400 y?ldan beri ?ran ile Trkiye aras?ndaki s?n?r, bar?? ve dostluk s?n?r? olarak bugne geldi?i iin Rabbimize ?kran borluyuz. Bilindi?i zere tarih boyunca milletler aras?nda sava? ve at??malara neden olan veya bar?? ve dostlu?a vesile olan ki?i ya da mekanlara simgesel olarak nem atfedilmi?, bunlar tarihte kayda al?nm??lard?r. Birbirlerine kom?u olan ?ran ve Trkiye aras?ndaki ili?kilerde, Erzurum kentimiz byle bir konumu sahiplenmi?tir.
?ran ve Trkiye gibi iki byk kom?u lke aras?nda ki ihtilaf ve at??ma zeminlerinin ortadan kald?r?lmas? konusunda lkelerimiz aras?nda imzalanan ve bugn hala geerlili?ini koruyan 1. ve 2. Arzene -terrum(Erzurum) Antla?malar?n?n pay? ok olmu?tur.
?ran, Osmanl?, ?ngiliz ve Rusya temsilcilerinin kat?l?m?yla 4 y?l (1843-1847 Miladi y?l?) sren drtl bir konferans dzenlenmi?, bitiminde 1. ve 2. Arzeneterrum (Erzurum) Antla?malar? imzalanm??t?r. 2. Antla?man?n nemi di?erine gre daha fazlad?r. Bu Antla?maya gore iki kom?u aras?nda as?rlar boyunca sorun te?kil eden ve iki millet aras?nda sava? ve husumetlerin kayna?? olan muhtelif sorunlar zme kavu?turulmu?tur.Taraflar aras?nda var?lan anla?maya gore, iki lke aras?ndaki ortak s?n?rlar A?r? Da??n?n en u kuzey noktas?ndan, en gney u noktas?nda bulunan Khorramshahr (Muhammereh)'e kadar belirlenmi?, yap?lan antla?malar?n uygulanmas?yla iki kom?u aras?ndaki s?n?r anla?mazl?klar? son bularak milletlerimiz aras?nda bar?? ve dostluk kurulmu?tur.
2. Erzurum Antla?mas?na ?ran? temsilen kat?lan ki?inin karakteri ve ta??d??? vas?flar ?ran halk? iin yap?lan anla?man?n zel bir neme sahip olmas?na sebep olmu?tur. Sz edilen temsilcimiz konferanstaki grevi bittikten sonra ?ran'?n siyasi ve sosyal hayat?nda zel bir konuma sahip olmu?, ismi ?ran tarihinde ve ?ran halk?n?n haf?zas?nda lmszle?mi?tir.
Kaleme al?nan bu k?sa yaz?da bu tan?nm?? ?ranl? karakter ve devlet adam?ndan ve isminin tarihimizde kal?c? olmas?n?n nedenlerinden k?saca bahsetmek isterim;
Mirza Tagh?khan (Emir Kebir); Do?u?tan, Azerbaycan Emir Nizam (Ordu Komutan?) 'l???na kadar,
1807 y?l?nda ?ran'?n Farahan kentinde dnyaya gelen Mirza Tagh?khan'?n babas? st dzey devlet adamlar?ndan birisine A??l?k yapan biriydi. Kadim ?ran sosyal dzeninde kadim bir gelene?e gre elit ve zengin ailelere hizmet veren ailelerin ocuklar? aras?nda yetenekli olanlar?, bu aileler e?itimleri konusunda kendi evlatlar?ndan ay?rt etmezler, e?itim ve ?renimlerine byk ihtimam gsterirlerdi. Mirza Tagh?khan Allah vergisi olan zekas? sayesinde ?randa ki bu kadim gelene?in kendisine sundu?u bu ?ans? ve f?rsat? kullanarak ?ehzadelerle birlikte e?itim ve ?retimden nasibini alm?? ve kendisi Azerbaycan Valisinin ?ehzadelerinden birinin a??s? olan babas?yla birlikte Tebrize gelmi?tir.
