Azerbaycan, tarih ve gnl ba??m?z?n oldu?u, ayn? kkten gelen soyda?lar?m?z?n ya?ad??? karde? topraklar?m?zd?r. Azerbaycan co?raf, stratejik ve ticar olarak nem ta??yan yollar zerindedir. Zengin maden yataklar?na ve do?al kaynaklara sahiptir. Tarih ierisinde birok halklar taraf?ndan hkim olunmak istenen bir co?rafyada bulunur. Topraklar? pek ok devletin at??mas?na sahne olmu?tur. Azerbaycan tarihi O?uzlar?n, Seluklular?n, Mo?ollar?n, Araplar?n, ?ranl?lar?n, arl?k Rusyas?n?n ve Osmanl?lar?n ilgi alan? olmu?tur. 1774 Kk Kaynarca anla?mas? ile Osmanl? Devletinin Kafkasyadaki varl??? zay?flam??, buna mukabil Rusya, yerli halk? da k??k?rtarak yan?na ekmi?tir. Bilhassa Grc ve Ermeni deste?iyle edindi?i sler sayesinde Osmanl? hakimiyetini k?ran Rusya, Azerbaycan?n ve di?er Trk-Mslman halklar?n mcadelesine ra?men ilerleyip ?ran (Kaar Hanedan?) ile kom?u ve rakip olmu?tur.
1826 1828 Sava?lar?nda Ruslar ?ran? yenmi?, 10 ?ubat 1828 tarihinde Trkmenay Antla?mas? imzalanm??t?r.
Ruslar, bu antla?ma ile Azerbaycan?n Revan (?revan/ Erivan), Nahcivan ve Karaba? Hanl?klar?na; ?ran ve Osmanl? Devletinden gelen Ermenileri yerle?tirmeye al??m??, bylece kendi hakimiyetini peki?tirmek iin H?ristiyanlardan meydana gelen bir nfus yap?s? olu?turmak istemi?tir.
Rusya, siyas ve asker anlamda hakimiyet kurmay? ba?arsa da Anadolu Trkl? ile kltrel ba?lar? koparamam??, Trk karde?lerimiz daima Anadolu ile gnl ba?lar?n? canl? tutma?a al??m?? hatta her f?rsatta yard?ma bile ko?mu?lard?r.
1905 y?l?nda meydana gelen Rus ?htilali s?ras?nda uzun sren mal ve asker gerekliliklerin ihml edilmesi ve Rus-Japon sava??n?n sonucunda elde edilen ba?ar?s?zl?k nedeniyle lke iinde birok kyl, asker ve i?i ayaklanm??, ayaklanma yakla??k bir ayda bast?r?lm??t?r. Rusyada ?kan ayaklanmalara ?ttihat ve Terakki Cemiyeti de kay?ts?z kalmam??. ?ur-y? mmet gazetesinde, Okuyun ?bret Al?n ba?l?kl? bir makale ?km??t?r. Ruslar?n Azerbaycan halk?na yapt??? zulmler anlat?larak k?nanm??t?r. Bu ayaklanmalar? basBAK MSLMAN CEM?YET-? HAYR?YES? VE ??GAL ALTINDAK? TRK ?EH?RLER?NE YARDIM FAAL?YETLER? Abdurrahman ZEYNAL* *E?itimci-Yazar MART 2021 59 t?rmak iin Ruslar, Ermenileri Azerbaycan Trkleri zerine salm??, Bakde 1905 tarihinde Trklerle Ermeniler aras?nda kanl? arp??malar olmu?tur. Daha sonra bu arp??malar Erivan, Nahcivan, Gence, ?u?a ve Tiflise de yay?lm??, bu ayaklanmalar sonucunda blgede ulusal benlik daha bir nem kazanm?? ve geli?mi?tir.
zellikle 1905 ?htilalinden itibaren Osmanl? Devleti ile mnasebetler giderek yo?unla?m??, Azerbaycan Trkleri, 1905te kurulan Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi vas?tas?yla Osmanl? hkmetiyle irtibata gemi?lerdir. Balkan Sava?? y?llar?nda zellikle Azerbaycan Trkleri, Osmanl? Devletine yard?m etmi?lerdir.
