F?nd?ko?lu Trk sosyolojisinde bir ekol kurmu?tur. O, hayat? boyunca yerli ve mill bir d?nce gelene?i kurmak hedefine ynelik olarak al??m??, bu yolla Trk toplumunun sosyo-kltrel btnle?mesi, milletle?mesi, demokratikle?erek kalk?nmas? ve geli?mesi temel amac?na ynelik olarak, geceli gndzl al??malar?yla, sosyal bilimlerin e?itli dallar?nda, hemen her konuda 3000in zerinde eser ortaya koymu?tur.
1. Syle?imize ba?larken ncelikle te?ekkr ederiz size. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun hayat? ve yeti?ti?i muhit hakk?nda neler sylersiniz?
NGE: Ziyaeddin Fahri [F?nd?ko?lu] 1901de Erzurumun Tortum ilesinin aml?yama kynde do?mu?. Babas? Halil Fahri 1860da Tortumda do?mu?, e?itli illerde kad?l?k yapm??. Annesi Zehra Han?m 1865te Tortumda do?mu?, dindar bir insan olarak ya?am??, ?kinci Dnya Sava?? s?ras?nda Arnavutluk ve M?s?r zerinden gitti?i Hicazda vefat etmi?. Babas?n?n memuriyeti ve o y?llarda Do?u Anadolunun sava? ve g olaylar?n? ya?amas? nedeniyle ocuklu?u srekli yer de?i?tirmelerle gemi?.
F?nd?ko?lu ?lk?renimini Erzincan ve Hakkride yapm??, Malatya ?dadisinden sonra Kayseri Sultanisinde ba?lad??? orta ?renimine ?stanbul Gelembevi Sultanisinde devam etmi?. 1922de ?stanbulda Posta-Telgraf Mektebiinden, 1924te ?stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesinden mezun olmu?. 1924-1929 y?llar? aras?nda e?itli illerde lise ?retmenli?i yapm??. 1930da tahsil iin Avrupaya-Strasburga gnderilmi?. 1933te ikinci felsefe lisans?n? tamamlam??, bu arada Trkiyeye gelerek ?stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi ?timaiyat ve Ahlk doentli?i grevine ba?lam??. Bu greve k?sa bir sre devam ettikten sonra tekrar Strasburga dnerek Ziya Gkalp ve Trk Aile Hukuku zerine haz?rlamakta oldu?u sosyoloji doktora tezini 1935te tamamlam??. 1936da Doktor nvan? ile ?stanbul niversitesindeki doentlik grevine dnm?. 1937de ?stanbul niversitesi ?ktisat Fakltesi Sosyoloji, Sosyal Siyaset ve Komn Bilgisi Doentli?ine atanm??. Bu grevini srdrrken bir yandan da Gerhard Kesslerin yan?nda tercme i?leriyle u?ra??yor. 1942 y?l?nda Profesrl?e, 1958de Ordinarysl?e ykseltilmi?. 1947-1949 y?llar? aras?nda ?stanbul niversitesi ?ktisat Fakltesi Dekanl??? yapm??, ayr?ca ?stanbul niversitesi ?ktisat ve ?timaiyat Enstits Mdrl? ve Gazetecilik Enstits Mdrl?nde bulunmu?. 1973te emekliye ayr?l?ncaya kadar ?stanbul niversitesi ?ktisat Fakltesinde ?retim yeli?i ve krs ba?kanl???n? srdrm?.
1936da ?stanbul niversitesi Felsefe blm mezunu Efser Mansuro?lu ile evlenen F?nd?ko?lunun iki o?lu bir k?z? bulunuyor. 1940 do?umlu Emin F?nd?ko?lu caz mzi?i sanat?s?, 1942 do?umlu P?nar F?nd?ko?lu t?p doktoru, 1949 do?umlu Ali Halil F?nd?ko?lu tekstil mhendisi.
