On dokuzuncu yzy?l byk glerce Hasta Adam olarak nitelendirilen Osmanl? Devletinin topraklar?n?n zerinde byk planlar?n yap?ld??? ve Balkanlar , Kafkasya Cephesi ,Kuzey Afrika ve Orta-Do?uda toprak kay?plar?n?n ba?lad??? yzy?ld?r. Bu yzy?lda Dnya siyasetini ba?ta ?ngiltere olmak zere, Rusya ,Almanya ve Fransa ynlendiriyordu. ?ngiltere Rusya-Almanya rekabeti yznden genellikle Osmanl? Devletinin toprak btnl? korunuyor ve Osmanl? Sultanlar? da devletin mrn uzatabilmek iin bu rekabeti kullanmaya al???yorlard?.
Mezopotamya (Irak ve Suriye) co?rafyas?na Trklerin ilgisi Seluklular dneminde ba?lam??t?. Osmanl? Sultan? Yavuz Sultan Selim, yine bir Trk hanedan? olan ?ran Safevilerine kar?? 1514 y?l?nda ald?ran sava??n? kazanmas?ndan sonra Diyarbak?r ve El Cezire(Musul ) blgelerini Osmanl? topraklar?na katt?. Daha sonra Kanuni Sultan Sleyman 1534te Ba?data girdi ve Basra Emiri Osmanl?lara itaat etti. 1555 y?l?nda ise ?ran ve Osmanl? Devleti aras?nda imzalanan Amasya antla?mas?yla ?ran Osmanl? Devletinin Musul , Ba?dat ve Basrada ki hakimiyetini kabul etti. Osmanl? Devletinin ?ngilizlerle tan??mas? 16 yy da Suriye ve Musulda ticaret yapan ?ngiliz tccarlar?yla temasla ba?lad? ve 1580 y?l?nda ?ngilizlere ticari kapitlasyon verildi. Osmanl? ?ngiliz ili?kileri 1839 y?l?nda imzalanan Baltaliman? Ticaret Anla?mas?yla zirveye ?kt?. Osmanl? Devletinin ?ngilizlere kar?? Almanya ile artan ili?kileri ve Ba?dat-Hicaz Demiryolu Projesi imtiyaz?n?n Almanlara verilmesi ?ngilizleri ileden ?karmaya yetti.
?ngilizler Anadolu ve Orta-Do?uda Balkanlardan Basraya kadar olan blgede kurduklar? 66 konsolosluk ve casusluk a?? ile Trk co?rafyas?n? paralamak ve ynetmek amac?ndayd?. Suriye,Irak,Filistin ve Arap co?rafyas?nda T.E.Lawrence ve Gertrude Bell ba?ta olmak zere ok byk casuslar gnderilmi?ti. Ama bu blgede ?ngiliz himayesi alt?nda zerk devletler olu?turarak Osmanl? Devletinin egemenli?ini sona erdirmekti. Bu amala milliyeti ve ayr?l?k? emirler destekleniyor ve k??k?rt?l?yordu. Bu amala Lord Curzon ,Lord Harding, Percy Cox ,Henry Mc Mahon,David Hogert,Ronald Storrs ve William Deedesten kurulu ekibe Gertrude Bellde kat?ld?.
Gertrude Bellin Hayat? Gertrude 14 Temmuz 1868 tarihinde ?ngilterenin nemli sanayi blgelerinden Newcastle ?ehrinde do?du. Bell ailesi kkl bir demir-elik reticisi idi. Almanyada Krupp ne ise, ?ngilterede Bell ailesi de ayn? idi. ?ngiltere taht?nda 30 y?ld?r hkm srmekte olan Kralie Viktorya vard?. Gertrude ve kk karde?i Maurice do?duktan hemen sonra 3ya??nda iken ksz kald? ve babas? Thomas Hugh ikinci bir evlilik yapt?. Getrude ve karde?ini halalar? Ada bytt. Getrude ok iyi ?artlarda yeti?tirildi. Kk ya?lardan itibaren atak, GERTRUDE BELL: ORTA-DO?U CO?RAFYASINI ?EK?LLEND?REN ?NG?L?Z CASUS VE OYUN KURUCU Dr. Y?lmaz KU?KAY TEMMUZ 2021 25 kabiliyetli ve erkeksi yap?dayd?. Queens Kolejini bitirdikten sonra, Oxford niversitesine Tarih blmne girdi. Tarihe, co?rafyaya, arkeolojiye ve dil bilimine ok merakl?yd?. Oxford tarih blmn birincilikle bitiren ilk k?z ?renci oldu1. Gertrudenin nemli meraklar?ndan biri ise seyahat idi. Dnyay?, Avrupay?, Trkiye ve Arab co?rafyas?n? ok merak ediyordu. 1888-1897 y?llar? aras?nda Avrupa lkelerini gezmi?. 24 ya??nda ise bir akrabas?n?n ?ngiliz Bykelisi olmas? dolay?s?yla 1892 y?l?nda Tahrana gitmi?ti. ?ranl? nl ?air Haf?zdan ?iirler okuyacak kadar Farsa biliyordu ve hatta Sefername adl? kitab? yazd?. Gertrude 1897-1898 ve 1902-1903 dnemlerinde Dnya turlar?na ?kt?. ?ki defa, 1899 ve 1907de Anadolu Gezileri, 1899-1900, 1905, 1909,1911, ve 1913-1914 y?llar?nda Orta-Do?u Gezileri yapt?.
