Ke?ke bu cezireye (adaya) gitmez olayd?m. Ke?ke bir deri bir kemik bedenleri, fersiz gzleri, ah u zar eden bu insanlar? grmez olayd?m. Ke?ke, Efendim, su!, Efendim, yemek!, Efendim, giyecek szlerini i?itmez olayd?m.
Dr. Neriman Nerimanov
16 ?ubat 1916 tarihinde Erzurumun d?mesini mteakip Erzincana kadar ilerleyen Ruslar bu srede esir ettikleri Trk askerlerinin bir blm Sibiryaya gndermi?, bir blmn ise Bakye getirerek buradaki Nargin Adas?nda toplam??t?r. ?lerleyen y?llar iinde Nargin Adas?nda bulunan esirlerin say?s?n?n artmas? zerine durum gittike ktle?mi?tir. Esir kamp?nda tutulanlar?n vaziyetinin ne derece dayan?lmaz bir raddeye ula?t???yla ilgili ilk somut bilgileri dnyaya duyuran, Azerbaycan?n byk devlet adam? ve halk nderi, Kurtulu? Sava?? s?ras?nda yap?lan yard?mlar? (alt?n, para, benzin) zaman? gelince Mustafa Kemalin demek istemesi zerine Garda??n garda?a borcu olmaz! cmlesini kullanan efsane isim Dr. Neriman Nerimanov olmu?tur. Nerimanov, 18 Aral?k 1917de ?ehir Dumas?nda yap?lan oturumda haz?rlad??? bir raporu sunarak Nargin Adas? Esir Kamp?n?n durumunu ortaya koymu?tur.
Ayn? zamanda ba?ar?l? bir gazeteci de olan Nerimanov Nerimanov, Hmmet gazetesinde kaleme ald??? makalelerle Bak halk?n? yard?ma a??rm??t?r. 28 Kas?m 1917de yay?nlad??? makalesinde, esir kamp?ndaki vaziyeti a?k ve net bir ?ekilde gzler nne sermi?tir:
Ke?ke bu cezireye (ada) gitmez olayd?m. Ke?ke bir deri bir kemik bedenleri, fersiz gzleri, ah u zar eden bu insanlar? grmez olayd?m. Ke?ke, Efendim, su!, Efendim, yemek!, Efendim, giyecek szlerini i?itmez olayd?m. Ke?ke; ?plak, dudaklar? so?uktan titreyen, yzleri morarm?? anas?z babas?z ocuklarla konu?mam?? olayd?m. Ke?ke hastanede, ba?lar? kerpi stnde can veren yi?itlere rast gelmemi? olayd?m. Ben a?lad?m. Ben, hastal?k ve marazlar ierisinde k?vranan, dar (yakalanm??) olduklar? trl trl hastal?klar?n penesinde inleyen insanlar?n ah u zarlar?n? i?itip, biro?unun hayattaki son anlar?na ?ahit olunca, dayanamay?p gayr? ihtiyari a?lad?m. A?lamamak mmkn m? . Emin olunuz, siz de benim grd?m grse idiniz ve elinizden bir ?ey gelmeyece?ini d?nseydiniz, siz de benim sylediklerimi sylerdiniz: Ke?ke bu cezireye gitmeyeydim!
Dr. Nerimanovun, 11 (24) Aral?k 1917 de Hmmet gazetesindeki yazd??? makalesinde Nargin Adas?nda verilen yemekler iin yazd??? sat?rlar yrek paralar; Ben sa?lamlar iin pi?irilen yeme?i grdm, itini seven bir insan itine vermez.
Mustafa Bey Alibekovun Nargini ziyaretinden sonra A?k Sz gazetesinde (6 Ocak 1918) adadaki imkns?zl?klar? MART 2021 27 anlatt??? yaz?s?ndaki; Oradaki esirlere yemek o kadar az veriyorlar ki, esirlerin biro?u paylar?n? yedikten sonra etraf? gezip at?lm?? kemikleri yiyip kemiriyorlar... cmlesini de?erli ara?t?rmac? Grsoy Solmaz?n Kmil Dursunun ile yapt??? rportaj do?rulamaktad?r: Nargin Adas?nda bulunan Alman ve Avusturya esirlerinin kamplar?n? dola?arak onlar?n plklerinde buldu?um kemikleri ta?la ezerek yiyordum.
