Azerbaycanda 2021 y?l? Nizami Gencevi y?l? ilan edilmi?tir. Bu erevede, hem ?air ve ozanlar?n toplumsal rollerini de?erlendirmek hem de Trkiyede edebiyat evreleri d???nda ok fazla bilinmeyen Nizami Gencevinin tan?t?m?na katk? yapmak amac?yla bu al??ma kaleme al?nm??t?r.
Edebiyat ve sanattan yoksun bir toplumun geli?mesi veya dnya toplumlar?nda kendini kabul ettirmesi mmkn de?ildir. Bu nedenle tm toplumlarda mutlaka ?iir ve edebiyat mevcuttur. nk, edebiyat ve ?iir bir anlamda toplumlar?n varolu?sal bir yan?d?r. rne?in, nl d?nr ?bn-i Haldun, btn dillerde ?iir sylenmi?tir demektedir. Demek ki, ?iir toplumun var oldu?unun ve nemli bir kltrel birikiminin yans?mas?d?r. Di?er bir de?i?le, ?iir ve edebiyat asl?nda toplumlar?n gnlkleridir, gemi?leridir, bugnleridir ve geleceklerine yol gsteren bir aland?r. zellikle do?u toplumlar?nda filozofik tarzda bir ?iir ve edebiyat kltr vard?r. rne?in, Bahtiyar Vahapzadenin ?nsan gyde ay kimidir, grnmeyen terefi var m?sralar? ayn? zamanda filozofik bir anlat?md?r. ?iir ve edebiyat d?nce rndr ya da d?ncenin mahsuldr denilebilir. Bylelikle ?iir, fikirlerin e?itilmesi ve toplumlar?n ilerlemesine ok nemli katk? yapan bir anlamda kay?t merkezi veya haf?za merkezi olarak da de?erlendirilebilir. ??te bu anlamda Nizami Gencevi gibi hem kendi toplumlar?n? hem de dnya toplumlar?n? edebiyat ve bilimsel d?n? a?lar?ndan etkileyen tm ?air, yazar ve edebiyat?lar?n ok nemli oldu?unu, insanl???n ve lkelerin ilerlemesini sa?layacak en nemli kaynaklardan birisi olduklar?n? bilmek gerekmektedir.
Toplumlar?n Kltr ?eden olu?ur. Bunlar;1- ?nsan?n yaratt??? btn ara ve gereler bak?m?ndan madd kltr (teknoloji ve retim), 2- ?nsan?n yaratt??? btn anlamlar, de?erler, kurallar manev kltr (ideoloji ve dini inan?? gibi), 3- Sanat, edebiyat, ?iir ve d?nsel eser ve emeklerden olu?ur. Bunlar?n her biri di?erinin olu?umuna ve geli?imine katk?da bulunmaktad?r. Demek ki sanat, edebiyat ve ?iirden yoksun toplumlar?n kltrnn sacaya??n? olu?turan ayaklar?ndan biri eksik olacakt?r.
Trkler ve hatta do?u toplumlar? felsefeyi edebiyat ve ?iirle yaparak tam bir filozofluk rne?i sergilerler. Bu ba?lamda; Ozanlar ve ?airler, toplumlar?n sz filozoflar?d?rlar.
rnekler;
Ya Allaha ba? e?er,
Hi kimseye e?mezsin;
Ya herkese ba? e?er,
Hi bir ?eye de?mezsin.
Necip Faz?l
rek fikrin tilsimidir,
Her gat? bir lay kimidir,
?nsan Gyde ay kimidir,
Grnmeyen terefi var.
Vahapzade-1978
Gon?u yoxsulluxdan gece aj yat?r,
Hac? toyda elli min ?aba? at?r.
?ehriyar
Garb? bilmez, ?ark? bilmez grgden yok vayesi,
Bir utanmaz yz, ya?armaz
gz btn sermayesi
M. Akif Ersoy
Ozanlar ve ?airler, insanl???n konu?an ortak sevgi dilidir. ?airsiz toplumlar blblsz gl gibi olurlar. Gnl fakirli?inin her trl fakirlik ve insani sorunlar?n kayna?? oldu?u bilinmektedir. ??te Nizami Gencevi gibi ?air, ozan ve d?nrler toplumlardaki gnl fakirli?ini gnl sevgisi- ne dn?tren, bunu byten ve yayan insanlard?r. Bu yolla insanl?k bar???na da katk? yaparlar. Onlar, gnl fakirli?ini; gnl sevgisine, kahramanl??a, vicdanl? olmaya, payla?maya, gzelle?tirmeye ve dnyaya yaymaya al??an insanl???n elmaslar? ve zerleridirler. Bu nedenle, ?air ve ozanlar?n k?ymetini zer kadrini zerger bilir sz gere?i, onlar? anlayanlar ok iyi bilmekte ve ya?atmaktad?rlar. Ayn? zamanda sevgi ?rma?? gibi toplumu sevgiye ve bar??a ynlendirirler. rne?in; Yunus Emrenin alttaki m?sralar?n?n insanl???n huzuruna ne denli katk? yapaca?? a?ikard?r. Ben gelmedim dava iin, benim i?im sevi iin Dostun evi gnllerdir, gnller yapma?a geldim Ozan ve ?airler, ki?ileri insanla?t?rmaya al??an e?itimcilerdir. Hele gnmz de Bahtiyar Vahapzadenin sznn geerli oldu?u bu ortamda, Ki?ilerin ne kadar ok insanla?t?r?lmaya muhta oldu?u a?k iken; Gorxuram dnyada bir zaman gele, ?nsanlar ya?aya insanl?k le.
