soyk?r?m? diye vaftiz edildi. Katliam veya soyk?r?m diye bir iddian?n asl? esas? olmad??? Malta srgnleri olay?nda a?ka ortaya ?kt??? ve belgelendi?i halde, iddian?n arkas? kesilmedi. Propagandan?n esas? tekrarm??, propagandada ba?ar? tekrarla olurmu?. Ermeni katliam veya soyk?r?m propgandas? da hep tekrarlan?r durur. Birisine k?rk defa deli derseniz o kimse deli oldu?una inanma?a ba?larm??. K?rk kez de?il, yzy?ld?r tekrarlanan Ermeni katliam iddialar? da Avrupal? ve Amerikal? insanlar?n kafalar?nda iyice yer etmi? grnmektedir. Bu iddian?n asl? olma??n? syleyenlerin sesleri ise bo?ulmakta, tozdan dumandan ferman okunmamaktad?r
Drst, al??kan, sert ve al?ngan yarat?l??l? bir kimse olan, Trkeden ba?ka alt? yabanc? dil bilen Ahmet Rstem Bey, Amerikada, Avrupada ve M?s?rda ?kan gazetelere birok makale yazm?? ve iki kitap yay?nlam??t?r. La Guerre Mondiale et la Question Armenienne ba?l?kl? ilk kitab? 1918 y?l?nda Bernede bas?lm??t?. Bu de?erli eser, 83 y?l sonra, Cihan Harbi ve 38 GEL???M ERZURUM Trk-Ermeni Meselesi ad?yla ve Cengiz Ayd?n?n evirisiyle dilimize kazand?r?ld?. [10] zenle evrilmi? ve gzel bir bask?yla piyasaya srlm? olan bu ayd?nlat?c? kitab? merakl? okuyuculara sal?k vermek isteriz. Ahmet Rstem Beyin Lozan Bar?? Konferans? ncesinde, 1922de, Cenevrede yay?nlam?? oldu?u Frans?zca ikinci kitab? La Crise Proche-O - rientale et la Question des Dtroits de Constantinople (Yak?n Do?u Krizi ve ?stanbul Bo?azlar? Sorunu) ad?n? ta?? - yor ve henz dilimize evrilmemi?tir.
Ermeni sorunuyla ilgili ilk kitab?n?n nsznde Ahmet Rstem Bey diyor ki:
Ermeni meselesinde, dnya kamuoyuna kar?? Trkiyeyi savunmay? amalayan bu kitab? yazarken, her ?eyden nce, do?du?um, pek ok iyili?ini ve nimetlerini grd?m bu lkeye ba?l?l?k duygular?m? devam ettirmeyi d?ndm. Bu duygular?m?, samimili?inden asla ?phe edilmeyecek davran??larla birok defa ortaya kodum. Bu cmleden olarak, bu lkenin ve Trk halk?n?n ?erefini korumak iin iki kere delloda bile dv?tm ve Trk-Yunan sava??na gnll olarak kat?ld?m.
Diplomasi mesle?inde ba?ar?l? olduktan ve Osmanl? hkmetinin ve Trk vatanda?lar?n?n haklar?n?n hakk?mdaki licenap (yce gnll) duygular?ndan emin olarak bu kitab? kendi ad?mla yay?nlamaya karar verdim. Bununla, bu eseri yazarken beni harekete geiren itici gcn, sadece lkeme olan sevgim ve sayg?m oldu?unu sylemek istiyorum. Ermeni suikast etelerinin Avrupada kol gezdikleri ve ?ttihat? liderleri birer birer ?ehit ettikleri o y?llarda byle bir bitap yazmak ve buna imza koymak cesaret i?iydi.
Yrekli Ahmet Rstem Beyi sayg?yla an?yoruz.
KAYNAKA
[2] Dr. Mine Erol, Birinci Dnya
Sava?? Arifesinde Amerikan?n Tr
-
kiyeye Kar?? Tutumu, Bilgi Bas?mevi,
Ankara: 1976, s.35
[3] Mine Erol, Osmanl? ?mpara
-
torlu?unun Amerika Bykelisi A.
Rstem Bey, Bilgi Bas?mevi, Ankara:
1973, s. 21-23, 53-55,
[4] Ibid.: s. 26
[5] Bu mektubun ?ngilizce asl? iin
bkz. Ibid.: s.56-59
[6] ?ngilizce tam metni iin bkz.
Ibid.: s. 64-65.
[7] Ibid.: s. 66
[8] Ibid., s. 40-41
[9] Rum ve Ermeni lobilerinin
propaganda kampanysa?yla ABDde
be? y?l kadar srm? olan Lozan kav
-
gas?n?n ayr?nt?lar? iin bkz.: Bill N.
?im?ir, Trk-Amerikan ?li?kilerinin
Yeniden Kurulmas? ve Ahmet Muh
-
tar Beyin Va?ington Bykelili?i,
Belleten, Cilt XLI, Say? 162, Nisan 1977,
s.277-356den ayr? bas?m, Trk Tarih
Kurumu Bas?mevi, Ankara: 1977.
[10] Ahmed Rstem Bey (Trk
-
esi Cengiz Ayd?n), Cihan Harbi ve
Trk-Ermeni Meselesi, Bilge Kltr
Sanat, ?stanbul: 2001