Tarihsel Arka Plan Da?l?k Karaba? meselesi1 zel anlamda Azerbaycan ve Ermenistan aras?nda ya?anan topraksal, hukuksal ve varolu?sal bir mcadelenin yans?mas?n?n tezahrdr. Genel anlamda ise zellikle Rusyan?n blge zerindeki hkimiyetini glendirmek iin tarihsel srete yrtt? politikalar?n yans?mas?ndan ibarettir.
Tarihsel arka plana ana hatlar?yla bak?ld???nda; arl?k Rusyan?n Krekay (1805), Glistan (1813) ve Trkmenay (1828) Antla?malar?yla blgedeki varl???n? sa?lamla?t?rd??? gze arpmaktad?r. arl?k idaresi, Trklerin o?unlukta oldu?u Karaba?? ve evresini uzun vadede elinde tutabilmek iin iskn politikas? zerinden Hristiyan nfusu (o?unlu?u Ermeniler) ad? geen blgeye yerle?tirmeye ba?lam??t?r. Rusya bu politikas?yla, Azerbaycan?n tarihi paras? olan Karaba??n demografik yap?s?n? suni bir ?ekilde de?i?tirmeye al??arak, hem blgenin gelece?inde sz sahibi olmay? hem de Trk Dnyas?n?n birle?me olas?l???n? ortadan kald?rmay? hedeflemi?tir.
1917 y?l?na gelindi?inde Lenin liderli?indeki Bol?eviklerin, arl?k rejimine kar?? gl bir ihtilal dalgas? ba?latt?klar? grlmektedir. Bol?evik-Men?evik mcadelesinin etkisiyle Gney Kafkasyadaki Rus idaresi geici de olsa devre d??? kalm??t?r. Bu ara dnemin, kaotik yap?s?ndan cesaret bulan Ermeni etelerinin blgedeki Trklere kar?? sistematik sald?r?lar ba?latmas?, Azerbaycan Trklerinin varl???n?n ve hukukunun korunmas?n? zaruri hale getirmi?tir. Bu kapsamda mstakil hareket etmeye karar veren Mehmet Emin Resulzade ba?kanl???ndaki Azerbaycan Milli ?ras?, 28 May?s 1918 gn Grcistan?n Tiflis ?ehrinde, Azerbaycan Cumhuriyetinin ba??ms?zl???n? dnya kamuoyuna ilan etmi?tir. Bu geli?meler ya?anmadan nce Azerbaycan Trkleri, Balkan Harbiyle birlikte varolu?sal mcadeleye giren Osmanl? Devletine Karda? Kme?i (Karde? Yard?m?) ad? alt?nda yard?mlarda bulunmu?lard?r. Osmanl? Devleti de hem i ve hem de d?? siyasette s?k?nt?l? bir sre ya?ad??? halde Azerbaycan? 4 Haziran 1918 tarihli dostluk antla?mas?yla ilk tan?yan devlet olmu?tur. Dnemin Osmanl? Harbiye Naz?r? Enver Pa?a, Azerbaycandan gelen yard?m talebi zerine karde?i Nuri Pa?a (Killigil) komutas?nda bir ordunun kurulmas? talimat?n? vermi?tir. Nuri Pa?a komutas?ndaki ierisinde Azerbaycan Trklerinin de bulundu?u Kafkas ?slam Ordusu, 15 Eyll 1918 gn Baky, Ermeni ve Bol?evik-Rus i?galinden kurtarm??, Azerbaycan hkmetinin merkezinin de Genceden, Bakye ta??nmas?n? sa?lam??t?r.