F?nd?ko?lu a??r? yorgunluk nedeniyle 16 Aral?k 1971 gn kalp krizi geirmi?. 1974te 15 Kas?m? 16 Kas?ma ba?layan gece ?stanbulda vefat etmi?. Frans?zca, ?ngilizce, Almanca ve k?smen Arapa bilmekteydi. Bibliyografyas?nda 3595 adet eseri tespit edilmi?. 10774 ciltlik ktphanesini Erzurum Atatrk niversitesine ba???lam??t?r.
2.F?nd?ko?lu isminin an?ld??? her yerde Ziya Gkalpten de bahsedilir. F?nd?ko?lu ve Gkalp ba?lant?s? hakk?ndaki d?ncelerinizi ?renebilir miyiz?
NGE: Ziya Gkalp bizim ilk sosyolo?umuz. Ayn? zamanda kurucu sosyolo?umuz. 1914te Darlfnunda dnyan?n ikinci sosyoloji krssn kuruyor. Trkiye Cumhuriyeti ulus-devletinin kurulu?unun da fikri zeminini haz?rl?yor. nce o da Prens Sabahaddin gibi Osmanl?y? kurtarmaya al???yor. Ancak dnyadaki geli?melere bak?yor, Frans?z ?htilalinden sonra milliyetilik duygular?n?n imparatorluklar? sarst???n? gryor. ?inde birok milleti bar?nd?ran Osmanl? ?mparatorlu?u da bu sars?nt?dan pay?n? al?yor. Yunanistan, Arnavutluk, Balkanlar, Arap milletleri, teker teker ulus devletlerini kurarak Osmanl?dan ayr?l?yor.
Gkalp imparatorluklar?n kal?c? toplum tipi olmad?klar?n? gryor. ?mparatorlu?un iinde kalan Trklerden bir ulus devlet kurman?n fikr zeminini haz?rl?yor. II. Me?rutiyet dneminde Osmanl?n?n iinde bulundu?u durumdan nas?l kurtar?laca?? ile ilgili birok fikir ak?m? ortaya at?l?yor; bat?c?l?k, ?slamc?l?k, Trklk, Osmanl?c?l?k, sosyalizm gibi Gkalp, Trk ak?m?n iinde. Gkalp kendi imknlar?yla Frans?zcay? ?reniyor, Frans?z sosyologlar?n?, zellikle Emile Durkheim?n dayan??mac? sistemini esas al?yor. Sosyolojinin konusunu ve metodunu onun sisteminden al?yor, ancak Trkiyedeki zaman?n gl fikir ak?m?n? sentezleyerek, Trkle?mek, ?slamla?mak, a?da?la?mak formln Trk sosyo-kltrel yap?s?n? btnle?tirme forml olarak tasarl?yor.
Gkalp kurulu? dnemi sosyolo?u, onun sosyolojik al??malar?nda iki amac? var: Trkiyede yerli ve mill bir d?nce gelene?i kurmak, milletle?meyi sa?lamak. Atatrk ink?lplar?n?n temelinde Gkalp?n Trkl?n Esaslar?ndaki fikirleri var. F?nd?ko?lu ikinci nesil Trk sosyolo?u. Onun yaz? hayat?na ba?lad??? dnemde ulus devlet kurulmu?, ink?lplar gerekle?tirilmi?; ancak milletle?menin sa?lanmas?, ink?lplar?n halka benimsetilmesi, ok say?daki yayg?n probleme zm retilmesi, gerekiyor.