Yard?mlar?n organize olmas?nda 1911de kurulan Msavat Partisinin ve Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesinin nemli rol olmu?tur. Cemiyetin merkez binas?nda toplanan Azerbaycanl? zenginler Trkiyeye kendi imknlar? dhilinde madd yard?mda bulunmu?lard?r. Baknn nde gelenlerinden Hac? Zeynel Abidin Tagiyev, yar?m milyonla yard?m? ba?latm??, di?er zenginler de 100 binden eksik olmamak ?art?yla, herkes kendi imkn? lsnde yard?m yar???na kat?lm??lard?r.
Cemiyetin toplant?s?nda ?yle bir karar da al?nm??t?r: Trkler bu harpten kurtuluncaya kadar, k?zlar ve genler evlenmeyecekler, hibir Trk sinema ve tiyatroya gitmeyecek, erkeklerden de hi kimse t?ra? olmayacakt?r. Bilahare Azerbaycan Trkleri, Bakdeki Trkiye konsoloslu?unun nne ad?r kurarak Hilal-i Ahmer vas?tas?yla Trkiyeye yard?m ettiler. Azerbaycan Trkleri sava?a kat?lmak iin gnll de oldular. Aralar?nda Kafkas Gnll K?tas? olu?turdular.
Azerbaycanda yard?m toplan?rken gz ya?artan sahneler ya?an?yordu. Bir gn Trkiyenin Bak Konsolosu Ali Kemal Beyin yan?na kr ve ya?l? biri gelerek, ?yle dedi: Ben yedi nfuslu bir ailenin reisiyim, bu ihtiyar halimle bir i? tutamad???m iin, k?e ba?lar?nda el a?yorum, haftada kazanc?m?n en verimli zaman? cuma gn cami kap?s?nda geen gnlerdir. Trk karde?lerimin ba??ndan bu afet geinceye kadar iane olarak her cuma gn toplad???m paralar? size getirip teslim edece?im. Kudretim buna yetiyor demek suretiyle Azerbaycan Trklerinin Anadolu Trklerine duydu?u dostlu?u gsteriyordu.
Cemiyet, yaln?zca Azerbaycanda toplanan yard?mlar? de?il, Trkistan ve Kafkasyan?n muhtelif yerlerinden toplanan yard?mlar? da ?stanbuldaki Hilal-i Ahmere gnderdi. Balkan Sava?? sona erdikten sonra da cemiyetin Trkiyeye yard?mlar? devam etti. Sava?ta yetim kalan ocuklar iin Edirnede kurulan Darl Eytam Cemiyetine Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi idarecilerinden Hac? Zeynel Abidin Tagiyev ve A?a Musa Nagiyev 5er bin ruble yard?mda bulundular.
Birinci Dnya Sava?? ile birlikte s?k?nt?larda artt?. nk sava? ekonomik, asker, sosyal pek ok problemi beraberinde getirmi?ti. Hi ?phesiz sava??n oldu?u blgelerde, s?n?r blgelerinde ve i?gal edilen topraklarda ya?ananlar?n ac?s? tarifsizdi. 1914 y?l?n?n son aylar?nda ba?layan ve 5 Ocak 1915 y?l?nda sona eren Sar?kam?? Harekt?yla blgede bir tarafta g, bir tarafta zor k?? ?artlar? Mslman Trkn ?ehirlisini, kylsn peri?an etmi?ti. Trk Ordusunun cidd kay?plar vermesi Ruslara Erzurum yolunu am??t?. Nitekim 16 ?ubat 1916da Ruslar, Erzurumu i?gal ettiler, yetmedi bat?ya do?ru ilerlemelerine devam ettiler. ??galle ba?layan s?k?nt?lar da gittike artm??, hastal?klar kol gezmi?, al?k ve yokluk durumu daha da ktle?tirmi?ti.