Yetenek ve stn kabiliyetleri sayesinde Tebriz hkmdarlar?n?n dikkatini eken Mirza Tagh?khan, ok gen ya?larda devlet hizmetlerine ba?lam?? ve 20 ya??ndayken Azerbaycan ordusunda katip olarak i?e ba?lam??t?r. Sonras?nda ise orduda h?zla ykselen Mirza Tagh?khan, 1837 y?l?nda ?dari ve Askeri alanlarda en yksek rtbe say?lan Azerbaycan Vilayeti Emir Nizam(Ordu Komutan?) rtbesine ykselmi?tir.
Emir Kebir'in Diplomatik grevleri
Tebriz'den grevlendirilen Emir Kebir Rusya, Erivan ve Erzurumda 3 diplomatik grevde bulunmu?tur. ?lk olarak 22 ya??ndayken, ?ran Veliaht?n?nda bulundu?u heyette grevlendirilerek Tiflis, St. Petersburg ve Moskovaya 10 ayl?k (1829-1830) bir ziyaret gerekle?tirmi?tir. Sz konusu heyetin amac? arl?k Hkmetinin Bykelisi Gribaydof'un istenmeyen davran??lar? ve provakasyonlar? neticesinde ayaklanan halk taraf?ndan Tahranda ldrlmesinden kaynaklanan ihtilaflar?n zm ile ilgili idi.
Emir Kebir sz konusu heyette katip olarak bulunuyordu. Ziyaret s?ras?nda yeteneklerini ispatlayarak kendisini tan?tmay? ba?ard?. Rusyada 10 ayl?k ikamet sresince bir ok askeri makam?, sanayicileri, e?itim ve kltr merkezlerini, devlet dairelerini, bankalar? ve ticaret odalar?n? ziyarette bulunarak, Rusya toplumunun geli?im hayat?yla yak?ndan tan??t?. Bu tan??ma kendisinin siyasi gelece?i iin iyi bir tecrbe oldu.
Emir Kebir'in Erivan ziyareti ise bir protokol ziyareti ?eklinde gerekle?mi?tir.
1843 y?l?nda ?ran ?ah'?ndan ald??? yetki belgesiyle Erzurum konferans?na ola?anst ve tam yetkili bir eli olarak kat?lan Emir Kebir'in siyasi hayat?nda Erzurumun ok nemli bir yeri vard?r. 200 ki?ilik askeri ve sivil erkandan olu?an heyetiyle birlikte Erzuruma gelen Emir Kebir, Erzurum Pa?as? taraf?ndan Erzurum Kap?s?nda kar??lanm??t?r. Beraberinde bulunan heyetin o?u Tebrize geri dnen Emir kebir 35 ki?ilik bir heyetle yap?lacak konferans iin Erzurumda kalm??t?r. Konferans?n ilk toplant?s? May?s 1843 y?l?nda yap?lm?? ve yap?lan mzakereler sonunda ?ran, Osmanl?, ?ngiliz ve Rusya temsilcilerinin kat?l?m?yla 2 Haziran 1847 gn Antla?ma imzalanm??t?r.
Bahsi geen 4 y?ll?k Konferans s?ras?nda iki lke aras?nda meydana gelen e?itli hadiseler dikkate al?nd???nda, Emir Kebir'in ?ahsi dirayetinin ve ortaya koydu?u karakterin ve yap?lan i?birli?inin antla?man?n imzalanmas?nda byk bir etkisi olmu?tur. Rus ve ?ngiliz Temsilcilerinin konferanstaki rolleri sembolikti ve tarafs?z de?illerdi. Konferanstaki ?ngiliz ve Rusya temsilcileri sadece kendi devletlerinin ?karlar?n? koruyorlard?. Bu ikilinin konferansta takip ettikleri siyaset, gz nne ald?klar? ?karlar ve aralar?ndaki eki?meler Erzurum konferans?ndaki mzakerelerin gidi?at?n? zorla?t?r?yordu.
Konferansa Temsilen kat?lan ?ngiliz Temsilcisi Emir Kebir'in karakteri ve yap?lan Mzakereler hakk?nda ?yle yazmaktad?r: " ok ll konu?urdu. Ne zaman nerede ne diyece?ini biliyordu ve mzakereler esnas?nda ustaca yntemler kullan?rd?. Nerede stten alaca??n? ve nerede alttan alaca??n? ok iyi bilirdi. Emir Kebir'in davran??lar? ve ortaya koydu?u tav?r hem konferans s?ras?nda hem de ?ehir gezintisi esnas?nda a??r ba?l?l?k ve metanet dolu idi. yle ki dost ve d?man?n sayg?s?n? kazanm??t?.