F?nd?ko?lu metot konusunda Gkalp?n sosyolojik determinizminden ayr?l?yor, hocas? Mehmet ?zzet gibi, sosyal olay ve olgular?n a?klanmas?nda toplumun yan?nda ferd iradenin roln de belirtmi? oluyor. Gkalp?n Trklk zerine gr?lerinden etkileniyor. Kendi deyimleriyle ink?lap Trkiyesinde/ Cumhuriyet Trkiyesinde yerli ve mill nitelikte, ilm ve felsef bir d?nce gelene?i kurmak, Trkiyenin zm bekleyen ok say?da problemi iin fikir retmek, milletle?meyi sa?lamak hedeflerine Gkalp?n b?rakt??? yerden, onun fikirlerini zaman?n, mekn?n ve ?artlar?n gerektirdi?i ?ekilde daha da geli?tirip geni?leterek gelene?i devam ettirmeye al???yor.
F?nd?ko?lu 1936da verdi?i bir konferansta Gkalp? bir ???r a?c? olarak nitelendiriyor. Yirminci asr?n ba?lar?nda itima bnyemizde sessizce kopan felsef ihtilal, din otoriteye dayanan fikircili?i y?kt?. Gkalp?n elindeki mukaddes ate? [mill mefkreyi kastediyor] hepimize fikir tarihimizin yeni bir fasla girdi?ini ihtar etti. Bu ate? bir bak?ma Descartesin Frans?z, Kant?n Alman felsefelerinde yakt??? ate?ten farks?zd?r.7 diyor.
F?nd?ko?luna gre Gkalp d?nce tarihimizde bir dnm noktas?d?r; toplumsal meselelerde skolastisizm onunla son bulmu?tur, genellikle bilim zihniyeti onunla ba?lar grnmektedir.
As?l Avrupay? gren, Avrupay? gzleriyle grmeyen fakat basiretiyle okuyan Diyarbekirli Ziyad?r. Gkalptaki bu Avrupal? taraf?, ilme iman ve usule ba?l?l?k taraf?n? nas?l izah etmeli?. Trkiyat? Avrupal?lar bu nokta kar??s?nda hayrand?rlar. ?lerinden o?u bu hayranl?k hissile Ziya iin: --Acaba Trkiyeli mi? Trk m? Sorgusunu sormaktan ekinmezler. . Avrupal?n?n, bu biricik garp kafal? Trk mtefekkiri kar??s?ndaki hayranl???na yar?nki nesillerimiz daha yak?ndan i?tirak edeceklerdir.8 F?nd?ko?lu ilmen ve usulen bu kadar takdir etti?i Gkalp?n eksik yanlar?n? da gryor ve ele?tiriyor. Gkalp itimaiyat?l???n? bir anane halinde ya?atmak, onu oldu?u gibi metodolojik hatalar?yla ve a??r?l?klar?yla de?il, tersine geni?leterek ve ondan bsbtn ba?ka felsefe ve sosyoloji telakkilerine giden yollar? bularak ilerletmek demektir. Bir fikir ananesi byle kurulur ve ya?ar.9 T?pk? olimpiyatlardaki ate?i memleketten memlekete gtren beden sporcusu gibi, Gkalp?n elinde ilim a?k? ve memleket sevgisi ile halelenmi? olan mukaddes ate?i k?v?lc?mland?r?p Trk nesilleri aras?nda canl? bulunduracak bir mtefekkirler nesline, bir fikir sporcular? kafilesine ihtiyac?m?z var.
F?nd?ko?lunun bu dile?i bugn gerekle?mi? durumda. Bugn ?stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Sosyoloji Blmn kendi isimlendirmeleri ile Yerli Sosyoloji Ekol olarak, ?stanbul niversitesi ?ktisat Fakltesi Sosyoloji Ekoln de Mill ?n?ac? Sosyoloji Ekol olarak adland?rabiliriz. Her iki ekol de Gkalp?n fikirlerinden kk alm??t?r. Yine Trk toplum yap?s?n? Merkez-evre Modeli ile a?klayan sosyologlardan Orhan Trkdo?an bu modeli Gkalp?n Halka Do?ru gr?ne dayand?r?r. Ayr?ca fikirlerine kat?lan ya da kat?lmayan ok say?da Trk sosyolo?u belli konulardaki fikirlerini a?klarken Ziya Gkalp?n gr?lerine at?fta bulunmaktad?rlar.
