GelişimErzurumYazı

?NG?LTERE’DE PARLAMENTONUN EGEMENL??? TEOR?S?

Anayasal? ve anayasal devlet ayr?m? bir kenara b?rak?lacak olursa, demokrasi ile yönetilen ülkelerin büyük bir bölümü anayasan?n üstünlü?ü ilkesini benimsemi?tir. Ancak ?ngiltere’de demokratik bir hükümet sistemine sahip olmas?na ra?men, asgari yahut azami derecede olsun, ayn? özelli?i ta??yan ülkelere nazaran farkl? bir sistem benimsenmi?tir. Bu sistem ‘’Parlamentonun Egemenli?i’’ ?eklinde kavramsalla?t?r?labilir. Sistem içerik itibariyle, parlamentonun s?n?rs?z yasama yetkisine sahip bulunmas? ?eklinde özetlenebilir.
eklinde özetlenebilir. Parlamento, ?ngiltere için günlük konu?ma dilinin ötesinde, bir ba?ka deyi?le hukuksal olarak, Kral, Lordlar Kamaras? ve Avam Kamaras?n?n birlikte meydana getirdi?i yap? olarak tan?mlanmaktad?r. 1911 ve 1949 y?llar?nda ç?kar?lan ‘’Parlamento Kanunlar?’’ Lordlar Kamaras?n?n yetkilerini büyük ölçüde s?n?rland?rm??t?r. ?fade edilen bu kanunlar, Lordlar Kamaras?n?n onay? olmaks?z?n baz? kanunlar?n ç?kar?labilmesini mümkün k?lm??t?r. Bu durum ?ngiliz hukukçular? taraf?ndan Avam Kamaras?n?n egemenlik üzerindeki hissesini geni?letmesi ?eklinde yorumlanm??t?r. Kral?n yasama faaliyeti kapsam?ndaki rolü ise ?eklidir. Kraliçe Anne’den beri hiçbir hükümdar, bir kanun tasar?s?n? onaylamama yetkisini kullanmam??t?r. Kanun tasar?lar?n?n kral taraf?ndan onaylanmas? yerle?mi? bir anayasal teamüldür.
Parlamentonun egemenli?inden maksat, parlamentonun ?ngiliz anayasas?na göre, her çe?it kanunu yapmak, ortadan kald?rmak hakk?na sahip oldu?u ve hiçbir ki?i veya kurulun parlamentonun ç?karm?? oldu?u bir kanunu iptale yahut da ihmale yetkisinin bulunmad???d?r. Bu tan?mlamadan ç?kar?labilecek en temel sonuç, ?ngiltere’de anayasa yarg?s? müessesesinin bulunmad???d?r. ‘’Bonham Karar? ’’ gibi kanunlar?n anayasaya uygunlu?unun denetimi noktas?nda öncü kabul edilebilecek bir karar?n ?ngiltere’de al?nm?? olmas?na ra?men anayasa yarg?s?n?n ?ngiltere’de bulunmay??? oldukça dikkat çekicidir. Ancak bu durum, elbette ki, ?ngiltere’de siyasal sistemin bir bütün halinde geli?mesinden kaynakl? olarak ortaya ç?km??t?r. Teorinin tan?m?ndan ç?kar?labilecek bir di?er sonuç ise, parlamentonun en sa?lam ?ekilde yerle?mi? ve benimsenmi? olan bir anayasal teamülü bir kanunla hükümsüz k?labilece?idir. Tan?mdan ç?kar?lan bu sonuçlar parlamentonun yasama yetkisinin s?n?rs?zl???n? ispat edecek bir nitelik arz etmektedir.
Parlamento hukuki bak?mdan s?n?rs?z bir iktidara sahip olsa dahi fiili alanda bu mümkün de?ildir. Fiili bak?mdan parlamento iktidar?n?n s?n?rl? olmas?, d?? s?n?r, iç s?n?r ve hükümetin parlamentodaki hâkimiyeti noktas?nda sa?lanmaktad?r.
D?? s?n?r, her hükümetin bir kamuoyu üzerine kuruldu?u, bu bak?mdan da egemen iradenin keyfi olarak kanun yapmas? yahut da kald?rmas?n?n imkâns?z olmas? esas?na dayanmaktad?r. Örne?in parlamento, her ne kadar hukuki olarak yetki sahibi olsa da, temsilsiz vergi almaya veya monar?iyi ilga edecek kanunlar ç?karmaya cesaret edemez. Kamuoyu ve seçmenlerin parlamento üzerindeki etkisi vekâlet teorisini ortaya ç?karm??t?r. Bu teoriye göre, son seçimde hükümet partisinin seçim bildirgesine girmemi?, yani seçmenin onay?na sunulmam?? bir mesele hakk?nda kanun ç?karamaz. Böyle bir durumda parlamentonun feshedilmesi ve gidilecek yeni seçimde söz konusu mesele hakk?nda seçmenlerin onay?n?n al?nmas? gerekecektir. Özetle, parlamentonun gerisinde kamuoyu vard?r.
?ç s?n?r ise, kendini belli icaplara göre s?n?rlamay? bilen bir iktidar?n niteli?inden kaynaklanmaktad?r. ?ktidar cemiyete nüfuz eden etkilere tabidir. Belirtmek gerekir ki, iç s?n?r ekseri olarak d?? s?n?rla ayniyet gösterme e?ilimindedir. Örne?in ?ngiliz parlamentosu Amerika tecrübesinden sonra sömürgeleri vergilendirmeyi kolay kolay dü?ünemeyecektir.
?ngiliz parlamenter sisteminin iki partili bir yap?ya sahip olmas?, parlamentoda ço?unlu?a sahip olan partinin üyelerinin kabineyi olu?turmas? sonucunu do?urmaktad?r. Bu durum, hükümetin yenilgiye u?ramas?n?n ancak kendi partisinin üyelerinden yetersay?daki bir k?sm?n aleyhte oy vermesiyle mümkün olabilece?i sonucunu ortaya koyar. Hükümet önemli bir konuda Avam Kamaras?nda yenilgiye u?rarsa ya istifa edecek ya da kamaray? feshedip yeniden seçime gidecektir. Ancak belirtmek gerekir ki, hükümetlerin yenilgiye u?ramas? zaman?m?zda hemen hemen hiç görülmeyen bir olayd?r. Buradan ç?kar?lacak sonuç ise, hukuki olarak s?n?rs?zm?? gibi görülen parlamentonun fiiliyatta hükümete tabi oldu?udur.
Sonuç olarak ifade etmek gerekir ki, ?ngiltere’de parlamentonun egemenli?i teorisi nazar-? dikkate al?n?rken, Avam Kamaras? üyelerinin yeniden seçilmek için hareketlerinin hesab?n? vermeye, davran??lar?nda kamuoyunu dikkate almaya mecbur olduklar?n? iyice idrak etmek gerekir. Bu da egemen parlamentonun seçmenlerine itaatinin bunun tersine oranla daha do?ru oldu?unu gösterir. Geni? yetkiye sahip hükümetler, az?nl???n görü?lerine sayg?l? olmak konusunda da çok titizdirler.

Ça?r?han PEKER