Kafkasyada ba??ms?z devletlerin kurulmas?ndan rahats?zl?k duyan K?z?l Ordu, 27 Nisan 1920 tarihinde Azerbaycan parlamentosunu ve hkmetini feshederek Azerbaycan Cumhuriyetine son vermi?tir. Bu a?amadan sonra Bol?evik Rusya ynetimi, Da?l?k Karaba? ba?ta olmak zere bir tak?m blgelerin niha stats hakk?ndaki meselelerin zmne odaklanm??t?r. ?yle ki 5 Temmuz 1921de Rusya Komnist Partisinin Kafkas Blgesel Komitesi, Da?l?k Karaba?a ynetim merkezi ?u?a olmak kayd?yla Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti s?n?rlar? iinde geni? blgesel zerklik stats (oblast) vermi?tir. Da?l?k Karaba??n Azerbaycan ?ras? s?n?rlar? ierisinde yer al?p ?u?an?n merkez kabul edilmesi Azerbaycan Trkleri a?s?ndan olumlu bir ad?md?. Ancak demografik yap?s? XIX. yzy?ldan itibaren Ermeniler lehine de?i?tirilmeye al???lan blgeye zerklik stats verilmesi ilerleyen y?llarda ya?anacak gerginliklerin de bir nevi habercisiydi. 7 Temmuz 1923 tarihinde Ermeniler lehine bir ad?m daha at?larak, zerk blgenin merkezi olan ?u?an?n yerine yeni merkez olarak Hankendi seilmi?tir. Akabinde ise Ermeni kkenli Bol?evik liderlerinden Stepan Shaumian2?n ismine ithafen Hankendinin ismi Stepanakert ?eklinde de?i?tirilmi?tir.
te yandan Stalin Anayasas? olarak da isimlendirilen 1936 Anayasas? ile Sosyalizm art?k bir dnya uygarl???d?r iddias?na sahip 1977 tarihli Brejnev Anayasas? incelendi?inde; Da?l?k Karaba? zerk Blgesinin Azerbaycan ?ras? ierisinde b?rak?ld??? gze arpmaktad?r. 21 Nisan 1978de kabul edilen Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Anayasas? metninde de Da?l?k Karaba? zerk Blgesi, Azerbaycan?n paras? olarak gsterilmi?tir. Da?l?k Karaba? zerk Blgesinin statsne ili?kin yasa ise 16 Haziran 1981de Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yksek Sovyeti taraf?ndan kabul edilmi?tir. Dolay?s?yla bu hukuki metinlerin varl???, Karaba??n Azerbaycana ait oldu?u tezinin rasyonel kan?t? olan belgelerdir.
SSCB, 1980li y?llar?n sonuna do?ru Gorbaovun uygulamaya karar verdi?i Glasnost (A?kl?k) ve Perestroyka (Yeniden Yap?lanma) politikalar?na ra?men hem uluslararas? sistemde hem de lke iinde g kaybetmeye devam etmi?tir. Bu duruma ilaveten, Sovyet yneticilerinin Karaba? zerine uygulam?? olduklar? eli?kili politikalardan g alan Da?l?k Karaba? zerk Blgesi Ermenileri, 20 ?ubat 1988 gn ald?klar? bir kararla Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinden ayr?l?p, Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinin bir paras? olmak istediklerini duyurmu?lard?r. Dolay?s?yla Sovyet ve Azerbaycan anayasalar?n?n ilgili maddelerine ayk?r? olan bu hukuk d??? ad?m Azerbaycan Trkleri ve Ermeniler aras?nda at??malar?n 1988 y?l? itibariyle ba?lamas?na neden olmu?tur. SSCB, Da?l?k Karaba??n statsnde de?i?iklik isteyen Da?l?k Karaba? Ermenilerinin teklifini anayasaya ayk?r? bulmas? nedeniyle kabul etmemi?tir. Ancak ayn? ynetim, taraflar aras?nda at??malar?n gn getike ?iddetlenmesini engelleyemedi?i gibi zorunlu nfus hareketlili?i ve K?z?l Ordunun sert mdahaleleri3 zerinden blgedeki ?iddet sarmal?n?n g kazanmas?na neden olmu?tur.