Bu ac?lar ya?an?rken i?gal alt?ndaki ?ehir ve kasabalar?n imdad?na Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi yeti?mi?ti. Kars, I?d?r, Ardahan, Ka??zman ve Batumda binlerce felaketzedenin yard?m?na ko?tular. Ancak bu blgelere yard?m gtrmek hite kolay de?ildi. Rus makamlar? zorluk ?karmakta, izin vermemekteydi. Rus hkmeti politik olarak i?gal alt?ndaki Mslman halka yard?m edilmesine kar?? ?k?yordu. Rusyadaki ?ehirler ?ttifak? nezdinde i?gal alt?ndaki blgelere yard?m yap?lmas? istenmekle beraber bu istek sadece Ermeniler lehine kullan?l?yordu. Mslmanlara zorluk ?kar?l?yordu. Bu nedenle Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesinin Tiflis temsilcisi Dr. Hsrev Pa?a Bey Sultanovun ?ehirler ?ttifak? Ba?kan?yla yapt??? gr?meler sonucunda i?gal alt?ndaki blgelerde Ermenilere yap?lan yard?mlar?n benzerinin Mslmanlara da yap?lmas? gerekti?i konusunda zorda olsa izin al?nm??, bylece yard?m?n n a?lm??t?. (Betl Aslan, 2004) Cemiyet bu tarihten sonra Haziran 1916 da General Ma60 GEL???M ERZURUM yor Han Tali?inski ve ?lyasovu Erzuruma gndermi?, gereken al??malar yap?lm??, 16 bin harpzedenin bulundu?u tespit edilerek listeleri ?kar?lm??t?r. Bu tarihlerde kylerde topra?? i?leyecek kz, tarlada al??acak insan gc kalmam??, ilk etapta blgeye ok zor ?artlar alt?nda H?n?stan Tortuma kadar blgeye getirilen unlar da??t?lm??, az da olsa insanlar?n a kalmas?n?n nne geilmi?ti.
Erzurumda tifo, tifs ve di?er bula??c? hastal?klar kol gezmekteydi. Hastahane ve doktor yoktu. Cemiyet bu duruma are aramakta fakat tm giri?imlerine kar??l?k zm bulamamaktayd?. Cemiyet temsilcileri Tifliste K?z?l Ha Temsilcileriyle gr?melerine kar??l?k olumlu hibir ad?m at?lmam??t?. Yani Erzurum ve evresi hastal?klara teslim edilmi?ti.
Cemiyet temsilcileri sava? nedeniyle yetim kalm?? k?z, erkek ocuklar? toplamak suretiyle onlara koruma ?emsiyesi olma?a al???yordu. Bu yolla birok ocuk Rus askerlerinin ellerinden al?narak Bak ve Tiflisteki s???nma merkezlerine gtrlerek yetimhanelere yerle?tirilmi?ti.
Bu al??malar yap?l?rken Cemiyet Erzurumda ?ubesini aarak ba??na Genceli Seyidovu getirmi?ti. Seyidov ve arkada?lar? Erzuruma ok ciddi al??malara imza atm??lard?r. Ebulhindi kynden Cafer Bey, Seyidovun Erzuruma geli?i ve Cemiyet-i Hayriyenin al??malar?yla ilgili bilgi verirken Kafkas(Azerbaycan) Trkleri, Trklk, Mslmanl?k u?runda 1915de Kars ile Batum illerinde, Oltu, ?enkaya, Olur ve Artvinde yapt?klar? gibi 1916 y?l?nda i?gale u?rayan Erzurum ve Trabzon vilayetlerimizde esarette kalan Trklere bir ok muavenetle, iane ve himayede bulunmu?lard?r. Rus istilas?ndaki her kaza ve vilayette, Trklk iin hayat?n? feda eden birer, be?er Tkler, Trk Mslmanlar?(Azerbaycanl?lar) geldiler. Ve bunlar meyan?nda Kafkas (Bak ?slam) Cemiyet-i Hayriyesi Mmessili bulunan ve Kafkas Trklerinin verdikleri iane, gazya?lar? unlar? ve hatta zrreaa ift kotanlar?(pulluk) tevzisine memur edilen, yirmi iki ya??nda gen ve dilber simal? Genceli ayd?nlardan Seyidov Erzurumda byk hizmetlerde bulunmu?tur diye eklemektedir. (Betl Aslan, 2010) ??te bu dnemde zor ?artlar alt?nda getirilen 62 bin telis un, arpa, mercimek, bu?day, m?s?r gibi yiyecek, 13252 telis ve sand?klar iinde kad?n, erkek ve ocuk elbisesi ile ayakkab?lar da??t?larak Erzurum halk?n?n derin nefes almalar? sa?lanm??t?. Bu yard?m malzemelerinin iinde Bakde bas?lm?? kitap ve dergiler bile vard?.
Seyidov ve arkada?lar? halk? ayd?nlatmaya, uyarmaya, birlik ve beraberlik iinde olmalar? gerekti?ine inand?rmaya al??t?lar. Ruslar?n ve Ermenilerin engellemelerine kar?? bu i?i de ba?arabilmekteydiler. Rus i?gali s?ras?nda Erzurumda bulunan Refik Sava?? hat?ralar?nda, Azerbaycanl? Trklerin gayretlerini ?yle ifade etmektedir. Hepsi mnevver ki?iler olan Azeri genleri taassup ve hurafelerden uyu?mu?, enerjisini kaybetmi?, halk? uyarmaya al???yorlard?. are ekilmek de?il, al??mak abalamak laz?md?r diyorlard?.
