Erzurum ?ehir yerle?kesinin yasland??? Palandken Da??n?n kuzey yamalar?ndan ba?layarak ovadaki sazl??a dklen K?rkde?irmenler Deresi, yaln?zca do?al gzellikleriyle de?il, zerine kurulan su de?irmenleriyle de Erzurum kltrne byk katk?lar sunmu?tur. Palandken Da?lar?n?n kuzeye bakan taraf?ndaki Sultan Sekisi Tepesi bat? k?sm?nda, gnmzde Palandken merkez iesinin gneyindeki Y?ld?zkent stlerinden ba?layan K?rkde?irmenler Deresi, K?k Camiinin do?usundan Dere Mahallesine oradan da aykara Caddesi istikameti ile Gez Meydan?na ve Orman Blge mdrl? do?usundan sazl??a akmaktayd?.
K?rkde?irmenler Deresinin ba?lad??? mevkii, Bo?az mesire alan? olarak y?llarca Erzurum halk?n?n sosyal hayat?na ev sahipli?i eden alanlardan birisi olmu?tur. Yaz aylar?nda kurulan ad?rlarda uzun sre kal?nan kamp yerle?imi biimindeki mesire alan?na yerli halk?n yan? s?ra yabanc?lar da ra?bet etmi?tir. 1701 y?l?nda Erzurumda bulunan ve ?ehrin gravrn de izen Frans?z do?abilimci Joseph de Tournefort, K?rkde?irmenler Deresi ile ilgili ilgin bilgiler aktarmaktad?r. ok sevdi?im K?rkde?irmenler vadisinde byk bir keyifle de?i?ik bitkiler toplad?k. K?rkde?irmenler vadisi, ok sarp iki da??n aras?nda, berrak do?al kaynaklar?n (su gz) akarak topland??? gr bir deredir. Kente yak?nl??? sebebiyle yryerek ula??labilen bu dere, yaln?zca de?irmenleri al??t?rm?yor ayn? zamanda tarlalar? da suluyor
Osmanl? dnemi ncesinden itibaren mesire alan? olarak kullan?lan K?rkde?irmenler Deresi, ?ehrin brokrasisi kadar yabanc? konsolosluklar?n da en nemli sayfiye alan? konumunda kullan?lm??t?r. Rusyan?n Erzurum Konsolosunun her yaz mevsiminde ad?rlarla burada kalmay? bir gelenek haline getirdi?ini Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi belgelerinden anlamaktay?z (BOA, AMKT.MHM. 640/13). Yine Amerikan misyoner ve ailelerinin bu alanda dinlendiklerini, 1885 y?l?nda bisikletle dnya turu kapsam?nda ?ehre gelen Amerikal? Thomas Stevensin anlat?lar?ndan ?renmekteyiz. Amerikan Misyonerleri ve aileleri, ?ehrin be? mil kadar gneyinde yer alan ve romantik kk bir vadi olan K?rkde?irmenlerde ad?r kurmu?lard?. ?ki gn boyunca ben de onlarla birlikte burada kald?m. K?rkde?irmenler vadisi, Palandken Da?lar?n?n zerindeki bir geide yak?n yerdeydi. Yar?m dzine ad?r, bir milden daha fazla alan? kaplayan a?alar?n alt?nda kurulmu?tu. Berrak bir suyu olan a?layan nehir, kamp yerini sslyordu. Buradaki bol su, zerinden akt??? yata??n?n ta?lar?na de?dike adeta raks ederek ak?yor ve gzel melodilerle ruhlara dinginlik veriyordu Stevensin Eyll ay?nda Erzuruma geldi?i d?nlrse Haziran ve A?ustos aylar?nda K?rkde?irmenler Deresinin ok daha kalabal?k bir nfusa sayfiye alan? oldu?u anla??lacakt?r.
