Osmanl?da bas?n Bat?da oldu?u gibi halk? siyasal, sosyal ve ekonomik olaylar ba?lam?nda ayd?nlatmak, kamuoyuna bilgi vermek gibi toplumda duyulan istek ve ihtiyalardan de?il, ynetimin yapt??? ?slahat ve i?leri arac?s?z olarak halka duyurma misyonuyla olu?up, geli?mi?tir.
Osmanl? uzun sredir merkeze ili?kin uygulad??? ?slahatlar?n art?k ta?rada da uygulanmas?n? istiyordu. Bu istek erevesinde Tanzimat?n ilan?n? takiben, Sultan I. Abdlaziz dneminde, 7 Kas?m 1864te mahalli idarelerle ilgili bir nizamname ile eyalet sistemi kald?r?larak vilayet sistemi getirilmi?tir. Ku?kusuz bu srecin nemli a?amalar?ndan birisi de 1861 tarihli Lbnan Nizamnamesi ile ba?layan, 1864 Tuna, 1867de Erzurum Vilayeti Nizamnamesi ile devam eden ve 1871 y?l?nda genel bir uygulama alan? kazanan ?dre-i Ummiye-i Vilyet Nizamnamesi olacakt?r.
Yeni vilayet nizam?yla Osmanl? ynetimi; merkezin denetiminde ta?rada yetkileri artt?r?lm??, iyi i?leyen, o?ulcu bir mahalli idare kurmay?, Bat? tarz? bir ynetim sistemi kurmak iin hukuki ve idari yap?y? birbirinden ay?rmay? ve devletle her kesimden halk?n tebaa bilinciyle refah?n?, bar???n? ve birli?ini elde etmeyi amalamaktayd?. Bu hedefin gerekle?tirilmesi iin vilayet gazeteleri nemli bir ara olarak grlm?tr. Bu ba?lamda da ilk vilayet gazeteleri Beyrutta Hadika-al Ahbar (1860), Tunada Tuna (1865), ?amda Suriye (1865), Trablusgarbda Trablusgarb (1866) ve Erzurumda Envar-? ?arkiyye (1867) isimleriyle yay?n hayat?na ba?lam??lard?r. Daha sonra ise Osmanl?n?n tm vilayetlerinde vilayet gazeteleri ?kar?lm??t?r.
Gazete Tan?t?m ve ?eri?i Do?unun Nurlar?/I??klar? anlam?na gelen Envar-? ?arkiyye, Osmanl? modernle?mesinin ta?ra ayaklar?ndan biri olarak, Vilayetler Kanununun ilan?ndan sonra, 5 Temmuz 1867de vilayet gazetesi olarak yay?n hayat?na ba?lam??t?r.
Haftada bir kez ?kar?lan gazete 30x40 cm ebad?nda 4 sayfa, 3 stun olarak saman k??d?na bas?lm??t?r. ?lk iki sayfas? Arapa harflerle, 3 ve 4. sayfalar? ise Ermenice harflerle Trke olarak yay?nlanm??t?r. Ermeni harfleriyle ?kan sayfalar Arapa harflerle ?kan ilk iki sayfan?n ayn?s?d?r. Gazetenin Ermenice nshas? Osmanl? iin zellikle Ermeni ulusalc?l??? ve Rusyan?n blgedeki Ermenileri etkileme faaliyetlerini minimize etmek iin byk nem ta??maktad?r. 1905te gerekle?en Abdlhamide suikast giri?iminden sonra Ermeni harflerle olan sayfalar kald?r?lm??t?r. 1916 Rus i?galine kadar aral?ks?z olarak yay?nlanan gazete, bu tarihte ?ehri i?gal eden Ruslar?n, bask? makinesini askeri bask? i?lerinde kullanmak zere, Erzurumun bir ilesi olan H?n?sa gtrmesinden dolay?, bask?ya ara vermi?tir. ?ki y?ll?k mecburi aradan sonra 1917de Ruslar?n Erzurumdan ekilmesi ve Kz?m Karabekir Pa?an?n bask? makinesini geri getirtmesiyle birlikte gazete yeniden bas?lmaya ba?lam??t?r. 1928de yeni harflerin kabulyle birlikte genel anlamda lke genelinde matbaa i?lerindeki durgunluk Envar-? ?arkiyyeyi de etkilemi?, gazete daha sonra Cumhuriyet y?llar?nda ismi de?i?tirilerek Erzurum ad?yla yeniden bas?lmaya ba?lanm??t?r. 1964te ise tamamen kapat?lm??t?r.