Her?eyden nce marifet iltifata tabidir sznn gere?i olarak, ya?ayan ozan ve ?airlerin de desteklenmesi gerekir. Kltrel varl?k iin bunun ?art oldu?u a?ikard?r.
Pakistanl? Malala Yusufzainin Nobel Bar?? dln al?rken yapt??? konu?mada geen: Bir kitap, bir kalem ve bir ?retmen dnyay? de?i?tirebilir. E?itim tek zmdr. Dnyan?n ihtiyac? silah de?il, kalem ve kitapt?r sz ve , Immanuel Kant?n dedi?i Ayd?nlanma; ki?inin kendi akl?n? kullanmaya cret etmesidir ifadesinin ?air ve ?iirlerde oldu?unu grmekteyiz.. ?airler, ak?llar?n? ve duygular?n? birle?tirerek toplumu ayd?nlatan ve ya?am? anlamland?ran zel bir kesimdir. A?k?n, vatan savunmas?n?n, sevin ve kederin ortaklar? ve yol gstericileridirler. Bu d?nceleri tm Azerbaycanl? ?airlerde grmek mmkndr. Bahtiyar Vahapzadenin alttaki drtlkleri bunu gstermektedir.
?sa Bula??n?n zmzmesini,
Cabbar?n, Seyidin, Han?n
sesini,
Dalgal? Karaba? ?ikestesini,
Babek trbesini nice pay
verim
Hardan senin oldu bizim Qaraba??
Ad? sahibini demirmi a?kar?
Xo?luqla vermezler torpa??
ancaq
Qanla mhrleyib, zorla alarlar.
N?ZAM? GENCEV? Nizami Gencevi 1141-1209 y?llar? aras?nda ya?am??t?r. Do?um tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, 1141-1145 y?llar? aras?nda Gencede dnyaya geldi?i d?nlmektedir. As?l ad? ?lyas, lakab? ise Nizammeddindir. Ayn? dnemde ya?am?? olan ba?ka Nizamilerden ayr?lmak iin Nizami Gencevi yani Genceli Nizami ad? ile zikredilmi?tir. Tam ad? Ebu Muhammed ?lyas bin Yusuf bin Zaki bin Muayyed Nizami ?eklindedir.
Nizami, edebiyata lirik ?iirler yazarak ba?lam??t?r. Daha sonra toplumsal, terbiyevi ve felsefi ierikli gazeller, kasideler, rubailer de yazm??t?r. ?iirlerinde devrin kltr dili olan Farsay? kullanm??t?r. Eserlerinde a?k? farkl? boyutlar? ile ele alm??; insan ve insan tabiat?n?n gzelli?ini i?lemi?; hayat?n anlam?n?n insana ve insanl??a sayg? gstermek oldu?unu ifade eden temalar zerinde durmu?tur. Gzelliklerden bahsederken Gence ?ehrinden de zellikle bahsetmi?tir. K?saca Nizaminin eserlerinde insan ve insanl?k n plana ?kmaktad?r.
Nizaminin mezhebi konusunda da eli?kili bilgiler bulunmaktad?r. Ancak bunun hibir nemi yoktur. nk syledikleri ve yazd?klar? nemlidir. Hayat?n her alan?yla ilgili ok nemli d?nceleri olan ve tam bir filozof gibi toplumu ayd?nlatan bir alimin de?il mezhebi, dini bile nemli de?ildir. nk onlar tm insanl???n ortak de?eri olurlar. Aktard?klar? tm insanlar?n iyiye, sevgiye, bar??a ve huzura ula?malar?n? sa?lamak zerine kuruludur.
Kendine zg orijinal bilimsel-felsefi, sanatsal ve estetik, etik bak??? olan, nl Azerbaycan ?airi Nizami Gencevi, sadece yaratt??? sz sanat?yla de?il, dnya gr?, insana, hayata bak??? ile de byk etki alan?na sahip olan byk edebiyat filozoflar?ndan biridir.
Nizamiyi ba?kalar? ile k?yaslayarak de?il, onu kendi dnyas? ve dnyay? alg?lama d?ncesine gre de?erlendirmek gerekir. nk o, nl Hamse adl? eserinde, insanl?k ve bilimin her ynne ait d?nce geli?tirmi? ve ifade etmi?tir.