Gertrude Bellin Anadolu Gezileri ve Trk Alg?s?: Gertrude ?stanbul ba?ta olmak zere, ?zmir, Efes ve Milet tarihi ?ehirleri ve zellikle ?stanbul-Ba?dat Demiryolu hatt? gzergah?nda olan ?ehirlere gitti. Isparta, Konya, Karaman ve Adana ve Gney-do?u Anadoluda ki btn ?ehirleri gezdi. Gertrude : Trkleri al??kan ve kaderci buluyordu. Trk Ordu ve askeri hakk?nda d?nceleri ?yleydi, Dnyan?n btn ordular?nda isyan grlr ancak Halifeye itaat etmi? olan Trk Ordusu asla isyan 1 Gertrude Bell : Queen of the Desert,Shaper of Nations, Farar ,Strans and Giroux, New York, 2006; Gertrude Bellin hayat?, gezileri ve mektuplar?n? ieren ve Lady Bell,D.B.E.nin editrl?n yapt??? iki cilt kitap The Letters of Gertrude Bell ad?yla Londrada ki Ernest Benn Ltd.taraf?ndan 1927 y?l?nda yay?nland?. 2 Mustafa Celalettin Hocao?lu, Gertrude Bellin Orta Do?u Alg?s? ve Irak?n Kuru?undaki Rol, Sleynam Demirel niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Blm Doktora Tezi, Isparta 2019, s.164. 3 A.g.e,s.185. etmez. Normal askerler ac?ya, hastal??a ve al??a bir noktadan sonra pes ederken, Trkler lnceye kadar ayakta dururlar. Silahlar? kalmad???nda bile sava??rlar ve bir liderleri oldu?u srece arkas?ndan giderler. Hedefine do?ru ilerleyen bir Trk alay?n? en iyi tasvir eden s?fatlar ?unlard?r. Kendilerini lmden ba?ka hibir ?ey durduramayacak, eski psk elbiseleri ve yal?n ayaklar? ile b?y??? yeni terlemi? gen veya daha ya?l? askerlerdir.
Gertrude ba?lang?ta Trkleri verken, zellikle Kut-l Amare sava??nda ?ngilizlerin zor durumda kal?p, daha sonra teslim olmalar? sebebiyle Trkleri ktlemeye ba?lad?. Yine Bellin ni?anl?s? Charles Doughty Wylienin 1915y?l?nda anakkalede Seddlbahir ?karmas? s?ras?nda lmesi yznden byk bir bo?luk iine d?t. Ancak Deedese gnderdi?i mektupla btn dikkatleri zerine ekti.3 ?ngilizlerin Mezopotamyada ba?l?ca hedefi olan Basray? ele geirmesi ve 27 Aral?k 1914te ?ngiliz Komiseri Percy Coxun Basrada ?ngiliz Ynetimi kuruldu?unu ilan ederek, burada art?k Trk ?daresinden eser kalmad?, ?ngiliz bayra?? alt?nda zgr ve inanlar?n?zda serbeste ya?ayacaks?n?z dedi.3 Ocak 1915te Cavit Pa?a merkeze al?nd? ve yerine Sleyman Askeri atand?.