Gazetede, konu ba?l?klar? hari, di?er metinler ayn? puntoda yer alm??, ayra, t?rnak ve soru i?aretleri d???nda herhangi bir noktalama i?areti kullan?lmam??t?r. Bu durum gnmz okuyucusu iin okumay? zorla?t?rm?? olsa da, Osmanl?da halk dili ile ynetim dili aras?ndaki fark d?nld?nde, gazetede, halk?n anlayabilmesi iin, yal?n bir dil kullanma abas?n?n oldu?u grlmektedir. Dizgi ve bask? ynnden dnemin ?stanbul gazeteleriyle hemen hemen ayn? grnme sahip olan Envar-? ?arkiyyenin bir nshas? 60 para olarak sat??a ?kar?lm??t?r. Aboneleri iin ise bir y?ll???na 60, alt? ayl???na ise 35 kuru? fiyat biilmi?tir. ?lanlar?n her sat?r? iin ise 5 kuru? al?naca?? ifade edilmi?tir. Ayr?ca abonelerden posta creti olarak her bir ay iin 1 kuru? al?naca??, ba?l?k alt? yaz?s?nda, duyurulmu?tur.
Gazetenin tiraj? hakk?nda somut herhangi bir bilgiye sahip olmamakla birlikte Cemalettin Server Revnako?lu bask? say?s?n?n iki bin civar?nda oldu?unu ifade etmi?tir. ?ncelenen nshalarda gazetenin bask? say?s?na ynelik herhangi bir bilgiye rastlan?lmam??t?r. Ancak 8 sancak ve 83 vilayete gnderildi?i ve buradaki asker, hekim, ?retmen gibi devlet memurlar?n?n abone oldu?u ve di?er vilayet gazetelerine iletildi?i gz nne al?nd???nda, gazetenin tiraj?n?n iki binin de zerinde oldu?u sylenebilir. stelik Envar-? ?arkiyyenin bas?ld??? makine, gnlk 4-5 bin gazete basacak kapasiteye sahiptir.
?ncelenen nshalar erevesinde, Envar-? ?arkiyyenin ieri?inin zamanla siyasi tarih, ekonomi, kltrel, sosyal ve her trl toplumsal konuyu ieren geni? bir yelpezade yap?land??? sylenebilir. rne?in gazetede resmi tebli?ler ve atamalar gibi devletin resmi haberlerinin yan?nda blgedeki e?itli asayi? olaylar?, ekonomik ve sosyal alanda meydana gelen geli?meler, e?itli ilanlar, ?stanbul ve Bat? bas?n?ndan al?nan ulusal ve uluslararas? haberler yer almaktad?r.
Gazetenin ieri?i genel olarak Havdis-i Dhiliye, Havdis-i Hariciye, Mevadd-? Hussiye, Mevadd-? Umu?miye ve ?lnat ba?l?klar?ndan olu?mu?tur. Havdis-i Dhiliye genel ba?l???nda alt ba?l?klar olarak Mevadd-? Hussiye, Mevadd-? Umu?miye kullan?lm??t?r.
Mevadd-? Hussiye ba?l??? alt?nda genelde merkez ve vilayet ynetiminin faaliyetleri, asayi? olaylar?, ekim-dikim zamanlar? ve yntemleriyle, iklim ile ilgili haberler yer almaktad?r. Mevadd-? Umumiye ba?l???nda ise genelde Tevcihat-? Mlkiye, Tevcihat-? ?lmiyye ve Tevcihat-? Askeriye gibi alt ba?l?klarla imparatorlu?un Erzurum vilayeti d???ndaki di?er vilayetlerindeki idari ve askeri haberler bulunmaktad?r. Bunlar belli ba?l? atamalar, azil ve ni?an itas?na dair bilgilerle, naz?rl?k, valilik, mutasarr?fl?k ve sefirlik gibi st dzey devlet grevlilerinin yeni vazifelerini ya da ald?klar? ni?an haberlerini kapsamaktad?r. Bunlar?n d???nda di?er vilayetlerdeki asayi? vakalar?, afet haberleri, hastal?k, yang?n ve imar faaliyetleri gibi olaylar da Havdis-i Dhiliye ba?l??? alt?nda yer bulmu?tur. Havdis-i Hariciye blmnde ise Osmanl? s?n?rlar? d???ndaki devletlerle ilgili haberler ve yabanc? devlet adamlar?n lke ziyaretleri ve a?klamalar? okuyucuya duyurulmu?tur. ?lnat blm de, resmi duyurular?n yan? s?ra zel sektrn ve ?ah?slar?n ilanlar?n? iermektedir.
