Bayatı-Azerbaycan halk edebiyatına dâhil olup yazarı belli olmayan, nine ve dedelerden torunlara, geçmiş, kuşaktan kuşağa aktarılmış şiir örnekleridir. Bayatı sözünün “Bayat” Türk boyunun isminden alındığı düşünülmektedir. Bu halk şiir türü hem bugünkü Azerbaycan Cumhuriyeti arazisinde, hem İran sınırında bulunan Güney Azerbaycan’da, eski Azerbaycan arazileri olan Derbent ve Borçalı bölgelerinde, Türkiye’de Kars, Iğdır yöresinde geniş yayılmıştır. Kerkük hoyratları ile benzerliği de dikkat çekicidir.
Bayatı-dört mısradan, 7 heceden oluşan dörtlüktür. Genelde “Men (ben) âşık, “Azizim” sözleriyle başlar. Birinci mısra bayatının girişi, İkinci mısra konuya giriş, üçüncü söylenmesi istenen temel fikir, dördüncü mısra ise bayatının sonucudur. Mısralar bir-birine hem ahenkle, hem kafiyelenmekle bağlanır, bu yüzden akıcıdır ve şarkı gibi okunmasına kolaylık sağlar. Üçüncü mısrada dikkat çekilmesi istenen olay var. Üçüncü mısrayı dördüncü mısra onaylar ve bitirir. Böylece dört mısrada bir olay ve bu olayla ilgili yaşanan duygular aktarılır.
Bayatılar konu bakımından geniştir. Aşk, özlem, Vatan hasretiyle beraber, nasihatler de yer almaktadır. Bazı bayatılar tarihi olaylardan etkilenerek söylenmiştir. Örneğin, Azerbaycan topraklarının Rusya ve İran arasında bölüştürülmesini, bir halkın iki devlet tarafından parçalanmasını yansıtan Bayatılardan ikisi:
Araz’ı ayırdılar,
Kan ile doyurdular
Ben senden ayrılmazdım,
Zor ilen ayırdılar.
Tebriz yolu taşlıdır
Üstü zar kaşlıdır.
Dindirmeyin Tebriz’i,
Gözleri kan yaşlıdır.
Azerbaycan Bayatılarında Tebriz, Derbent gibi şehirlerin yanı sıra, Erzurum ismi de geçmektedir. Tarihin farklı dönemlerinde Azerbaycan’dan Erzurum’a göçler yaşanmıştır ki, bu da halk edebiyatına –Bayatılara yansımıştır. Bu Bayatılardan bir kısmında Erzurum olayları da yer almıştır. Erzurum’un Rus işgalinde, Ermeni ordularının baskılarına maruz kalmasının yansımasını Bayatılarda görebiliyoruz. Örnek olarak sunduğum birinci ve ikinci bayatıda Gâvurların Erzurum’u yakması ve kan akıtması, üçüncü Bayatıda Yanık dere katliamı, son üç bayatıda ise Erzurum’a göçlerden bahsedilmektedir. Bu bayatılar Azerbaycan halkının Erzurum’a tarihi bağlarının ispatıdır.
Erzurum Konulu
Azerbaycan Bayatıları
Ben âşık Erzurum’a,
Kar düştü Erzurum’a.
Gâvur geldi od vurdu,
Kan döktü Erzurum’a.
Ses çıkar Erzurum’dan
Haber var Erzurum’dan
Gavurlar dert getirdi
Od çıktı Erzurum’dan
Azizim, Erzurum’a
Var git sen Erzurum’a.
O derede kim kaldı?
Bir sor sen Erzurum’a.
Ben âşık Erzurum’a
Düşmüştür er zulüma.
Vatandan olma uzak
Düşsen de her zulüma.
Azizim, yordu beni.
Bu hasret yordu beni.
Erzurum’a giden yar
Göz yolda koydu beni.
Azizim Erzurum’a
Yol gider Erzurum’a.
Kendin öldün kurtuldun
Beni soktun zulüme.