1991 y?l? itibariyle Azerbaycan ve Ermenistan?n ba??ms?zl?klar?n? ilan etmeleriyle birlikte Da?l?k Karaba? sorunu, Sovyet i meselesinden, uluslararas? bir boyut kazanm??t?r. Ermenistan, o dnemin siyasi konjonktrn f?rsat bilip uluslararas? hukuka ayk?r? oldu?u halde Da?l?k Karaba? ve evresindeki blgeleri4 i?gal etmeye ba?lam??t?r. Bu i?galler esnas?nda Ermenistan ordusu, Rus askerlerinin de deste?iyle 26 ?ubat 1992 gn silahs?z ve savunmas?z yzlerce Azerbaycanl? sivile kar?? Hocal? Soyk?r?m?n? da gerekle?tirerek hem uluslararas? hukuk kurallar?n? i?nemi?lerdir hem de kendi tarihlerindeki kara lekelere bir yenisini daha eklemi?lerdir. Buna ilaveten, i?gale u?rayan yerlerde ya?ayan yzbinlerce Azerbaycan Trk (kak?n), telafisi imkns?z maddi ve manevi kay?plar ya?ayarak blgeyi terk etmek zorunda kalm??lard?r.
Rusya Federasyonu, inisiyatif alarak sz konusu i?gallerle Azerbaycan topraklar?n?n yakla??k %20lik bir k?sm?n? hukuk d??? ?ekilde ele geiren Ermenistan ile ma?dur konumundaki Azerbaycan aras?ndaki silahl? at??malar? sona erdirmek istemi?, bu gaye ile taraflar aras?nda Bi?kek Protokol (1994) yrrl?e konulmu?tur. Bu duruma ilaveten, 1992de kurulan AG?T Minsk Grubu da ilkin ate?kes ve sonras?nda nihai bar?? antla?mas? imzalanabilmesi iin e?itli temaslarda bulunmaya ba?lam??t?r. Ancak 44 Gn Sava??na kadar geen sre ierisinde bu sorunun hakkaniyetli bir ?ekilde zm iin gerekli irade gsterilememi?tir.
44 Gn Sava??n?n (27 Eyll-10 Kas?m 2020) Nedenleri Azerbaycan ve Ermenistan askeri gleri aras?nda gerekle?en 44 Gn Sava??n?n nedenleri ve bu ba?lamda ortaya ?kan durumlar? ana hatlar?yla ?u ?ekilde s?ralamak mmkndr:
1. Bi?kek Protokolne gre; Gney Kafkasyada kanayan yaran?n tam anlam?yla durdurulabilmesi iin taraflar aras?nda kapsaml? bir bar?? antla?mas? imzalanmas? gerekliydi. Ancak Ermenistan elde etti?i haks?z toprak kazan?mlar?n?n etkisiyle ve maksimalist bir yakla??mla 26 y?l boyunca nihai bar???n nn t?kayacak eylemlerde/sylemlerde bulunmu?tur. Dolay?s?yla Bi?kek Protokol, iki taraf aras?ndaki s?n?r at??malar?n?5 engelleyemeyip k??t zerinde kald???ndan sava? riski gn getike artm??t?r.
2. Avrupa Gvenlik ve ??birli?i Te?kilat? (AG?T) Minsk lsnn (ABD-Rusya-Fransa) yeterince zm odakl? hareket etmeyi?i Gney Kafkasyada sava? ihtimalini ka?n?lmaz hale getirmi?tir.
3. BM Gvenlik Konseyinin 822, 853, 874, 884 numaral? kararlar? incelendi?inde; Ermenistan?n, Da?l?k Karaba? ve evresindeki i?galini sona erdirmesi gerekti?ine vurgu yap?ld??? grlmektedir. Ancak Ermenistan, menfaatleri gere?i uluslararas? hukuk ilkelerine riayet eden bir tav?r sergilemekten uzak durmu?tur.
4. Ermenistan, Azerbaycan topraklar?na ynelik sald?rgan politikas?n? 12-14 Temmuz 2020 tarihleri aras?nda Tovuz blgesinde bir kez daha gstermi?tir. Bu durum Da?l?k Karaba?da ve evresinde s?n?r at??malar?n?n, sava?a dn?mesini h?zland?rm??t?r.
