Bakü İslam Cemiyet-i Hayriyesi müşfik elini Erzurum ve Trabzon’a kadar olan mıntıka halkına uzatmış, Oltu Millî İslam Komitesinin kurulmasına ve Oltuluların silahlanarak Ermenilerle mücadelesine yol açmıştır.
Cemiyetin esası Moskova’da tahsilde bulunan Türk talebeleri tarafından kurulmuştur. Balkan Harbi’nde Ruslar Bulgarlara Kızılhaç vasıtası ile iane toplamakta idiler. Rus gazetelerinde yazılar yazılıyor, toplanan paraların yalnız Hristiyanlara sarf edilmesi hususu bildiriliyordu.
Moskova’da bulunan talebeler, Kazan taraflarında (Baybekof) adında birinin evinde toplanmışlar, Rus gazetelerine cevap olan yazıyı hazırlamışlar:
“Devletler muharebe halindedirler. Bunların kimsesiz ve düşkün olanlarına yardım yapmak gerekiyor. Bu hayır işlerine İslamlar da iştirak etmektedirler. Bahusus 1905’te Rus-Japon muharebesinde tebaası bulunduğumuz Çarlık Hükümeti’ne yardımda bulunduk. Şimdi bu yazılar bizim millî hislerimizi rencide etmektedir. Din ve milliyet farkı gözetilmeden yardım yapılması şarttır.” mealindeki Moskova’daki Türk talebelerinin cevabi yazılarına Rus gazeteleri iyice kızıyorlar, bunların tecziyelerini talep ediyorlar. Bu arada Kırım, Azerbaycan, Kazan, Türkistan gibi Türk ellerinden bu fikre iştirak eden yazılar da gelince Moskova’daki Türk talebelerini cezalandırma işi mühim bir hal alıyor.
Toptan bu direnmeler neticesinde Çarlık Hükümeti resmen Kızılhaç’a yardım olacağı gibi Kızılay’a da (Hilali Ahmer’e) yardım yapılmasına müsaade ve ilan ediyor.
Moskova’daki tahsilde bulunan Türk Talebe Birliği Yardım Sandığı teşebbüse geçerek bir gece tertip etmiştir. Toplanan para ile iki gönüllü de Balkan Harbi’ne iştirak etmek üzere gönderilmiştir.
Moskova Hukuk Fakültesi’nden mezun (Milli Azerbaycan Dahili Nazırı, halen Ankara’da İller Bankasında vazifeli bulunan) Mustafa Vekiloğlu ile (İstanbul’da bulunan) Moskova Yüksek Ticaret Mektebi’nden mezun Hüseyin Cemal Yanar, Bakü İslam Cemiyet-i Hayriyesinin kurulmasında büyük rol oynamıştır.
Bakü’de Hacı Zeynel Abidin Tagiyev Bey’in evinde Gence ve Bakü münevverleri ve zenginlerin iştirakiyle bir toplantı yapılmış ve Kars-Ardahan ve Rus işgali altında bulunan halka yardım yapılmasına karar verilmiş. Çar Hükümetinden de Bakü İslam Cemiyet-i Hayriyesi’ne iane toplanmasına müsaade istenmiştir.
Bu müsaade alınmış, Erzurum ve Trabzon’a kadar felaket ve harpzedelere yardım yapılmıştır. 22 Aralık 1914’te başlayıp 19 Ocak 1915’te felaketle biten Sarıkamış Harekâtı sırasında Oltu köyleri ve halkı Türk Ordusuna yardım etmişlerdi. 1915 yılından itibaren üç ay Ruslar, Kars-Ardahan-Oltu’daki silahsız ahaliyi genç, ihtiyar, çoluk-çocuk demeden katliama başladılar. Oltu’nun Bahçecik, Terpink, Havdos köylerinin erkeklerini tamamen kılıçtan geçirmişler, Nüsünk, Güreşken, Zakim, Çermik köylerinin erkeklerini de Sibirya’ya sürmüşler.
Birinci Dünya Harbi başlamadan ve harbin devamı sırasında halk zorla Rus ordusuna hizmet ettirilmiş, elindeki varlığı da alınmıştır. Bakü İslam Cemiyeti Hayriyesi yardım elini Oltu’ya uzatmış halkı açlık, sefalet ve ölümden kurtarmıştır.
1917 Rus İhtilali ile Çarlık derilince Rus Ordusu çekilmiş, bu defa da Ermeni ve Rumlar meydanı boş bulmuşlardır. Halkımızın (Otuzdört Kırgını) dediği 1918 ilkbaharındaki Ermeni mezalimi hala hafızalar dan silinmemiştir. Etrafta Ermeni zulmü ve vahşeti devam ederken Oltu’da kurulan Oltu Millî İslam Komitesi’nin evvela gizli sonradan da aşikâr faaliyetleri sayesinde Ermeniler bir tek Oltulunun burnunu dahi kanatamamışlardır.
Bakü İslam Cemiyet-i Hayriyesi yardımını dağıtmak için Oltu’ya gelen İsmail Nazaralioğlu adındaki fedakâr, Bakü İslam Cemiyet-i Hayriyesi’nin, Melo-Tortum mıntıkası mümessili olarak Rus ve Ermeni makamlarıyla yazışmalarda bulunmuş, haklarını müdafaa etmiştir.