3.F?nd?ko?lu Trkiyede sosyoloji tarihini dnemle?tiriyor. Popler sosyoloji Devri diye isimlendirdi?i dnemde sosyologlar yok daha. Sosyoloji ataszleri, mitler, efsaneler ile folklorik olarak var. Sosyolojik d?ncenin ilk safhas? ilk sosyolo?un ortaya ?kmas?yla ba?lat?l?yor. F?nd?ko?luna gre ilk Trk sosyolog Farabi. Bu hususlarda neler sylersiniz?
NGE: F?nd?ko?lu Trkiye Liselerinin Sosyoloji ?retmenlerinden bir grup ile 1958de seminer al??mas? olarak yapt??? Sosyoloji Sohbetlerinde11 bu konuyu ?yle a?klar: ?u veya bu lke sz konusu olmaks?z?n sosyoloji tarihi henz ?ahsiyetlerin ortaya ?kmad??? ilk devrelerde ba?lar. Folklorculara gre bu folklorik safha- d?r. Frans?z sosyologlar?ndan Bougleye gre bu devre popler sosyoloji devresidir, Alman sosyolo?u Tnniese gre cemaat hayat?ndaki sosyolojidir, Durkheim sosyolojisine gre mekanik dayan??mal? toplumlar devresi sosyolojisidir. Ortada ne belli bir sosyolog, ne de bir sosyoloji sistemi vard?r. Her toplulukta btn toplumsal meseleler iin birtak?m kurallar, emirler vard?r; bunlar yaz?l? de?ildir, ancak mevcutturlar ve bunlara uyulur. O halde Trkiyede sosyoloji tarihi denilince ncelikle bir popler sosyoloji devri d?nmek gerekir.
F?nd?ko?luna gre Trk sosyoloji tarihinde fert ve ?ahsiyet olarak ilk ortaya ?kan isimler Farabi, Ka?garl? Mahmut ve Yusuf Has Haciptir. Ka?garl? Mahmut ve Yusuf Has Hacip daha ok edebiyat ve dil alan?nda tan?nm??lard?r ama Farabi dnya sosyoloji tarihine de mal olmu? bir isimdir. Farabinin pek ok eseri aras?nda zellikle El Medine-t-l Faz?la (Faziletli ?ehir) adl? eseri bir sosyoloji vesikas?d?r. Yusuf Has Hacipin Kutadgu Bilig ve Ka?garl? Mahmutun Divan- Lgat-t Trk isimli eserleri de sosyolojik analizlere konu edilmelidir.
F?nd?ko?luna gre XVI. yzy?lla ba?layan geli?mede toplumsal meseleler Siyasetnamecilik ile Tarihilik veya Vakanvisilik olmak zere iki ak?m erevesinde tart???l?yor: Siyasetnamecilik ak?m? Aristoya atfedilen ve Mslman Do?u leminde me?hur olan Siyasetname tarz?nda yaz?lm??, genellikle devrin padi?ahlar?na ithaf edilen nasihat ve ?t bro?rlerinin/eserlerinin do?mas?na yol am??t?r. Sonradan Koi Bey ile ba?layan Layihac?l?k da bu kadro iinde d?nlebilir.
Tarihilik veya Vakanvisilik Osmanl? tarihileriyle ortaya ?kar. Bu tarihiler iinde Ktip elebi, Nima gibi nemli isimler devirlerinin toplumsal meselelerini incelemi? olan Trk Sosyoloji tarihinin nemli isimleri olarak gsterilebilir. XVI. yzy?ldan sonraki bir k?s?m tarihilerimiz o gnk Bat? dnyas?nda sosyolojinin Auguste Comtedan nce ilk kurucusu olarak kabul edilen ?bni Halduna ba?l?d?rlar.