Gertrude Bellin Blge ile ilgili Raporu
Suriye, zellikle Gney Suriye, M?s?r?n sahip oldu?u refahtan haberdar oldu?undan ?ngiliz dostudur. Irakl?lar ise bizim Trklerle sava?mam?z? istemezler. Trkler do?rudan himayemiz alt?ndaki Arap Birli?i yanl?lar?, Basrada Seyyid Talb, Kuveyt Emiri ve ?bni Suud gibi dostlar?m?za pek iyi gzle bakmazlar. ?bni Suud bizimle olan ili?kileri nedeniyle ?u an ok endi?eli; bir mttefik olarak mutlaka korunmal? , Basra Krfezini Trkler iin ok s?cak hale getirece?imizi zannediyorum. Ba?dattaki Lynch ?irketi temsilcilerinden Arthur Todd ,Ba?dat Araplar?n?n nde gelenleri ile ok s?k? temastad?r. E?er Trkiye sava?a girerse, Arap Birli?i taraftarlar? bu durumu boyunduruktan kurtulmak iin f?rsata evirebilirler. Buna cesaret edemezlerse, onlar? bu amaca 26 GEL???M ERZURUM yneltmek pek zor olmayacakt?r. Frans?zlar?n gz koydu?u Suriyede halk onlar? de?il bizi ister.4 Gertrude Bell ; 1917 May?s?nda ?ngiltere Sava? Bakanl???, Percy ve Hindistan Hkmetinin olu?turdu?u Mezopotamya Ynetim Komitesi nin Hindistan taraf?ndan de?il, do?rudan Londra taraf?ndan ynetilmesini ve Basran?n kesinlikle ?ngiliz topra??n?n say?laca?? bir sistem ister.5 Gertrude Bell 3 Mart 1916da Hindistandan Basraya geldi. Bellin Arap kabileleri ve ?eyhleri hakk?ndaki derin bilgisi ve yak?nl??? Percy Coxun dikkatini ekti ve Gertrude nin Basrada kalmas? iin teklif yapmas?na yol at?.
Gertrude Bellin Basraya Yerle?mesi Gertrude Bell Basraya yerle?ti?inde General Townsend komutas?ndaki ?ngiliz Ordusu Kut-l Ammarede Trk Ordusu taraf?ndan ku?atmas? devam ediyordu. Basraya Percy Cox ile gr?meye gelen a?iret reisleriyle nce o gr?yor ve onlar? byk bir dikkatle izliyor ve szgeten geiriyordu. Gertrude Bell, ?ngilterenin Arap yar?madas?n? askeri yntemlerle idare etme politikas?n? benimsemiyordu. Arabistan politikas?, ne Hindistandan ve ne de Londradan de?il, bizzat sahadan Basradan ynetilmeliydi. Gertrude ba??ms?z bir Arabistan hayal ediyordu , ancak Londra ayn? fikirde de?ildi. Lake, Cowper,Money ve Offley Shaw gibi st dzey generaller Arap milliyetili?i nin desteklenmesi ve Trklere kar?? isyan ?kar?lmas?na kar??yd?lar. Bir kad?n olan Belle generallerin katlanmas? zordu ama blge ile ilgili Bellin e?siz bilgisi yznden tahamml ediyorlard?.
Gertrude Bellin A??rl???n?n Giderek Artmas? Gertrude ?ngiliz Ordusunun Kut-l Amarede ku?atmadan kurtulmas? iin u?ra? veriyordu. Gertrude Kut ku?atmas?ndan kurtulmak iin bize ok yetenekli bir komutan veya Ruslar?n nmz temizlemesi laz?md?r, diyordu.8 Bu arada nl casus T.E.Lawrence ku?atman?n kald?r?lmas? iin Halil Pa?aya 2 milyon pound r?vet teklif etmesine ra?men, bu teklif ret edildi. Gertrude Bell , Trk Ordusunun