Nargin Adas?n?n durumu uluslararas? platformda en mkemmel ?ekilde ?sve K?z?lha?ndan Ragnar Tennman?n 7 Ekim 1917 tarihli raporu tm vah?eti ile anlatmaktad?r:
Kampta hem 74 Trk, 16 Avusturya ve 1 Macar subay?n kald??? bir subay kamp? hem de 1.120 Avusturya, 176 Alman, 4.000 Trk askerin kald??? bir er kamp? vard?. Trklerin 2.500 sivil esirdi ve ilerinden 10u kad?nd?. Subaylar, ktkten yap?lm?? barakalarda tutuluyordu. Her bir subaya 2ye 2,5 metre bir alan d?yordu. Yataklar? iki keresteden olu?uyordu, ???k yetersizdi ve yemek salonu, ama??r odas?, zel odalar? yoktu. Baraka, pire, tahtakurusu ve hamam bce?i kayn?yordu. Her yerde pislik, sinekler ve fareler vard?. Askerler 250-300 ki?ilik barakalarda kal?yordu. Barakalar?n zemini yoktu, pencereler tepedeydi. Camlar uzun zaman nce paralanm??t?, ya?mur ve kum, f?rt?nayla birlikte ieri giriyordu. Barakalar tahtakurusu ve pire kayn?yordu. Temizlik yapabilmek iin gerekli hibir ?ey yoktu. Tabak, ka??k, atal, b?ak yoktu. Esirlerin saman yataklar? ve yorganlar? da yoktu. Birka ince yorgan vard?, ama di?er esirler sert tahtalar zerinde yat?yordu. Esirler kampa gelince dezenfekte etmek iin ?ahsi e?yalar? al?n?yor, daha sonra bunlar?n drtte al?n?yordu. lenlerin de ?ahsi e?yalar? al?n?yordu. Esirlere kaba ve zalimce davran?l?yordu. Al?ktan zafiyet geirenlere, nekahet dnemindekilere, hatta yerlerde srnen malullere dahi sayg? gsterilmiyordu. Onlar da sa?l?kl?ym??as?na i?e srlyorlard?. K?rbala a??r i?kence ve dayak, zellikle Trk sava? esirlerin tekmelenmesi, gnlk olaylardand?. Adaya 10 Haziran 1917-25 A?ustos 1917 aras?nda 81i l 1.370 esir getirildi. Hastanede 175 a??r hasta vard?. Hastalar?n tedavisini stlenenler Becker ve Niedermayer isimli iki Alman doktordu. Ancak Doktor Beckerin kendisi de a??r s?tma hastas?yd?. Di?erleri karantina ve Trk hastalarla u?ra?maktan hasta esirlerle ilgilenemiyordu. Her gn hastaneye Ruslar?n k?rbalad??? Trk esirler geliyordu.
Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi ncl? ve koordinasyonunda, sadece esir kamplar?na de?il, Kafkasyada Trklerin ya?ad??? hemen her blgede yard?m komiteleri olu?turulmu?, Kars ve evresindeki yerlere ilk yard?m heyetleri gnderilmi?ti. Rus i?gali alt?nda ya?ayan harpzede Mslmanlar iin yard?m toplama al??malar? sava? boyunca srm?, Azerbaycan Trklerinin Anadoluda felakete u?rayan karde?leri iin ba?latt??? yard?m al??malar?n?n slogan? ise Karda? Kme?i (Karde? Yard?m?) olmu?tur. Kafkasyada Trklerin ya?ad??? pek ok ?ehirde Karda? Kme?i Gn dzenlenerek yard?mlar toplanm??t?r. 1915 y?l? ba?lar?nda Sar?kam??, Kars, Erzurum, Ardahan blgelerinden gelen haberler zerine bir k?s?m Azerbaycanl? ayd?nlar, yakla?an Nevruz Bayram?n?n e?lence iinde kutlanmas? yerine Trk ve Mslman harp zedelere, esirlere yard?m edilmesi iin halka a?r?lar yapm??lar, gazete ve dergilerde yaz?lar yay?nlam??lard?r.
O dnemde Bakde ?kan gazeteler, Ruslara ra?men byk bir cesaretle Nargin Adas?nda bulunan Trk esirlere a?k a?k yard?m talep eden ilanlar veriyorlar, yard?m yapanlar?n isimleri ilan edilip taltif edilirken ba??? yapmayan zenginleri ise a?k a?k ay?pl?yorlard?. Tm bunlar?n Azerbaycanda Ruslar?n oldu?u bir s?rada yap?lm?? olmas?, gerekten takdire ?ayand?r.