F?nd?ko?luna gre Avrupa ile temas?m?z?n ilk safhas? olan XIX. Yzy?l?n ilk yar?s?nda ekonomik ve siyas nitelikli sosyal doktrinlerle ilgileniyoruz. Mesela 1838de a?lan Mekteb-i T?bbiye-i Aliyede bir ?talyan ve onun Trke tercman? Saint Simon sosyolojisinden bahsediyor. Daha sonralar? Jean B. Say?n fikirleri bir tasar? halinde Sultan Abdlmecide sunuluyor. Siyas alanda Montesquieu ve Rousseau ilgi uyand?r?yor.
Avrupa ile temas?m?z?n rn olan sosyolojik d?ncenin XIX. Yzy?l?n sonuna do?ru olan ikinci yar?s?nda teorik amalara do?ru kay?yoruz. O zaman?n Trkiyesinde Avrupa demek Fransa demek oldu?una gre, d?nce modellerimizi Fransadan almaya devam ediyoruz: Auguste Comte Modelini Ahmet R?za, Frederic Le Play Modelini Prens Sabahaddin ve Emile Durkheim Modelini Ziya Gkalp temsil ediyorlar, bu modellerden faydalanarak Trk toplum yap?s? zerine al??malar?n? srdryorlar.
F?nd?ko?lunun Trkiyede sosyoloji zerine izdi?i bu panorama 1914 y?l?nda ?stanbul Darlfnununda Ziya Gkalp taraf?ndan sosyolojinin kurulmas?ndan sonra burada kimlerin ders verdi?i, kimlerin Trk sosyolojisine nas?l katk?da bulunduklar?na ili?kin a?klamalarla devam ediyor.
4. F?nd?ko?lu Co?rafyac? doktrin, Biyolojik, Psikolojik sosyoloji doktrinlerini ele?tiriyor. ?ndirgemecili?i kabul etmiyor. F?nd?ko?lunun sosyoloji ve sosyoloji tarihi hakk?ndaki d?nceleri hakk?nda neler sylenebilir?
NGE: F?nd?ko?luna gre sosyolojinin konusu toplum veya toplumsall?klar, sosyal realitedir. Sosyal Realite, realiteler serisi iinde ayr? bir varl??a sahiptir; co?raf, biyolojik, psikolojik realitelere indirgenemez. Sosyolog ara?t?rmalar?nda kendine zg bir varl??? olan bu sosyal ?eyi aramal?d?r. Bu realite bir btn olarak ele al?nd???nda, onun sosyal paras? di?er paralar? ile mesel biyolojik, co?raf, psikolojik taraflar? ile karma??k ili?kiler iindedir. Bu ili?kilerden her biri sosyolojinin k?sa tarihesi iinde de?i?ik doktrinlerin ortaya ?kmas?na sebep olmu?tur. Bunlardan co?rafyac?lar sosyali tabiye indirgeyerek, biyolojik gr?tekiler sosyali hayat /organike indirgeyerek, psikolojistler sosyali ferdye indirgeyerek a?klamaya al??m??lard?r. Sosyolojik gr?tekiler ise sosyali ba?l? ba??na ve kendi kendine var olan ayr? bir realite olarak ele almakta, bir ba?ka a?dan di?erlerinin d?tkleri hataya d?mekte, sosyolojizm yapmaktad?rlar. Oysa sosyal realitenin di?er realitelerle karma??k ili?kiler iinde bulunmas? onun ayr? bir realite olarak gz nne al?nmas?n? engellemez.
F?nd?ko?lu sahip oldu?u btnc yakla??m? gere?i toplumu ?yle a?klar: Toplum kendi ya?ay???na icab?nda tesir eden bir co?raf vaziyet iindedir. Toplum soy, sop ve cinsiyet sahibi fertlerden olu?mu?tur. Toplum duyan, d?nen, hassas ve ihtirasl? olan ve kendisine, yerine gre tesir eden fertlerden kurulmu? bir yap?14 GEL???M ERZURUM d?r. Bununla beraber toplum; co?rafya, biyoloji, psikoloji konusu olan bir nesne de?ildir.