Erzurumdaki 4 y?ll?k ikametinin, Emir Kebir'in Siyasi karakter evriminde ok byk pay? olmu?tur. Emir Kebir yap?lan mzakereler esnas?nda Rus ve ?ngilizlerin ?ran hakk?nda yrttkleri siyasetin amalar? hakk?nda ve uluslararas? diplomasi i?lemlerinin ?ekil unsurlar? hakk?nda birinci elden bilgi ve tecrbe sahibi olmu?tur. Burada kazand??? tecrbeler sadrazaml??? s?ras?nda yukar?da adlar? geen gler hakk?ndaki siyasetinin ayar?nda ok etkili olmu?tur. Di?er taraftan Emir Kebir' in Erzurumda bulundu?u s?rada lkede Tanzimat Dnemi olarak tabir edilen ?dari ve Askeri reformlar yap?lmakta idi. Bir Mslman lkede uygulanan bu reformlar? bizzat yerinde m?ahede eden Emir Kebirin edindi?i intibalar onun gelecekte Sadrazaml?k dneminde ?randa uygulayaca?? siyasi, sosyal ve askeri reformlar?nda ok etkili olmu?tur.
Trkeyi Tebrizde ?renen Emir Kebir, Trkeyi Erzurumda daha ok geli?tirdi. Bu onun lkede yap?lan Tanzimat geli?melerinden faydalanmas?n? sa?lad?. Ayr?ca Erzurumda elili?i dnemde birok Avrupa kaynakl? ve zellikle Frans?zca kitaplar? toplad? ve kendi gzetiminde tercme ettirerek, dnyam?z?n tarihi, co?rafyas?, siyaseti ve ekonomisi hakk?nda Farsa bir kitap haz?rlatt?.
Sadrazam Emir Kebirin en nemli hizmetleri
1847 de Tebrize dnen Emir Kebir yeniden Azerbaycan Vezir Nizaml???n? stlenerek, Nasireddin Mirza(Valiaht)'ya daha da yak?nla?t?. 4 Eyll 1848 y?l?nda vefat eden Muhammed ?ah'?n yerine taht'a oturan Nasireddin ?ah; Azerbaycan Emir Nizam(Ordu Komutan?)'? iken Emir Kebir'i Sadrazaml??a atayarak ona "Emir Kebir" lakab? ile birlikte yay?nlad??? bir kararla lkenin tm i?lerini ona teslim etti. Emir Kebir ilerici karakteri ve nceki grevleri s?ras?nda lke iinde ve d???nda edindi?i tecrbeler ile k?sa sren Sadrazaml??? dneminde byk reformlar?n ve hareketlerin temelini att?. Ad?n? yeni ?ran mimar? olarak ?ran tarihine yazd?rd?.
Emir Kebir dneminde temeli at?lan ve ?ran?n gelecekteki geli?mesinde nemli rol oynayan baz? hizmet ve reformlara a?a??da k?saca yer verilmi?tir:
Darulfunun Medresesinin kurulu?u ile birlikte ?rencilerin ?renimi iin yurt d???na gnderilmesi yerine, mhendislik, t?p, eczac?l?k, maden ve yeni ilimlerin yurt iinde e?itim ve ?renimini sa?lad?.
Devlet adamlar? ile halk?n lke ve dnyada ya?anan olaylar hakk?nda bilgi edinmeleri sa?lamak amac? ve lkede bilgi ak??? ve olu?umunu sa?lamak amac?yla ''Vakayi-i ?ttifakiye'' gazetesinin yay?nlanmas?n? sa?lad?.
lkenin mali ve idari sistemini dzeltmek, devletin gelir ve giderlerini ayarlamak amac?yla zel bir komisyonun olu?turmas?, saray?n masraflar?n?n d?rlmesi ve sarayl?lar ile g merkezine yak?n ki?ilerin hesaps?z harcamalar?n?n nnn kapat?lmas?n? sa?lad?.