Bakde ?kan btn gazeteler, Rus ynetiminden korkmadan herkesi yard?ma a??r?r; Nargin Ceziresindeki esirlerin hali son derece fenad?r. Binaenaleyh acil surette kmek (yard?m) laz?md?r. Pul ile yorgan, d?ek ve her ne kadar verirseniz onunla kmek edin.
Azerbaycan gazete sahipleri ve yazarlar?, yakla?an Nevruz Bayram? mnasebetiyle bayram?n ikinci gn olan 10 Martta Karda? Kme?i ad?yla bir gazete ?karmay? kararla?t?r?r. Gazeteyi ?karmak zere olu?turulan heyete ?kbal gazetesinden Mehmed Emin Resulzade, Sada gazetesinden Ha?im Bey Vezirov ve ?kdam gazetesinden Mahmud Nedim Karagzov seildiler. Belirtilen toplant?da al?nan karara gre gazete Nevruz Bayram?n?n ikinci gn ?kar?lacak, o gn Bakde hibir Mslman gazetesi ?kar?lmayacak, bu gazeteden elde edilen gelirin hepsi Mslman harpzedeler yarar?na kullan?lacakt?. Bu kararlar do?rultusunda yap?lan al??malar semeresini vermi? ve Karda? Kme?i Gazetesi, bir gnlk gecikme ile Nevruz Bayram?n?n nc gn, 11 Mart 1915te yaln?z bir gnlk olarak ?kar?lm??t?r. Karda? Kme?i Gazetesinin ?kar?lmas?nda eme?i geen yazar ve i?iler de dhil hi kimse cret almam??, herkes gnll olarak al??m??t?r. Karda? Kme?i Gazetesi, 10 kapik fiyatla sat??a sunulmu? ve gazetenin sat???ndan 1.300 manat gelir elde edilmi?, bu paran?n hepsi felakete u?ram?? harpzede Mslmanlar iin kullan?lm??t?r.
Bakde Safa Maarif Cemiyeti, Mevlid-i Nebi (Kutlu Do?um) dolay?s?yla ?smailiye binas?nda bir toplant? dzenlemi? ve bu toplant?ya ba?ta Hac? Zeynelabidin Tagiyev olmak zere Azerbaycan?n pek ok nde gelen ?ahsiyeti kat?lm??t?r. Ayn? gnlerde Bakde bulunan harp zede yetimler ve esirler yarar?na bir yemek dzenlenmi? 1.772 manat 25 kapik toplanm??t?r. Krdemir Camiinde Hsn Efendi arac?l???yla 267 manat 25 kapik toplanarak Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesine gnderilmi?tir. Ne?ri Maarif Mektebinde okutulan Mevlid-i Nebiden sonra 188 manat 30 kapik toplanarak makbuz kar??l???nda Cemiyet-i Hayriyeye teslim edilmi?tir.
Cemiyet-i Hayriye, Bakdeki hkmet nezdinde yapt??? giri?imler sonucunda Trk esirlerin resmi himayecili?ini de zerine alm?? ve bylece Cemiyet, esirlerin bulundu?u yerlere rahatl?kla girip ?kma ve kontrol edebilme hakk?na sahip olmu?tur. Bu izin sayesinde subaylar?n hafta sonlar?nda adadan al?narak Bakde aile ortam?nda bir gn geirmeleri ve ihtiyalar?n?n giderilmeleri sa?lanm??t?r. Esirler izinli ?karken firar etmeyeceklerine dair yemin ettirilmelerine ra?men bir bayram gn ?ehre b?rak?lan 8 Trk esir subay bir daha geri dnmemi?ti. Bu olaydan sonra Cemiyet-i Hayriye temsilcilerinin adaya gidip gelmesi k?s?tlanm??, hafta sonu izinleri de iptal edilmi?tir. Cemiyet yeleri bu esirlerin adadan firar etmelerine de yard?m etmi?ler, ?ran Astaras?na kamalar?n? da sa?lam??lard?r.
Adaya bizzat gelerek yard?mlarda bulunan Bak zenginlerinden (?eher milyoncular?) Azerbaycanl? Ay?e Han?m?n gstermi? oldu?u yard?mseverli?i, Nargin Adas?nda esir olan Yedek subay Ahmet (Gze) Efendi ?yle anlatmaktad?r:
Ay?e Han?m zengin bir kad?n, ok byk bir vatanperver, mill hisleri kuvvetli ve ok cmert bir han?mefendidir. Nargin Adas?nda yzlerce Trk esirin bulundu?unu bilmekte ve her f?rsatta kendilerini ziyarete gelmektedir. Asker evlatlar?m, ziyarete geldim diyerek hallerini hat?rlar?n? sormaktad?r. Her haliyle btn servetini onlara feda etmeye haz?r oldu?unu Nargin Adas?'nda yakla??k 50 ki?inin gmld? bir toplu mezar. Etrafta buna benzer birok ukur var ve etrafta sa?lan kemikler bulunmaktad?r. (Bingr Snmez ar?ivi) MART 2021 29 belli etmektedir. Bu hamiyetli ya?l? han?m, btn kamp?n anas? olmu?tur adeta.