Cemiyetin yardımı devam ettiği müddetçe Oltu da gizlice Oltu Millî İslam Komitesi kurulmuştur. Komitenin ilk gayesi halkı fikir bakımından uyanık bulundurmak, silahlandırmak suretiyle mücadeleye hazırlamaktır. Öyle de olmuştur. Tortum kazasının Ödük köyündeki Rus cephaneliğinin, silah ve mermileri, Oltu’dan giden 25 mücahit tarafından İspir, Tortum, Narman, Oltu halkına dağıtılmıştır.
Oltu Millî İslam Komitesi’nin ilk muvaffakiyeti, Narman ve Şekerli muharebelerinde kazanılmıştır.
Erzurum’dan gelen Ermeni kuvvetleri Narman’ın etrafını çevirmiş, mahsur halkı imha için bütün tedbirleri almıştı. Oltu’dan giden kuvvetler ikiye ayrılmış Narman kazası ve Şekerli köyü Ermeni kuvvetlerinin etrafını kuşatmak suretiyle Ermenileri mağlup etmiş ve o kaza halkını Ermeni tehdidinden tamamen kurtarmıştır.
İsmail Nazaralioğlu yalnız Oltu Millî İslam Komitesi’nin kurulması için Oltulularla iş ve çalışma birliği yapmış, bizzat Şekerli köyü muharebesinde bulunmuş, Ermenilerin mağlup olmasına yol açmıştır. Bu fedakâr ve feragatkâr Türk çocuğunun (İsmail Nazaralioğlu’nun2 ) tercüme-i halini tespit etmek mümkün olmazsa dahi elimdeki vesikalara göre hizmetlerini kaydetmek bir kadirbilirliğin icabı sayılır Ermeni Komiteleri Türklerin hunharlığını bütün dünyaya yaymak için metotlu bir Erzurum’dan gelen Ermeni kuvvetleri Narman’ın etrafını çevirmiş, mahsur halkı imha için bütün tedbirleri almıştı. Oltu’dan giden kuvvetler ikiye ayrılmış Narman kazası ve Şekerli köyü Ermeni kuvvetlerinin etrafını kuşatmak suretiyle Ermenileri mağlup etmiş ve o kaza halkını Ermeni tehdidinden tamamen kurtarmıştır. MART 2021 55 şekilde çalışmakta idiler. Asırlarca Türk Milletinin asilâne hareketleri ve davranışları içerisinde yaşamış bulunan bu millet kendilerine yakışan hunharlık halini efendilerine isnat etmişlerdir.
Şark vilâyetlerimizin halkı Ermeni zulmüne uğramıştır. Onlar, yaptıkları şenaat ve denaetin de cezasını görmüşlerdir.
İşte Ermeni komitelerinin yaptıkları Ermeni kırgını ve mezalimine karşı kurulan Türk komitelerinin birisi de Oltu Millî İslam Komitesi’dir. Komitenin kurucuları ve ona fiili olarak yardım edenler, hamasetin bir örneğini daha Türk tarihine kaydetmiş bulunmaktadırlar.
Komite yalnız Oltu halkının hukukunu korumakla kalmamış komşu kazalarda zulme uğrayanların da yardımına koşmuştur. Tortum kazasının Kisha nahiyesindeki halka başta Rus Kaymakamı ve memurları eziyet etmekte ve öldürmekte idiler. Bu mezalimi önlemek için Üsteğmen Bakradze’nin başkanlığı altındaki bir heyet Kisha’ya gitmiştir. Bu heyet 4 Ekim 1917’de Kisha’ya vasıl olmuş, zulüm ve işkenceyi önlemiştir.
Bu heyete İsmail Nazaralioğlu’da Oltu Garnizonu Er İcra Komitesi tarafından aşağıda örneği yazılı yazı ile davet edilmiştir.
halkı uyandırmak ve silâh tedarik ettirmek için faaliyetine Bakü İslam Cemiyeti Hayriye’si organı halinde işe başlamıştır. Bakü İslam Cemiyeti Hayriyesi elini Erzurum ve Trabzon’a kadar olan mıntıka halkına uzatmış Oltu Milli İslam Komitesinin kurulmasına ve Oltuluların silahlanarak Ermenilerle mücadelesine yol açmıştır. Ardahan’ın Aşağı Zurmal Köyünden “Mahzuni” mahlaslı Molla Dursun Türk, Moskof Zulmü ve Ardahan Kırgını Destanı’nda Bakü İslam Hayır Cemiyeti var. Döndürdü yeniden vatana bizi. diyerek cemiyetin hizmetlerini değerlendirmiştir. Rus Subayları ve erleri kimsesiz kalan Türk çocuklarını memleketlerine götürmekte idiler. Bakü İslam Cemiyet-i Hayriyesi çocuk toplama işini muharebe hattından ta Bakü’ye kadar olan mıntıkada ele almıştır. Oltu’da da Rusların ellerinden alınan çocuklar sahiplerine verildiği gibi 134 mevcutlu bir yetim yurdu da açılmıştır.