lkede etkin bir vergi sistemini olu?turarak yeterli miktarda vergi demeyen byk mlk ve arsa sahiplerine vergi uygulamas?n? sa?lad?.
iran'da yeni ordu olu?turulmas?n?, askeri okulun kurulu?unu ve bu ama iin tarafs?z lkelerden hocalar?n istihdam?n?, ayr?ca lkenin e?itli yerlerinde silah ve mhimmat fabrikalar?n?n kurulu?u ile garnizon olu?turulmas?n? ve ?ngiltere'den gemi al?m? ile deniz kuvvetlerinin kurulmas?n? gerekle?tirdi.
lke genelinde ve d???nda cereyan eden durumlar hakk?nda bilgi edinme ve yabanc? bykelilikler ile yabanc? elemanlar?n istihbarat faaliyetlerine kar?? nlemlerin al?nmas? amac?yla istihbarat ve gvenlik sisteminin olu?turulmas?n? sa?lad?.
Sermaye mallar?n?n ihracat ve ithalat?n? kontrol alt?na almak amac?yla lkenin d?? ticaret ile ekonomisini organize etti.
Yurt d??? seyahatleri sonucunda elde edilen tecrbelerle e?itli alanlarda fabrikalar kurarak, genlerin meslek edinmeleri iin yurt d???na; Rusya, ?stanbul ve Avrupaya i?gcn gnderdi.
lkenin her taraf?na eri?im amac?yla posta sisteminin ve apar hanelerin kurulmas?n? sa?lad?.
Hastane yap?m?, Sa?l?k sisteminde reform ve zellikle a??lama ve nleyici sa?l?k hizmetleri zerine vurgu yaparak, hastal?klar?n lkeye giri?ini nlemek amac?yla lke s?n?rlar?nda karantina uygulamas? yoluyla sa?l?k sisteminin dzeltilmesini sa?lad?.
Emir Kebirin ?ehadetine neden olan reformlar
Emir Kebirin yurt iindeki reformlar?, Nasireddin ?ah?n annesi gibi birok fesat dolu bozuk sarayl?lar ve devlet adamlar?n?n memnuniyetsizli?ine ve onlar?n Emir Kebire kar?? olumsuz tutum tak?nmas?na sebep oldu. Emir Kebirden rahats?z olan muhalifler onun, ?ah? tahttan indirip yerine kendisinin geme niyetinde oldu?u konusunda ?ah? ikna ettiler. Emir Kebirin Rusya ve ?ngiltereye kar?? ba??ms?z ve onur verici d?? politikalar? ?ran Saray?nda rol sahibi olan yabanc? glerin de memnuniyetsizli?ine sebep oldu. Nihayet bu husumetler ve komplolar neticesinde Emir Kebir 39 ay Sadrazaml???n?n sonunda, Nasireddin ?ah?n karar? ile Sadrazaml?ktan azledildi ve Ka?an kentine srgne gnderildikten 2 ay sonra 10 Ocak 1852 tarihinde Ka?an ?ehrinde bulunan Fin adl? bir hamamda ?ehit edildi. Naa?? ilk nce Ka?ana nakledilerek daha sonra Kerbelada ?mam Hseyin Trbesinin civar?nda topra?a verildi.
Son olarak, bu tan?nm?? vatansever devlet adam?m?z?n an?lmas?yla birlikte, tarihi Erzurum kent yneticileri ile sekin insanlar?na bir neride bulunmak isterim;
Milletler aras?nda bar?? ve dostlu?u kurmu? olan sekin ve nemli insan ve meknlar?n hat?ralar?na uygun olarak, Emir Kebirin Erzurumda uygun bir zamanda, Erzuruma ve Emir Kebir gibi yce ve de?erli bir ?ahsiyete yak???r bir konferansla an?lmas? gerekmektedir. Bylelikle tarihi de?erlerimizi, ortak kltrmz, ticari ve insani ili?kilerimizi, etkile?im ve dostlu?umuzu, yeni ku?aklara anlatma s?ras?n?n bize geldi?ini, ayr?ca bu dostluklar?n sa?lamla?t?r?lmas?, ta? stne ta? koyma s?ras?n?n da bize geldi?ini ve bundan olu?acak faydalardan kar??l?kl? olarak yararlanmam?z gerekti?ini." Dile getirmeliyiz.