Kut ba?ar?s?n? Trk askerinin dayan?kl?l???na ba?lad?. Kut ba?ar?s?zl??? ?ngiliz komuta kademesinde politika de?i?ikli?ine yol at?. Kurmay Ba?kanl??? ?ngiliz Ordusunun gneye Basraya ekilmesi ve petrol blgelerinin gvenli?inin sa?lanmas? gr?nde yo?unla??yordu. Ancak Enver Pa?an?n Almanlar?n iste?i do?rultusunda 6. Kolordunun Iraktan ?ran? Ruslardan temizlemek iin gndermesi karar?, Irak cephesini zay?flatt?. Trk Ordusu Ruslar? Hemedana kadar srmesine ra?men , Irak cephesi zay?flay?nca ?ngilizler bunu f?rsat bildi. Bylece 13 Aral?k 1916da ?ngiliz kuvvetleri Kuzeye do?ru ilerlemeye ba?lad?. Bu s?rada 6.Ordunun 13.Kolordusu ?randa, 7.Kolordusu Musulda ve 18.Kolordu ise Ba?dat?n gneyinde idi. 12 Ocak 1917de genel taarruza geen ?ngilizler 12 Ocak 1917de Halil Pa?ay? pskrtt ve Halil Pa?a 25 ?ubat 1917de Kul-l Ammareyi b?rakarak Ba?data ekildi.13. Kolordunun ?randan geri a??r?larak Selmanpak ve Aziziyede ?ngilizleri durdurma abalar? yeterli olmad?. Trklerin Ba?dat? bo?altmas? zerine, 11 Mart 1917de ?ngiliz kuvvetleri Ba?data girdi. Halil Pa?an?n Nurettin Pa?an?n geli?tirdi?i planlara uymamas?, Kaz?m Karabekir Pa?an?n insiyatifinin azalt?lmas? Ba?dat?n kaybedilmesine yol at?. Gertrude Bellin Irak A?iretleri Aras?ndaki Stratejisi:
Gertrude Bell Irakta a?iret reislerini aya??na a??rmak yerine, bizzat onlar?n ayaklar?na gitmeyi tercih ediyordu. Belle Osmanl? Devletinin en sad?k destekisi olan Arap Kabilesi ?ammar ?eyhi ?bnrre?it ile temas kurma grevi verildi. Ancak ?bnrre?it ?ngilizlere hibir ?ekilde yana?mad? ve hatta onlar? taciz etti. Bell bir yana ?ammar ?eyhi ?bnrre?it ile u?ra??rken, di?er taraftan Nas?riyede bulunan Arap a?iretleriyle u?ra??yordu.9 ?bnrre?it; e?er Trkler Zbeyire yakla??rlarsa onlara kat?laca??n?, ancak bunu ba?aramazlarsa ?ngilizlere sald?rmayaca??n? Belle bildirdi. Bell, btn u?ra?malar?na ra?men ?ammar ?eyhini tarafs?zla?t?ramad?. Bell d???nda, Lawrence ve Yzb.Shakespearede ?bni Suudu kontrol etmeye al??t?lar. Lawrence ?erif Hseyini ikna etmeyi ba?ard?. ?erif Hseyini isyan ettirdiler. Bell, ?erif Hseyinin isyan?n?, Trklerin bir gzn kr etme olarak nitelendirdi ve br gzlerinin de ellerinde olaca?? gnlerin yakla?t???n? syledi.
Bell Arap yar?madas?ndaki isyan?n Mezopotamyaya da yay?lmas?n? istiyordu. Bell , ?ammar ?eyhi ?bnrre?it zerindeki bask?s?ndan vazgemedi. Zafir,Eslem ve Zeyyad a?iretlerinin bask?s? sonucu, ?bnrre?it Zbeyiri terkederek Hayyile kat?. Bell Mu10 A.g.e,.s.203. 11 A.g.e.,s.204. 12 A.g.e.,s.206. 13 A.g.e.,s.207. 14 Mustafa Celalettin Hocao?lu,Doktora Tezi,s.210. 15 A.g.e.,s.212. ammarada (Abadan Blgesi) ulunan petrol blgesine nemli bir seyahat gerekle?tirerek Muammara ?eyhi ile gr?t.