Kantarc?zade Hac? Mustafa ise hat?ralar?nda, Seyidovun Erzurumda iken yapt??? faaliyetleri, yard?mlar? sayarken, sivil halk?n Ermenilerden kurtar?lmas? gibi pek ok yararl? i?ler yapt???n? anlatmaktad?r: Seyidov, gen, al??kan, cesur bir Trk evlad?yd? idi. Bir Trkn burnunun kanamamas?na al???rd?. Hatta ar??larda gezerken bir Ermeni bir Trke ufak bir harekette bulundu?u vakit bu Ermeniye kar?? koyar, ba??r?r ve sylerdi ki, ?arktaki Byk Trkistan, Kafkasya, Azerbaycan buradaki Trk karda?lar?na sahiptir.
Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi bir yandan i?gal alt?nda ki Anadolu topraklar?nda faaliyetlerini srdrrken di?er yandan da Sar?kam?? Harekt?nda Ruslara esir d?erek Bakdeki Nargin adas?nda bulunan esir kamp?na getirilen asker ve sivil Trk karda?lar?na sahip ?km??t?r. Kesin rakamlar bilinmemekle birlikte 60 bin Trk askeri Ruslar taraf?ndan esir edilmi?ti. Ruslara kar?? cephe alan sivil halktan insanlar toplanarak esir kamplar?na gtrlm?t. Bu kamplarda durum olduka ktyd. Cemiyet bu kamplardaki ac?lara bigne kalmad?. Gereken her yolu deneyerek al??malar yrtt. Karda? Kme?i / Karde? Yard?m? ad?nda yard?mlar topland?. zellikle Kafkas Cephesinde zor durumda kalan askerlerimize yard?m gtrebilmek iin Rus yetkililerle gr?t. Bu s?rada yakla?makta olan 1915 y?l? Nevruz Bayram?n?n daha nceden oldu?u gibi bir bayram havas?nda de?il de bir matem havas?nda kutlanmas? karar? MART 2021 61 al?nd?. Bu karar?n al?nmas?nda Cemiyetin byk hizmetleri oldu. Cemiyet ayr?ca Nevruz Bayram?n? Trkiye Trkl? iin bir f?rsata da dndrd. Nevruzda Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesinde byk bir davet tertip etmeye ve burada Trkiye iin yard?m toplamaya karar verildi. Bu mnasebetle Azerbaycanl? nde gelen gazete sahipleri Karda? Kme?i ad?nda bir yay?n ?kararak, gelirinin de Trkiyeye yard?m olarak gnderilmesini kararla?t?rd?lar. Karda? Kme?i ad? bundan sonra Azerbaycan Trklerinin yard?mlar?n?n genel ad? oldu.
Sar?kam?? Harekt?n?n olumsuz sonulanmas? cephelerde esir edilen Trk askerlerinin Bak, Orta Asyaya ve Sibiryaya gnderilmeleri Azerbaycan Trklerini ve blgedeki di?er Orta Asya Trk halklar?n? harekete geirmi?, zaman iinde ellerinden gelen yard?mlar? yapmak iin ola?an st gayret sarf etmi?lerdi. Yusuf Akuran?n belirtti?ine gre Hilal-i Ahmer Cemiyetinin Harp Tarihi Encmenli?i iin haz?rlad??? Rusyadaki Trk Esirlerin durumuyla ilgili raporda Trk esirlerinin say?s? 20-30 bin, di?er Kafkas Cephelerinden getirilen asker ve sivil esirlerle birlikte toplam 60 bini bulmaktad?r.
Esirlerin durumunun a??rla?mas? zerine Bak halk? Cemiyet-i Hayriye ve onun destekledi?i yan kurulu?lar eliyle yard?m i?lerini h?zland?rm??t?. Ruslar vagonlarla askerleri ta??nmaktayd?. Yollarda al?ktan, pislikten ve hastal?ktan askerler vefat ediyor, bunlar istasyonlarda at?larak trenle yola devam ediliyordu. ?ehit olan bu askerlerin defnedilmesi yine Azerbaycanl? karde?lerimize kalm??t?.
