Bak ?slam Cemiyet-i Hayriyesi m?fik elini Erzurum ve Trabzona kadar olan m?nt?ka halk?na uzatm??, Oltu Mill ?slam Komitesinin kurulmas?na ve Oltulular?n silahlanarak Ermenilerle mcadelesine yol am??t?r.
Cemiyetin esas? Moskovada tahsilde bulunan Trk talebeleri taraf?ndan kurulmu?tur. Balkan Harbinde Ruslar Bulgarlara K?z?lha vas?tas? ile iane toplamakta idiler. Rus gazetelerinde yaz?lar yaz?l?yor, toplanan paralar?n yaln?z Hristiyanlara sarf edilmesi hususu bildiriliyordu.
Moskovada bulunan talebeler, Kazan taraflar?nda (Baybekof) ad?nda birinin evinde toplanm??lar, Rus gazetelerine cevap olan yaz?y? haz?rlam??lar:
Devletler muharebe halindedirler. Bunlar?n kimsesiz ve d?kn olanlar?na yard?m yapmak gerekiyor. Bu hay?r i?lerine ?slamlar da i?tirak etmektedirler. Bahusus 1905te Rus-Japon muharebesinde tebaas? bulundu?umuz arl?k Hkmetine yard?mda bulunduk. ?imdi bu yaz?lar bizim mill hislerimizi rencide etmektedir. Din ve milliyet fark? gzetilmeden yard?m yap?lmas? ?artt?r. mealindeki Moskovadaki Trk talebelerinin cevabi yaz?lar?na Rus gazeteleri iyice k?z?yorlar, bunlar?n tecziyelerini talep ediyorlar. Bu arada K?r?m, Azerbaycan, Kazan, Trkistan gibi Trk ellerinden bu fikre i?tirak eden yaz?lar da gelince Moskovadaki Trk talebelerini cezaland?rma i?i mhim bir hal al?yor.
Toptan bu direnmeler neticesinde arl?k Hkmeti resmen K?z?lhaa yard?m olaca?? gibi K?z?laya da (Hilali Ahmere) yard?m yap?lmas?na msaade ve ilan ediyor.
Moskovadaki tahsilde bulunan Trk Talebe Birli?i Yard?m Sand??? te?ebbse geerek bir gece tertip etmi?tir. Toplanan para ile iki gnll de Balkan Harbine i?tirak etmek zere gnderilmi?tir.
Moskova Hukuk Fakltesinden mezun (Milli Azerbaycan Dahili Naz?r?, halen Ankarada ?ller Bankas?nda vazifeli bulunan) Mustafa Vekilo?lu ile (?stanbulda bulunan) Moskova Yksek Ticaret Mektebinden mezun Hseyin Cemal Yanar, Bak ?slam Cemiyet-i Hayriyesinin kurulmas?nda byk rol oynam??t?r.
Bakde Hac? Zeynel Abidin Tagiyev Beyin evinde Gence ve Bak mnevverleri ve zenginlerin i?tirakiyle bir toplant? yap?lm?? ve Kars-Ardahan ve Rus i?gali alt?nda bulunan halka yard?m yap?lmas?na karar verilmi?. ar Hkmetinden de Bak ?slam Cemiyet-i Hayriyesine iane toplanmas?na msaade istenmi?tir.
Bu msaade al?nm??, Erzurum ve Trabzona kadar felaket ve harpzedelere yard?m yap?lm??t?r. 22 Aral?k 1914te ba?lay?p 19 Ocak 1915te felaketle biten Sar?kam?? Harekt? s?ras?nda Oltu kyleri ve halk? Trk Ordusuna yard?m etmi?lerdi. 1915 y?l?ndan itibaren ay Ruslar, Kars-Ardahan-Oltudaki silahs?z ahaliyi gen, ihtiyar, oluk-ocuk demeden katliama ba?lad?lar. Oltunun Bahecik, Terpink, Havdos kylerinin erkeklerini tamamen k?l?tan geirmi?ler, Nsnk, Gre?ken, Zakim, ermik kylerinin erkeklerini de Sibiryaya srm?ler.
Birinci Dnya Harbi ba?lamadan ve harbin devam? s?ras?nda halk zorla Rus ordusuna hizmet ettirilmi?, elindeki varl??? da al?nm??t?r. Bak ?slam Cemiyeti Hayriyesi yard?m elini Oltuya uzatm?? halk? al?k, sefalet ve lmden kurtarm??t?r.
1917 Rus ?htilali ile arl?k derilince Rus Ordusu ekilmi?, bu defa da Ermeni ve Rumlar meydan? bo? bulmu?lard?r. Halk?m?z?n (Otuzdrt K?rg?n?) dedi?i 1918 ilkbahar?ndaki Ermeni mezalimi hala haf?zalar dan silinmemi?tir. Etrafta Ermeni zulm ve vah?eti devam ederken Oltuda kurulan Oltu Mill ?slam Komitesinin evvela gizli sonradan da a?ikr faaliyetleri sayesinde Ermeniler bir tek Oltulunun burnunu dahi kanatamam??lard?r.
Bak ?slam Cemiyet-i Hayriyesi yard?m?n? da??tmak iin Oltuya gelen ?smail Nazaralio?lu ad?ndaki fedakr, Bak ?slam Cemiyet-i Hayriyesinin, Melo-Tortum m?nt?kas? mmessili olarak Rus ve Ermeni makamlar?yla yaz??malarda bulunmu?, haklar?n? mdafaa etmi?tir.