Kuveyt Konferans? Percy Cox ve G.Bell ?bni Suud ba?ta olmak zere Kuveyt ?eyhlerinin kat?laca?? 27 Kas?m 1916da Basrada bir Kuveyt Konferans? dzenlediler. Bu etkinlik s?ras?nda ,bir de silah sergisi dzenlediler. Bell bu konferansta ?bni Suuda ola?anst ilgi gsterdi. Suudu etkilemenin ok zor oldu?unu biliyordu. Bell, Suuda bin tfek, 4 makinal? tfek ve ayda 5bin ?ngiliz Liras? deme sz verdi. Osmanl? Devletine isyan eden ?erif Hseyinin Kerbela ve Necefe sald?rmama sz al?nd?. Gertrude Bellin stn gayretleriyle ?bni Suud ?ngilizlerin nemli bir adam? haline geldi.12 ?ngilizler, Suuda Osmanl?n?n sad?k mttefiki olan Acemi Sadun Pa?an?n ?ngilizlere dndrmesi grevini verdi. Sadun Pa?a, Suuda ?u cevab? verdi , Benim ?erefli Karde?im : Bir Arap olarak cihat iin Trklere sz verdi?ini , Allah?ma verilmi? bu sze vefan?n en byk ?eref oldu?unu , Trk Hkmetinin saf ?slam? savundu?u iin bu vefan?n Alla?n ve Araplar?n ho?una gidece?ini yazd?. Bu cevaptan hi ho?lanmayan ?ngilizler , Sadun Pa?aya bir daha byle bir teklif yapmad?lar. ?erif Hseyin Kuveyt Konferans?na bir tebrik mesaj? gnderdi. Bu mesaja Kuveyt ve Muammara ?eyhleri ?u cevab? verdiler. Ey Efendimiz ; toplant?m?z?n amac? , Arap milletinin ve ?slam? , sizin mbarek makam?n?za ve ?ngiltere Hkmetine sadakat ierisinde ykseltmektir. Gertrude Bell haz?rlad??? Kuveyt Konferans? raporunda , Konferans?n Arap Birli?i Hayalinin nemli bir a?amas? olarak nitelendirdi. Bell ayr?ca raporunda Trk dostu ve kar??t? olan Arap kabilelerinin isimlerini verdi.13 ?lerleyen aylarda ?ammar ?eyhide ?erif Hseyinin tabiyetine girdi. Re?idilerin de ?erif Hseyine tabi olmas?, ?bni Suudta Vehabili?e kar?? bir koalisyon olarak zan edildi. ?bni Suud 2 Kas?m 1921de Hayyile girerek , ?bnrre?it kuvvetlerini bozguna u?ratt? hanedan? ortadan kald?r?ld?. Yakalan?p Riyada gtrlen ?bnrre?it Haziran 1921de ldrld.
Gertrude Bell ve ?iilik Bell ?slam ve Arap Tarihine son derece de hakimdi. Hz.Ali ve Muaviye aras?ndaki eli?meleri, S?ff?n Sava??n? ve Kerbela olay?n? ok iyi biliyordu. Irakta o?unluk ?iilerden olu?uyordu ve ?iilik giderek geli?iyordu. Belle gre ?mamlardan sonra Mtehitler ?slam? yorumlayan son derece de etkili ki?ilerdi. Trklerin Kut-l Amare zaferinin etkisiyle ?iiler Cihat Fetvas? vermi?lerdi. Kerbela ve Necef Mtehitleri Trklere destek vermek iin a?r?lar yapm??lard?.15 Gertrude Bellin en nemli amac? Trklerle ?iilerin aras?n? amakt?. Bu i? iin bir komplo dzenlediler. Bu amala Ba?datta ki Panaraplar? kullanarak, ?iilerin d?man? olan Beni Hasan kabilesini ?iilere sald?rtt?lar. Halep ve Felluce aras?ndaki ?ngiliz dostu kabilelere, Trk glerinin yard?ma gelmesini nleme grevi verdiler. Trkler 400 asker kaybetmelerine ra?men, Kerbelaya gerekli yard?m? yapamad?lar. ?ngiliz komplosu tutmu?tu. ?iiler Kerbelan?n y?k?l?p yak?lmas? sorumlulu?unu Trkler zerine yklediler. Bylece Gertrude Bell?n plan? ile Trklerle ?iilerin aras? a?lm?? ve Irak?n tamamen ele geirilmesi hususundaki engeller ortadan kald?r?lm?? oldu. ?iiler 5 Gambot kar??l???nda ?ngilizlere 70.000 asker sz dahi verdiler. Eski Trk dostlar? olan ?eyh Elvan, Hac? Sadun, ?eyh Mebder Faraub ,?eyh Hac? Ferlan Trklere kar?? koymaya yemin ettiler. ?ngilizler Necefe yerle?tiler. Trkler Hillede kald?lar.16 Ba?dat 17 Mart 1917de ?ngilizlerin tamamen eline geti. ?ngiliz Generali Maude halka zgr olacaklar? szn verdi. Kerbela ve Necefte ki Ulema ?ngiliz Kral?na te?ekkr mesaj? gnderdi. Ba?dat?n al?nmas? zerine, Gertrude Bellde Ba?data yerle?ti ve lece?i tarih olan 1926 y?l?na kadar Ba?datta kald?. Gerrude Bell kendisini Ba?datta do?mu? Ba?datl?dan daha fazla Ba?datl? olarak gryordu. Hibir kimse Ba?dat nehrini ve hurma bahelerinin gzelli?ini benim kadar anlayamaz diyordu.