Esirlerin bir k?sm? Bakye getiriliyor, bir blm Nargin (Y?lanl? Ada) veya esirlerin takt??? adla Cehennem adas?na gtrlyordu. Barakalar peri?an, yiyecek, giyecek normalin ok alt?nda su bulmak zor idi. Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi bu esirlere yiyecek, giyecek gibi yard?mlarda bulunurken Hac? Zeynel Abidin Tagiyev kendi imkanlar?yla Bakde bulunan ?artlar? biraz daha iyi olan hapishanedeki esirlerin tm yiyecek, iecek ve giyecek ihtiyalar?n? kar??l?yordu. Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi taraf?ndan kurdurulan Muhtalara Kmek Cemiyeti eliyle yard?mlar? organize ediyordu.
Gerek trenlerde yolculuk halinde gerek Nargin adas?nda gnde 30-40 asker lyor bunlar?n defnedilmesini Cemiyet mensuplar? gerekle?tiriyordu. Bu i? iin cemiyet taraf?ndan ?smail Bey Sefer Aliyev grevlendirilmi?ti.
Cemiyet bir taraftan da Ruslara para vererek veya gizlice esirleri ka?rarak hrriyetlerine kavu?malar?n? sa?l?yordu. Bu i?te ncelik subaylara ayr?lm??t?. Bu i?ler 15 Ekim 1920 y?l?na kadar devam etti. Bu tarihte Nuri Pa?a komutas?nda Bakye giren Trk Ordusu tm esirleri kurtarm?? oldu. (Bingr Snmez, 2010)
Cemiyetin Oltu ve evresindeki Faaliyetleri: 1877-1878 Osmanl? Rus Harbi sonucu mill hudutlar d???nda kalan Oltu ve evresi 21 Aral?k 1914 Sar?kam?? Harekt? ncesi kurtar?larak yeniden vatana kat?ld?. Fakat Sar?kam?? Harekt?n?n olumsuz sonulanmas?n?n ard?ndan Ruslar blgeyi tekrar i?gal ettiler. Bu tarihten sonra ba?layan Rus, Ermeni ve Grc ?iddet olaylar?na kar??l?k Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi grevlileri imdada yeti?mi?ti. Cemiyetin ba?kanl???n? Genceli Trk ?smail Nazaraliyev yapmaktayd?. ?smail Bey te?kilatlanmay? yapt?ktan sonra evrede bulunan Trklere kar?? yap?lan ktlkleri nlemeye al??t?. Rus komutan?n K?shada halka kar?? yapt??? ktlklere kar?? ?karak Tiflise ?ikyetetti. Olur ve evresindeki Ermeni tedhi? hareketlerinin nne geebilmek iin halk?n silahland?r?lmas?n? sa?lamaya al??t?. Oltu yerel yetkililer ve cemiyet mensuplar? 17 Ekim devrimi sonras?nda Rus askerlerinin geri ekilirken yanlar?nda tuttuklar? Trk ocuklar?n? alarak Rusyaya gtrmelerini engellediler. Yetimhane aarak bu ocuklar? buralara yerle?tirdiler. Yine Kars ?ura Hkmeti varken Oltu ?ura ?ubesi buraya ba?l?yd?. Kars Hkmetini ?ngilizler da??t?nca Oltu ?ura Hkmetinin kurulmas?na yard?m ettiler. Bu al??malar Trk Ordusunun yeniden blgeye gelmesi, Oltu ve evresinin kurtulmas? ile sonuland?. (Erdal Aydo?an, 2005; Mecit Ha?imo?lu,1959).
Seyidov ve Erzurum Muhacir olarak gidemeyenler, geride kalanlar, 1916-1918 aras?nda Erzurumda ok ac? ektiler. Bu ac?lar?n hafifletilmesinde Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesinin grevlisi Genceli Trk Seyidov nemli grevler stlendi. Seyidov bir taraftan Azerbaycandan ge62 GEL???M ERZURUM len yard?mlar?n da??t?lmas?n? sa?larken di?er taraftan Ermeni etelerinin Mslman Trklere kar?? uygulad?klar? ktlkleri nlemeye al???yordu. Ermeniler Seyidova ktlk yapmak istedike o yi?ite kar?? duruyor Azerbeycanda ve Trkistanda yz milyon Mslman Trkn bunun intikam?n? alaca??n? hayk?r?yordu.