K?rkde?irmenler Deresi ad?n? bu dere yata?? zerinde bulunan ok say?daki su de?irmeninden alm??t?r. Bu de?irmenlerin kurulu?u ile ilgili iki nemli sylence kay?tlarda mevcuttur. Bunlardan ilkine gre: Erzurumda Binbir Hatim gelene?ini de ba?latan Pir Ali Baba, 1514 y?l?nda Yavuz Sultan Selimin ald?ran Sava?? sonras? ?ehre gelmi?, Bo?az denilen mevkie (K?rkde?irmenler Deresi) yak?n bir alana (Dutu Ky) zaviye in?a etmi?, hatim okuyacak haf?zlar?n ihtiyalar?n? gidermek ve gelene?in devam?n? sa?lamak iin de vak?f olarak da bu de?irmenleri yapt?rm??t?r. Bir di?er sylence ise: Bir zamanlar sayg?n bir dul kad?n, buradaki dere boyunca uzanan en az k?rk de?irmenin sahibiydi. Kocas?n?n lmnden sonra kad?n?n?n iyiliksever ki?ili?i evrede duyulmu? ve insanlar?n ilgisi zerine toplanm??t?r. ok say?da sr sahibi olan bir bey kad?n ile evlenmek istedi. Bilge bir insan olan kad?n: K?rk de?irmeni kastederek, benim iin al??an ve beni kimseye muhta b?rakmayan k?rk o?lum var. Bu yzden evlenmek istemem dedi. Bunun zerine zengin olan bey de: Senin k?rk o?lunu ldrp seni aresiz b?rakaca??m dedi. Ve koyunlar?n?n ynlerini k?rkarak de?irmenlere giden suyun nn kesti. De?irmenler i? yapamaz olunca kad?n evlili?i raz? oldu. Bu evlilik sonras? vadide otlayan koyunlar ve al??an de?irmen sesleri ?ehre bereket getirdi
Geleneksel yap? sanat? ierisinde ok nemli bir retim binas? olan su de?irmenleri, yksekten d?rlen suyun potansiyel enerjisini mekanik enerjiye dn?tren ve a??rl?kl? olarak tah?l ?tmede kullan?lan hidrolik su yap?lar?d?r. Tarihten gnmze de?i?ik co?rafyalarda, de?i?ik yap?larda ve boyutlarda hep insanlara hizmet etmi?ler ve bulundu?u blgenin sosyal ve kltrel a?dan geli?mesine katk?da bulunmu?lard?r. Bu bak?mdan Trk kltrnde de nemli bir yer edinmi?lerdir. Bulunduklar? co?rafyada yle etkin olmu?lar ki trklere konu olmu?, insanlar?n bulu?ma ve kayna?ma noktas? haline gelmi?, genlerin sevdal?k ettikleri, temiz a?klar?n ya?and??? mekanlar olarak an?lm??lard?r.
Su de?irmenleri, yerle?ik hayata gei?le beraber, bu?day?n ?tlmesi iin kullan?lan en nemli teknolojik ara olmu?tur. nceleri insan ya da hayvan gc ile al??t?r?lan de?irmenler, suyun gcnn fark?na var?lmas?yla beraber su ile evrilir hale gelmi?tir. Su de?irmenlerinin Anadoludaki ilk rneklerine M.. X. yzy?lda Urartular da rastlanmaktad?r. Daha sonra Anadoluda kurulan tm medeniyetler taraf?ndan Anadolunun yeterli su kaynaklar? bulunan hemen her yerinde su de?irmenleri in?a edilmi?tir. XX. yzy?la gelene kadar su de?irmenleri aktif olarak kullan?lm??, daha sonra su gcnn yerini dizel veya elektrikli motorlar alm??t?r.
Anadolunun farkl? yrelerinde oldu?u gibi Erzurumda da ok say?da de?irmen yap?s? bulunmaktayd?. K?rkde?irmenler Dersi zerinde in?a edilmi? de?irmenler ile ilgili ula??labilen en eski belgeler 18. yzy?ldan kalmad?r. Hac? mer A?an?n k?z? Hatice Han?ma ait olan 1779 tarihli vakfiyede: K?rkde?irmen olarak bilinen akarsuyun zerinde bulunan Ye?en Ahmed A?a De?irmeni ve benim de?irme - nimin (Hatice Han?m De?ir - meni) yan?ndaki de?irmen ve yine ayn? akarsuyun zerinde bahsedilen de?irmenlerin a?a??s?nda yer alan Bekir Efendi De?irmeni ve ukur De?irmen gibi isimleri de verilerek Bo?az ve K?k aras?ndaki de?irmenler say?lmaktad?r. Ka??zmanl? Mehmed Efendi Vakf? De?irmeni, Kad? Haf?zzade De?irmeni, ?eyhler Vakf?na ait olan ?salar De?irmeni de yine bu alanda bulunan K?rkde?irmenlerdendir.
K?k, Dere Mahallesi, aykara Deresi, Gez Mahallesi ve Mezbaha Deresi zerinde bulunan ok say?daki su de?irmeni, 20. yzy?l ortalar?ndan itibaren at?l hale gelmi?tir. Ya i?levleri de?i?tirilmi? ya da tamamen y?k?larak arsa haline getirilmi? olan su de?irmenleri, turizm amal? yeniden de?erlendirilebilir bir aland?r. K?rsal kalk?nma sadece tar?msal retimin artt?r?lmas?na ynelik al?nacak tedbirlerle de?il ayn? zamanda gelir kaynaklar?n?n tar?m d??? faaliyetlerle e?itlendirilmesine ba?l?d?r. Korunmu? yerel mimari ve yerel retim biimlerinin kltr turizmi ba?lam?nda de?erlendirilmesi ve yerel halklar?n turizm sektrnden de pay alabilmesi bu potansiyelin harekete geirilmesine ba?l?d?r. Burada yre halk?na, yerel ynetimlere, sivil toplum rgtlerine ve tur operatrlerine grevler d?mesi yan?nda asl?nda turizm politikalar? olu?turmak bak?m?ndan hkmetlere de byk grevler d?mektedir.