44 Gn Sava??n?n Geli?imi ve Sonular? Azerbaycan, s?n?r ihlallerini engelleyebilmek ve i?gal alt?ndaki topraklar?n? kurtarabilmek iin 27 Eyll 2020de askeri operasyonlar?n? ba?latm??t?r. Bunun sonucunda Azerbaycan ordusu Fuzuli, Cebray?l, Zangilan, Kubatl? ve ?u?a ba?ta olmak zere birok yerle?im yerini haks?z i?galden kurtarm??t?r. Ermenistan?n her trl provokasyonlar?na (rne?in Azerbaycan?n Gence ?ehrine yap?lan sald?r?) ve kara propagandalar?na ra?men Trkiye-Azerbaycan ikilisi hem sahada hem masada dirayetli ve rasyonel duru?lar?ndan taviz vermemi?lerdir. Rusyan?n arabuluculu?unda imzalanan 10 Kas?m 2020 tarihli ate?kes gere?i Ermenistan gleri, A?dam, Kelbecer ve Lainden de ekilmek zorunda kal?nca i?gal edilmi? yerlerin yakla??k %75lik k?sm? kurtar?lm??t?r. Bylece 1988 y?l?ndan itibaren Azerbaycan Trklerine reva grlen Byk Travmalar sreci, seici bir zaferle dn?trlm?tr. Hankendi, Hocal?, Hocavend, A?dere ve Lain Koridoru ise Rus Bar?? gcnn kontrolne b?rak?lm??t?r.
Trkiye ve Azerbaycan aras?ndaki tek millet iki devlet syleminin szden ibaret olmad??? 44 Gn Sava??yla bir kez daha kan?tlanm??t?r. Trkiye, karde? lke Azerbaycana askeri ve diplomatik alanlarda kapsaml? destek vererek Karaba? Zaferinin kazan?lmas?nda etkili bir rol oynam??t?r. Trkiye, Da?l?k Karaba?da ate?kesin gzlemlenmesi kapsam?nda A?dam s?n?rlar? ierisinde kurulan Trk-Rus Ortak Gzlem Merkezinde bar??a katk? sunmaya devam etmektedir.
Rusya Federasyonu ise Ermenistan Ba?bakan? Pa?inyan?n Bat?l? devletlerle ve rgtlerle kurmu? oldu?u ili?ki dzeyinden rahats?zl?k duymaktayd?. Kremlin, Azerbaycan?n Da?l?k Karaba? konusundaki hassasiyetinin ve ma?duriyetinin ikili ili?kilerin geli?mesine engel oldu?unu/ olaca??n? d?nerek ba?lang?ta askeri operasyonlara kuvvetli bir tepki gstermemi?tir. Ancak Kremlin, blgeleraras? bir g oldu?undan Gney Kafkasyadaki dengelerin tamamen Azerbaycan lehine dn?mesine de olanak tan?mam??t?r. Bu sebeple arabuluculuk rolne soyunarak 10 Kas?m 2020de ate?kesi sa?lam??t?r. Rusya blgeye Rus bar?? gcn yerle?tirerek hem Ermenistan?n/Ermenilerin gvenli?inde nemli rol oynad???n?/oynayaca??n? gstermi?tir hem de Azerbaycan?n askeri operasyonla tm blgeye hkim olmas?n? engellemi?tir.
Sonu olarak; 44 Gn Sava?? neticesinde imzalanan 10 Kas?m 2020 tarihli ate?kesin ieri?ine bak?ld???nda, blgedeki ibrenin askeri ve siyasi a?dan Azerbaycan lehine dnd? ortaya ?kmaktad?r. Ancak Da?l?k Karaba?da Rus kontrolne b?rak?lan yerlerin statsnn ne olaca?? ve ate?kesin ne zamana kadar srdrlebilece?i, cevaplanmas? g sorulard?r. Dolay?s?yla nihai ve hakkaniyetli bir bar?? iin taraflar aras?nda diyalogun kurulabilmesi nem arz etmektedir.