K?saca sylersek, F?nd?ko?lu da Gkalp gibi sosyolojinin konusunu sosyal realite olarak gsteriyor. Ona ilave olarak toplumsal realitenin toplumsal, ekonomik, biyolojik, psikolojik, tabii realitelerle ili?kilerini gryor ve vurguluyor.
5. Yukar?daki soruya ba?lant?l? olarak F?nd?ko?lunun Ye?ilova ad?n? verdi?i hayali Trk ?ehrini sormak istiyorum. Nas?l bir yer Ye?ilova?
NGE: F?nd?ko?lu toplumsal realitenin tabi, co?raf, biyolojik/organik, psikolojik-ferdye indirgenmeden, fakat bunlardan her biri ile ba?lant?l? olarak ele al?n?p incelenmesi gerekti?ini belirttikten sonra, organik, psikolojik, co?raf 12 [Ziyaeddin Fahri] F?nd?ko?lu, ?timaiyat Dersleri-?timaiyata Giri?, ?stanbul: Genlik Kitabevi Ne?riyat?, 1944, s. 121-128. realiteler d???nda ve onlardan ba?ka bir sosyal realite fikrini ele al?r. Bu fikri Frans?z sosyologlar?ndan Bouglen?n Mustafa Suphi taraf?ndan ?lm-i ?timai Nedir? ismiyle Trkeye evrilen Quest-ce que la Sociologie? adl? eserinden etkilenerek tasarlad??? Alt?nova ?ehri rne?i ile a?klamaya al???r.
O, Alt?nova adl? bir Trk ?ehri hayal eder. Ona gre ara?t?rmac? bu ?ehirde gezerken Alt?noval?lar?n kulland?klar? Trkenin ?ivesinde, rf ve adetlerinde, edeb ve estetik zevklerinde farkl?l?k gzler. ?ehirde ameleler, ?renciler, memurlar, askerler, emekiler gibi farkl? kesimler vard?r.
Ara?t?rmac? bu ?ehirden ayr?ld?ktan sonra Alt?nova hakk?nda bir ara?t?rma yapmak istiyor. Nas?l hareket edecek? Alt?novaya tekrar dnd?nde Alt?noval?lar?n amele hayat?, burjuva hayat?, e?lencesi, ?ivesi, zevkleri, rf ve adetlerinin bu olaylara kat?lan fertlerin varl?klar?ndan ayr? bir realite te?kil etti?ini grr. Mesel sulular?n de?i?mesine ra?men bu ?ehrin hapishanesindeki sulular?n say?s? belli bir sre iin ortalama olarak ayn? kal?yor. Yine bo?anma davalar?n?n y?ll?k ortalama say?s?, belirli sre iinde ayn? kal?yor. Bir neslin fertlerinin haz?r ve yap?lm?? bulduklar? bu ?ey, ya gelenekler gibi donmu? bir zelliktedir veya edeb zevk ve din duygularda oldu?u gibi gayet ak?c? bir ?ekilde grlr. Bu ?ehrin estetik zevki bu zevki duyan fertlerin do?up lmelerine ve ba?kala?malar?na ra?men bir sre ayn? kalmaktad?r. Ortada de?i?meyip nesilden nesle devredilen bir ?ey vard?r. Bu ?ey ya her e?it gelenekler gibi donmu? bir grn? ta??r, ya da estetik zevk ve din duygularda oldu?u gibi olduka ak?c? bir ?ekilde grlr.