Havdis-i Dahiliye Mevadd-? Umu?miye ve Mevadd-? Hususiye ba?l?klar? Havdis-i Dhiliye ba?l??? iinde yer alm??t?r. Saray faaliyetleri, Vilayet merkezindeki ?dare Meclisi, Vilayet Umum Meclisi, sancak merkezlerinde Meclis-i ?dare, kaza merkezlerindeki idare, Belediye Meclisleri, Mahkeme-i Ticaret ile her ky ve mahallede olu?turulan ?htiyar Meclislerinin faaliyetleri gibi yaz?lar Mevadd-? Hususiye ba?l??? alt?nda duyurulmu?tur. ?ncelenene say?lar erevesinde gazetede en fazla yer kaplayan k?sm?n bu blm oldu?u tespit edilmi?tir. Devlet byklerinin konu?malar?, mtaalalar? ve yaz?lar? bazen stuna birden verilmi?tir.
Havdis-i Hariciye Havdis-i Hariciye blmnde d?? devletlerin Osmanl? ile ili?kileri, devlet yneticilerinin Osmanl? ziyaretleri gibi haberlerin yan? s?ra ilginli?iyle dikkat eken ciddiyetten uzak haberler de yer alm??t?r.
?lnat Hemen her say?da yer alan ilanlar?n byk bir blm resmi niteliktedir. Do?u Anadoluda Osmanl?-Rus s?n?r?nda, Erzurum ve Karsta K?r?m Sava?? sonras?nda yeniden in?a ve takviye edilmeye ba?lanan tabya ve istihkamlar?n tamamlanmas?nda hissedilen maddi s?k?nt?y? a?mak iin halk?n yard?m? gerekli oldu?u d?nld?nden, halk? ba???ta bulunmaya motive etmek iin dnem dnem yard?m edenlerin isimleri ve ba??? miktarlar? gazetede ilan edilmi?tir.
Sonu Envar-? ?arkiyye her ?eyden nce yay?nland??? dnemin sosyal, siyasal ve kltrel ya?am?na ili?kin son derece nemli verileri bar?nd?ran nemli bir bilgi kayna??d?r. Bu zelli?i Envar-? ?arkiyyeyi sosyal bilimciler iin de?erli k?lmaktad?r. Envar-? ?arkiyyeyi bas?n tarihi a?s?ndan nemli k?lan ?ey ise, onun Anadolu bas?n?n?n ba?lang? noktas? olmas?d?r.
Envar-? ?arkiyyenin Do?u Anadolu Blgesi a?s?ndan vurgulanmas? gereken nemlerinden birisi de Erzurum ve evresinde kendinden sonra kurulacak gazetelere b?rakt??? teknik altyap?n? miras?n?n yan?nda, henz olgunla?mam?? olsa da bir gazetecilik kltr olu?turmas?d?r. Bu ba?lamda Envar-? ?arkiyye blgede daha sonra yay?n hayat?na ba?layan gazeteler iin bir okul vazifesi grerek, gelecekteki fikir adam? ve gazetecilerin yeti?mesine de zemin haz?rlam??t?r.
?ncelenen nshalar erevesinde yay?nland?g?? blgenin haber ve sorunlar?na ncelik verdi?i grlen Envar-? ?arkiyye, ?ehir ve civar?ndaki olaylar?, sorunlar? ele alm??, ayr?ca merkez ve di?er vilayetlerinin gazetelerinden al?nt?lar da yaparak halk? bilgilendirme ve e?itme i?levi grm?tr. Gazetenin resmi faaliyetleri duyurman?n yan?nda, i?levi ve amac?n?n blge insan?n? kendi sorunlar?ndan haberli k?lmak ve bir anlamda ynetime kat?lmalar?n? sa?lamakt?r. Yay?n hayat?n? uzun sre devam ettirmi? olmas?, anla??l?r dili ve ikibinlere ?kan tiraj?yla Envar-? ?arkiyyenin, yay?nland??? dnem iin, ba?ar?l? bir gazetecilik sergiledi?i sylenebilir.