Bol?evikler Bakye girdiklerinde Ay?e Han?m? ve onun gibi bir yard?msever olan Aziz Beyi de ldrm?lerdir.
K?z?lha Heyetinin Narginin iyzn if?a etmesi ve Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesinin ve siyasi parti temsilcilerinin gayretleri ile harekete geen ?ehir Dumas?, askeri ?ra temsilcileriyle gr?meler yaparak Nargindeki ?artlar?n iyile?tirilmesi iin tedbirler alm?? olmalar?na ra?men ada Trk esirler iin byk bir toplu mezar olmu?tur. Esaret hayat?n? Narginde geiren Ba?avu? Sleyman Nuri Efendi, bir gn toplu mezarlar?n yerini merak eder. Adan?n kuzey taraf? ucuna, len esirleri gmdklerini i?itti?imiz yeri grmek ve bu vesileyle onlar? ziyaret etmek ister. Grd? manzaradan deh?ete d?er ve ko?u?a gelince, soruldu?u zaman ukurlar?n elli?er ki?ilik olarak kaz?ld?klar?n?, her gn lenleri s?rayla bal?k istifi koya koya 50 ki?i tam oldu?u haberi verilince, ukur kapat?larak di?er bir ukurun hemen orada ve yahut da yak?n civar?nda kaz?ld???n? ?renir. Halen adan?n kuzey do?u ucunda yer alan toplu mezarlar?n etraf?nda etrafa sa?lm?? insan kemikleri bulunmaktad?r.
Bak halk?, Nargin Adas?n? her zaman hznle seyretmi?, Trk Adas? olarak bahsetmi?tir. Bakde bir belgesel al??mas? s?ras?nda rportaj yapt???m?z bir Baklnn syledikleri, yerli halk?n yre?inde adan?n yerini anlatmaya yeterlidir; Dedem Nargin Adas?n? gstererek derdi ki; Bu adada Trkler vard?, biz ocukken sahile gider ekmek do?rard?k ki dalgalar ekmekleri o adaya gtrsn!
Nargin cehennemindeki esaret, Nuri (Killigil) Pa?a komutas?ndaki Kafkas ?slam Ordusunun 15 Eyll 1918de Bakye girmesiyle son bulmu?tur.
Nargin Adas?nda Bulunan Esirlere Yard?m Eden Azerbaycan Trkleri
Hac? Zeynelabidin Tagiyev ve k?zlar?
Topuba?? Ali Merdan Bey ve k?zlar?,
Ay?e Han?m, Aziz Bey
?srafil Gac?rofun zevcesi Seniha Han?m
Acar A?urbeyov ve e?i Sona Han?m Hac?yeva
Dr. Nerimanov
Dr. Anebikyan
Abdlbaki Mehmedov
?smail Bey Sefer Aliyev
Gence Belediye Reisi Halil
Naki Keykurun,
Mehmet Emin Resulzade
A?a Mehmet ?brahimov,
Mrselov
Hac? Aslan Mecidova,
Murtuza Muxtarov
Ejder A?urbeyov
Oru Orucov
Haci Ali Emircanov
Melik Mehemmedo?lu
Haydar Zeynelov
A?abala Guliyev
Genceli Alekber Refibeyli
Mehmet Yusuf Caferov
Mehmet Emin Resulzade
Hac? Hac?babayov
Hac? Kerim
Hac? Muhtar
Mirtegi Mirbabeyev
Ali Haydar Babayev
Balagarda? ?brahimov
Kas?m Kas?mov
Hac? A?a Habibullayev
Be?i Habibullayev
Abdul Hseyin Kerimo?lu
Alesger Memmedov
Kavkay Aslanov
Devlet Han (?ran Bak Konsolosu)
Mirze Davut
Mir Muhammet
Hasan Bey Zerdabi
Naki ?eyhzamanl?
Halil Hasmemmedov)
Alekber Refibeyli
Nesip Yusufbeyli
Mehmet Hasan Hac?nski
Hosrov Pa?a Sultanov
Halil ?brahim