Durkheim ferd ?uurlardan ayr? ve bunlar?n d???nda bulunan bir kolektif ?uurun varl???n? kabul eder. Ferd ?uurlar?n d???nda bulunan, kendini ferde zorla kabul ettiren sosyal olaylar kolektif ?uur denen bir varl?kta yer al?rlar. F?nd?ko?luna gre de tasarlanan uzun bir zaman iinde ayn? kalan Alt?novadaki sosyal realitenin bu realite havas? iinde ya?ayan fertlerden ve ferd iradelerden ba??ms?z bir e?it kolektif ?uur olaylar?n?n varl???n? kabul etmek gerekir. Askerler de?i?iyor, ordu durmaktad?r; dindarlar de?i?iyor, din ve cami ya?amaktad?r; ameleler de?i?iyor, amele s?n?f? durmaktad?r. Tek tek askerlerin d???nda bir ordu realitesi, de?i?en memurlar?n d???nda bir memurluk realitesi, de?i?en amelelerin d???nda bir amelelik realitesi v.s vard?r. F?nd?ko?luna gre sosyolojinin as?l konusu olan realite budur. Fakat bir kere bu realitenin iine giren sosyolog, sonradan onun d?nd?nden daha fazla derinle?ti?ini grecektir. Alt?nova ara?t?rmas?n? tasarlad??? uzun srenin sonuna getirdi?i zaman, ?ehrin dzeninin, kurumlar?n?n ve adetlerinin dengesini bozan dn?mlere tan?k olacakt?r. Zamanla s?n?f ve tabakalar dzeni bozulur, bo?anma olaylar? o?al?r, okulla?ma dzeyi ykselir. F?nd?ko?lu sosyal realitedeki bu de?i?meleri organizmac?-evrimci bir gr?le a?klamaya al???r. Ona gre bu de?i?me, sosyal realiteyi grmeyi bilmeyenler iin birden ortaya ?km?? an bir olayd?r. Fakat ara?t?r?l?rsa az-ok uzun bir zaman?n bu de?i?meyi iin iin haz?rlad??? grlr.
Sosyolojinin konusunu Durkheim ve Gkalp gibi sosyal realite olarak a?klayan F?nd?ko?lu, onlara katk? olarak sosyal realitenin di?er realitelerle ili?kilerini grr ve vurgular.
6.F?nd?ko?lunun Trk sosyolojisindeki yeri hakk?nda k?saca neler sylersiniz?
NGE: F?nd?ko?lu Osmanl? ?mparatorlu?unun paralan?p Trkiye Cumhuriyetinin kurulu?undan hemen sonra yaz? hayat?na ba?lam??t?r. lkede asker ve siyas alanda ba?ar? elde edilmi?, ?stiklal Sava?? kazan?lm??t?. Ulus devlet kurulmu?, Cumhuriyet ilan edilmi?, ink?laplar gerekle?tirilmi?ti. Fakat Trk toplumunun millet olarak glenip geli?mesi iin sosyal, kltrel ve ekonomik alanda da ilerleme kaydedilmesi gerekiyordu. Sosyal konularla ilgilenen bir bilim insan? ve d?nr olarak F?nd?ko?lu; Anadolu halk kltrnn bilimsel al??malarla ortaya konmas?, sosyal bilimlerin her alan?ndaki al??malarla sosyo-kltrel btnle?menin ve mill birli?in sa?lanmas?, Trk milletinin sosyo-kltrel alanda ilerleyerek a?da? milletler aras?nda yerini almas? konular? zerinde al??malar?n? yo?unla?t?r?r.
Ortaya koydu?u eserler dikkatle incelenirse F?nd?ko?lunun al??malar?nda iki temel amaca ynelik oldu?u grlr:
1. Yerli ve mill nitelikte, ilm ve felsef bir d?nce gelene?i kurmak,
2. Sosyo-kltrel btnle?meyi ve milletle?meyi sa?lamak. ?u bahsedece?im faaliyetlerinin bu iki temel amaca ynelik oldu?unu syleyebiliriz.
ncelikle O, bir ?retim yesi olarak okuttu?u derslerin kitaplar?n? yazm??t?r: ?timaiyata Giri?, Hukuk Sosyolojisi, Sosyoloji Doktrin ve Kollar?, ?timaiyat-Metodoloji Nazariyeleri, Kooperasyon Sosyolojisi, Ahlak Tarihi, ?ktisat Sosyolojisi Bak?m?ndan Sosyalizm vb. ok say?da esere imza atm??t?r.