Gertrude Bell in mthi? nsezileri birer birer gerekle?iyordu. ?ngiliz D??i?leri ve Percy Cox Basran?n tamamen 16 A.g.e.,s.213. 17 A.g.e.,s.223. 18 Mustafa Celalettin Hocao?lu ,Doktora Tezi, s..248. 19 A.g.e.,s.263. ?ngiliz ?daresi alt?nda kalmas? gereklili?ini ve Ba?datta ise ?ngilterenin yard?m ve deste?i ile bir Arap devleti kurulaca??n? ilan edildi. Ancak daha sonra yay?nlanan Frans?z-?ngiliz deklarasyonunda Araplar?n ba??ms?zl???ndan sz edilmedi. Araplar kullan?ld?klar?n? anlad?lar. Gertrude Bell ise, Basra, Ba?dat ve Musulun bir at? olmas?n? savundu. Bellin kafas?ndaki sistemde, en tepede Yksek Komiser olarak tercihen Percy Cox olacak ynetimde, ?erifin bir o?lunun lkenin lideri olaca??n? ve bu ki?inin ?ii olmamas?na dikkat edilece?i vard?.
Irakta Manda Ynetimi Kurulmas? Birinci Dnya Sava??na galip gelen devletler Pariste bir bar?? konferans? dzenlediler. Gertrude Bell Mezopotamyay? temsilen Parise gnderildi. Lawrence ve Bell ba??ms?z bir Arabistan hayal ediyorlard?. Wilsonun Milletlerin Kendi Kaderlerini Kendi Tayin Etmesi gr? benimsenmi?ti. Pariste Sykes-Picot Antla?mas? do?rultusunda , Suriye, Mezopotamya, Filistin, Hicaz ve M?s?r blgelerinin tanzimi iin toplant? yap?ld?. Bu toplant?ya Bell ve Lawrence te kat?ld?.18 Bell Suriyenin Fransa mandas? olmas?na kar??yd?.
Mart 1920de Suriye Genel Kongresi Filistin ve Lbnan dahil Faysal?n liderli?inde Suriyenin ba??ms?zl???n? ilan etti. Paris Konferans?nda Suriyenin ba??ms?zl??? kabul edilmedi ve konu San Remo Konferans?na havale edildi.
Zaten Sykes-Picot gizli antla?mas?nda Suriyenin ba??ms?zl??? ngrlmyordu. 18- 26 Nisan 1920de San Remo Konferans?na Faysal gitmedi ve burada Suriyenin Frans?z Mandas? olmas? tescil edildi. Bylece, Suriyedeki devlet 6 ay ya?ayabildi. Bell hanedan mensubu olmad??? halde , Faysal? bir Kral yapma ba?ar?s? ile Kral Yap?c? -Kingmaker olarak adland?r?ld?.19 Ba?datl?lar ise Gertrude Belle mm-l Mminin lakab?n? takm??lard?. Bu lakap en son Pegamber S.A. e?i Hz.Ay?e iin kullan?lm??t?. Gertrude Bell kurulacak Arap Mandas? Arap Devletinin Anayasas?n? haz?rlamaya ba?lad?. Bell Cox ile birlikte Faysal? kurulacak Mezopotamya Devletinin ba??na getirmeyi Londraya teklif etti ve bu teklif kabul edildi. 11 Temmuz 1921de Faysal Emir ilan edildi ve Nakib Hkmeti kurmakla grevlendirildi ve Faysal?n Irak Kral? seilebilmesi iin dzmece bir referandum yap?ld?. Musul ve Kerkk Trkleri kurulacak bu szde devlete kat?lmam??lard?. Gertrude Bellin hayallerinden biride Ba?datta bir mze kurmakt? ve bu projesini 1924 y?l?nda gerekle?tirdi. 1926 y?l?nda ise Gertrude Bell aniden hastalan?p lnce, Ba?datta defnedildi. l Kraliesi, Di?i Lawrence, Kral Yap?c? nvanlar?yla an?lan , mthi? ihtirasl?, bilgili ve ngrl ?ngiliz kad?n casusu Gertrude Bell zellikle Irak ve Orta Do?unun ?ekillenmesinde byk rol oynayarak 58 ya??nda hayata veda etti.