Nizaminin Hamse eseri byk hacimli be? eserden ibarettir ve bu eserlerin hepsinde dil konular?na de?iniliyor, Hamsesi, 1177de yazd??? S?rlar Hazinesi, 1180de yazd??? Hsrev ve ?irin, 1188de yazd??? Leyla ve Mecnun, 1196da yazd??? Yedi Gzel ve 11971209 aras?nda yazd??? ?skendername adl? mesnevilerinden olu?maktad?r.
Nizami kendinden nceki edebiyat? ve ?airlerden etkilendi?i gibi, kendinden sonrakileride etkilemi?tir. Eserlerini Farsa yazmas?n?n sebebi devrin genel e?ilimleri ve ?artlar? gere?idir. ?randa egemen olan Seluklular Farsay? resmi dil olarak kabul etmi?tir. Onun Kum ve Gence do?umlu oldu?u ve Trk m yoksa fars m? oldu?u konular?nda tart??malar bulunmaktad?r. Ancak byk o?unluk Nizaminin Gence do?umlu ve kesinlikle Trk oldu?u ynnde birle?mektedir. Nizamiye ait ?u m?sralar Trk oldu?unu do?rulamaktad?r. Benim atalar?m ve dedelerim hepsi Trkt, Her biri gte sanki bir kurttu.
Nizamiden rnekler:
SEVG?
Gzm ayd?n, gzme sureti-canan grnr,
Miski-anber saarak, etirle ef?an grnr.
Gece helvetce bize sevgili yar
gelmis idi,
z aydan da gzel nazli nigar
gelmis idi.
?TLER
Szn de su gibi letafeti var,
Her sz az demek daha ho?
olar. (Sz gm?se skut alt?nd?r. Bo? konu?mamak)
Edebiyat ve sanattan
yoksun bir toplumun
geli?mesi veya dnya
toplumlar?nda kendini
kabul ettirmesi
mmkn de?ildir.
Bu nedenle tm
toplumlarda mutlaka
?iir ve edebiyat
mevcuttur. nk,
edebiyat ve ?iir bir
anlamda toplumlar?n
varolu?sal bir yan?d?r.
rne?in, nl
d?nr ?bn-i Haldun,
btn dillerde
?iir sylenmi?tir
demektedir. Demek
ki, ?iir toplumun var
oldu?unun ve nemli
bir kltrel birikiminin
yans?mas?d?r.
Di?er bir de?i?le,
?iir ve edebiyat
asl?nda toplumlar?n
gnlkleridir,
gemi?leridir,
bugnleridir ve
geleceklerine yol
gsteren bir aland?r.
18 GEL???M ERZURUM
Byle mesel ekmi? ak?ll? insan,
Kurt girmez srye, yatmasa
oban. (Uyan?k olmak)
Hner ard?nca ko?, halka hner sa,
Kap?lar ba?lama, er ol kap? a.
(iyilik ve yard?m severlik, yi?itlik)
Derde dayan, incitme hi zaman eli,
Eller gam ekince dert als?n
seni. (Entelektel ve ayd?n olman?n gere?i)
Bir olsa yolda??n, dostun emeli,
Ta?tan su ?kart?r onlar?n eli.
(Birlik beraberli?in nemi)
Ciddiyet beklemek hafif adamdan,
Cevher istemektir arpa satandan. (cehaletin ktl? ve bo?
hevesin gereksizli?i)
Avcumun iinde olsa da yine,
Dikmem hi gzm elin mlkne. (tok gzl olmak)
Lakin dil yaras? yrekten gitmez,
Ona bin merhem de bir tesir
etmez. (ba?kas?n? szle incitmeme, dil yaras?n?n ktl?)
Akl?n var her ?eyden al?? azad ol,
Neyin varsa ?kret, onunla ?ad
ol. (?kretmek)
Bir inci safl??? varsa da suda,
Fazla iilende dert verir o da.
(her ?eyin karar?nda olmas?)
Akl?n olsun sana her i?te rehber,
Her ?eyi ondan sor, o desin
yeter. (akl?n ve d?ncenin
nemi)
SONU Toplumlar?n ?renmeleri ve kendilerini geli?tirmelerinin unsura ba?l? oldu?u vurgulan?r. Bunlar: zeka, yetenek ve motivasyondur. Bilimsel al??malar gstermi?tir ki, tm toplumlardaki zeka ve yetenek ortalamas? ayn?d?r. ??te bu iki yetene?i i?leterek toplumun geli?imini ve ilerlemesini sa?layan temel unsur motivasyon olmaktad?r. Motivasyon, bir toplumun tm kurum, kurulu? ve bireyleriyle do?ru ynlendirilmesi, te?vik ve takdir edilmesi ile do?ru e?itimini temsil etmektedir. Bu ?ekilde, bir yap?ya sahip lkeler geli?ebilmekte ve dnyada sz sahibi olabilmektedir. Toplumlar?n motivasyonunu glendiren en nemli kesim ise ?air, yazar ve d?nrlerdir. ??te bu nedenle, Nizami gibi ?air ve yazarlar toplumlar?n Zerleridir ve Zer Kadrini Bilmek Gerekir.