Cemiyetin yard?m? devam etti?i mddete Oltu da gizlice Oltu Mill ?slam Komitesi kurulmu?tur. Komitenin ilk gayesi halk? fikir bak?m?ndan uyan?k bulundurmak, silahland?rmak suretiyle mcadeleye haz?rlamakt?r. yle de olmu?tur. Tortum kazas?n?n dk kyndeki Rus cephaneli?inin, silah ve mermileri, Oltudan giden 25 mcahit taraf?ndan ?spir, Tortum, Narman, Oltu halk?na da??t?lm??t?r.
Oltu Mill ?slam Komitesinin ilk muvaffakiyeti, Narman ve ?ekerli muharebelerinde kazan?lm??t?r.
Erzurumdan gelen Ermeni kuvvetleri Narman?n etraf?n? evirmi?, mahsur halk? imha iin btn tedbirleri alm??t?. Oltudan giden kuvvetler ikiye ayr?lm?? Narman kazas? ve ?ekerli ky Ermeni kuvvetlerinin etraf?n? ku?atmak suretiyle Ermenileri ma?lup etmi? ve o kaza halk?n? Ermeni tehdidinden tamamen kurtarm??t?r.
?smail Nazaralio?lu yaln?z Oltu Mill ?slam Komitesinin kurulmas? iin Oltulularla i? ve al??ma birli?i yapm??, bizzat ?ekerli ky muharebesinde bulunmu?, Ermenilerin ma?lup olmas?na yol am??t?r. Bu fedakr ve feragatkr Trk ocu?unun (?smail Nazaralio?lunun2 ) tercme-i halini tespit etmek mmkn olmazsa dahi elimdeki vesikalara gre hizmetlerini kaydetmek bir kadirbilirli?in icab? say?l?r Ermeni Komiteleri Trklerin hunharl???n? btn dnyaya yaymak iin metotlu bir Erzurumdan gelen Ermeni kuvvetleri Narman?n etraf?n? evirmi?, mahsur halk? imha iin btn tedbirleri alm??t?. Oltudan giden kuvvetler ikiye ayr?lm?? Narman kazas? ve ?ekerli ky Ermeni kuvvetlerinin etraf?n? ku?atmak suretiyle Ermenileri ma?lup etmi? ve o kaza halk?n? Ermeni tehdidinden tamamen kurtarm??t?r. MART 2021 55 ?ekilde al??makta idiler. As?rlarca Trk Milletinin asilne hareketleri ve davran??lar? ierisinde ya?am?? bulunan bu millet kendilerine yak??an hunharl?k halini efendilerine isnat etmi?lerdir.
?ark vilyetlerimizin halk? Ermeni zulmne u?ram??t?r. Onlar, yapt?klar? ?enaat ve denaetin de cezas?n? grm?lerdir.
??te Ermeni komitelerinin yapt?klar? Ermeni k?rg?n? ve mezalimine kar?? kurulan Trk komitelerinin birisi de Oltu Mill ?slam Komitesidir. Komitenin kurucular? ve ona fiili olarak yard?m edenler, hamasetin bir rne?ini daha Trk tarihine kaydetmi? bulunmaktad?rlar.
Komite yaln?z Oltu halk?n?n hukukunu korumakla kalmam?? kom?u kazalarda zulme u?rayanlar?n da yard?m?na ko?mu?tur. Tortum kazas?n?n Kisha nahiyesindeki halka ba?ta Rus Kaymakam? ve memurlar? eziyet etmekte ve ldrmekte idiler. Bu mezalimi nlemek iin ste?men Bakradzenin ba?kanl??? alt?ndaki bir heyet Kishaya gitmi?tir. Bu heyet 4 Ekim 1917de Kishaya vas?l olmu?, zulm ve i?kenceyi nlemi?tir.
Bu heyete ?smail Nazaralio?luda Oltu Garnizonu Er ?cra Komitesi taraf?ndan a?a??da rne?i yaz?l? yaz? ile davet edilmi?tir.
halk? uyand?rmak ve silh tedarik ettirmek iin faaliyetine Bak ?slam Cemiyeti Hayriyesi organ? halinde i?e ba?lam??t?r. Bak ?slam Cemiyeti Hayriyesi elini Erzurum ve Trabzona kadar olan m?nt?ka halk?na uzatm?? Oltu Milli ?slam Komitesinin kurulmas?na ve Oltulular?n silahlanarak Ermenilerle mcadelesine yol am??t?r. Ardahan?n A?a?? Zurmal Kynden Mahzuni mahlasl? Molla Dursun Trk, Moskof Zulm ve Ardahan K?rg?n? Destan?nda Bak ?slam Hay?r Cemiyeti var. Dndrd yeniden vatana bizi. diyerek cemiyetin hizmetlerini de?erlendirmi?tir. Rus Subaylar? ve erleri kimsesiz kalan Trk ocuklar?n? memleketlerine gtrmekte idiler. Bak ?slam Cemiyet-i Hayriyesi ocuk toplama i?ini muharebe hatt?ndan ta Bakye kadar olan m?nt?kada ele alm??t?r. Oltuda da Ruslar?n ellerinden al?nan ocuklar sahiplerine verildi?i gibi 134 mevcutlu bir yetim yurdu da a?lm??t?r.