17 Ekim devrimi sonras? Rus askerleri geri dnerken silah ve cephanelerini Ermenilere teslim etmi? Trkler yaln?zl??a, lme terk edilmi?lerdi. ??te bu devrede Seyidov ve ?ehrin ileri gelenleri toplant?lar yap?yor halk? Ermeni katliam?ndan korumaya al???yorlard?. Bu amala Seyidov, Erzurumun ileri gelen ve nfuzlu ki?ilerinden Belediye Reisi Hakk? Pa?a, Hoca Ahmet Efendi, komiser Kk Ali Efendi, Haf?z Davut Bey ve di?er birka ki?iden olu?an on ki?ilik bir heyetle Erzurumda bulunan Rus Mstahkem Mevki Komutan?na mracaat etmi?lerdi. Heyet, Rus komutandan, Ermenilere silah verilmemesini, bu mmkn de?ilse, kendilerini korumak iin Trklere silah verilmesini ve Ermeni ta?k?nl?klar?n?n bir an nce nnn al?nmas?n? istemi?lerdi. Btn bunlara kar??l?k Rus tebaas? olmayanlara silah verilmeyece?ini sylemi?, Ermenilerin yapt?klar? mezalime de hibir nlem almam??lard?. (Betl Aslan,2004)
Cemiyeti Hayriye temsilcileri Rus vatanda?? olduklar? iin onlar 50 kadar silah alm??, ?ehirde yap?lan gizli al??ma sonucu 600 kadar silah bulundu?u tesbit edilmi?ti. Seyidov ve ?ehrin ileri gelenleri Ruslar?n ve Ermenilerin kontrolndeki cephanelikleri ele geirme plan? yapmalar?na kar??l?k durum Ermeniler taraf?ndan duyulmu? ve bask?n engellenmi?ti.
Trk Ordusu ?ehre yakla??rken Rus komutan ilerinde Seyidovun da bulundu?u bir heyeti komutanl??a a??rm??, Trklere silah verece?ini sylemi?, bunun iin silah tutabilecek erkeklerin ?stanbulkap? nndeki alanda toplanmalar?n? istemi?ti. Seyidov ve Belediye heyeti komutanl?ktan ayr?ld?ktan sonra bu iste?i de?erlendirmi?ler, bunun tehlikeli olaca??na kanaat getirmi?lerdi. nk blge korumas?z ve savunmas?zd?. Ermeni eteleri toplanan ahaliyi rahatl?kla katledebileceklerdi. Antranik tm plan?n? bunun zerine kurumu?tu. Bu nedenle heyet bu iste?i kabul etmeyerek muhtemel bir katliamdan korumu?lard?.
Antranik bu amac?na ula?amay?nca tekrar Belediye Reisi Hakk? Pa?a, Ba?katip Ahmet, belediye azalar?ndan Hac? Kaz?m, Hoca Ahmet, Tefik ile Haf?z Davut ve ilerinde Seyidov ve yard?mc?s? Abdulmabudu gr?mek zere yan?na a??rd?. Antranik gelen heyetten istediklerini alamay?nca heyeti Rus Kilisesinin kar??s?ndaki binaya gtrerek hapsetti. Art?k ?ehirde katliamlara ba?lanabilirdi. Evlerinden, i?yerlerinden toplanan binlerce Erzurumlu birka gn iinde Trk Ordusu ?ehre girmeden istasyon barakalar?nda, Yan?kderede, Hac? Ahmet A?a Han?nda, Ezirmikli Osman A?a Kona??nda, Mrsel Pa?a Kona??nda ve ?ehrin di?er blgelerinde ?ehit edildiler. Belediye heyetinde bulunanlar ve Seyidov ?ehit edilenler aras?ndayd?. Seyidov hapsedildi?i evden kam??, lakin amurlu sokakta yakalanarak ?ehit edilmi?ti.
Sonu olarak Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi Balkan Sava?lar? dneminde Osmanl? Devleti kurumlar?na yapt??? yard?mlar ile; i?gal y?llar?nda Erzurum, Oltu, Ardahan, Kars, I?d?r, H?n?s, gibi yerlerde kararl?l?kla yrtt? al??malar ile; Nargin Adas?ndaki Trk esirler iin gsterdi?i fedakrl?klar ile ve tabi ki Seyidovun ve arkada?lar?n?n Erzurumda ?ehit edilmeleri ile tarihteki yerini alm??t?r.
Bu nedenle Erzurum kamuoyuna teklifimiz amurlu sokakta Azerbaycan-Trkiye karde?li?inin bir ni?anesi olarak Seyidov An?t?n?n yap?larak gelecek ku?aklara b?rak?lmas?d?r.