F?nd?ko?lu Trkiyede yerli ve mill bir d?nce gelene?i kurulmas? amac?yla e?itli tercmeler yapm??t?r. Bir taraftan inceleme ve ara?t?rmalar?yla telif eserler ortaya koyarken, bir taraftan da tercme yoluyla bat?daki birikimi Trkiyeye aktarmaya al??m??t?r. Gerhard Kesslerden ?timaiyata Ba?lang?, Kooperatifelik; Levy Bruhlden Auguste Comte-Felsefesi ve Sosyolojisi; Frederic Rauhdan Ahlk Tecrbesi kitaplar?n?, birok bat?l? d?nrden de e?itli makaleler evirmi?tir.
F?nd?ko?lunun bir ba?ka nemli yn te?kilat?l???d?r. Ferd emeklerin bir te?kilata ba?lanmad?ka etkili verimli olamayaca??n? belirtmi?, her alanda te?kilatlanman?n nemini vurgulam??, bizzat kendisi e?itli dernek, merkez, dergi ve gazetelerin kuruculu?unu yapm??. Bugnk ad? Trk Folklor Derne?i olan Trk Halk Bilgisi Derne?i, Trkiye Hars ve ?tima Ara?t?rmalar Derne?i, ?stanbul Muallimler Cemiyeti, Trkiye Muallimler Birli?i, Tortum Kalk?nma Derne?i, Sakarya Sosyal Ara?t?rmalar Merkezi, Beynelmilel Sosyoloji Cemiyeti, Frans?z Sosyoloji Cemiyeti vb. kurulu?lar?n kuruculu?unu ya da kurucu yeli?ini yapm??t?r.
Trkiyede ilm ve felsef bir birikimin olmad???n? tespit etmi?, ilm ve felsef hayat?n geli?mesi iin ?u nerilerde bulunmu?tur:
1. Sosyal de?erleri birbirinden ay?rma,
2. D?nce ile iinde geli?ti?i toplum aras?nda ba? kurma,
3. Kltrde adem-i merkeziyetin sa?lanmas?,
4. Bat? medeniyetinin ilm ve felsef ortam?n? bir btn olarak yaratmaya al??mak,
5. Devletin kltrel hayatta rol almas?, ba?ka bir deyi?le kltr devletili?i yapmas?. O, kltr devletili?i ba?lam?nda devletin grevlerini ?yle belirtir:
Kltrel de?erlerin korunmas? ve te?vik edilmesi,
Sosyal, tarih ve siyas sebeplerle idare ve siyaset alan?na kaym?? bilim insanlar?n? bilim alan?na ekmek,
ilm ve felsef te?kilatlanmay? sa?lamak.
F?nd?ko?lu Frans?z filozofu Frederic Rauhun 1903te yazd??? LExperience Morale13 adl? eserinde ortaya koydu?u ahlkl? adam tipinden etkilenerek, Trkiyenin toplumsal problemlerine zm getirecek, ilm ve felsef birikimi sa?layacak iyi adam, ahlkl? adam kavramlar?yla ifade etti?i ayd?n tipini tasarlar. Ona gre iyi adam; i?e ynelen, yapaca?? i?i ve kendini bilen, hasb davranan ve inan?? sahibi bir insand?r. ?yi adam?n/ 13 ?lk bask?s? 1909da yap?lan kitab?n, 1932de yap?lan ikinci bask?s? ayn? y?lda F?nd?ko?lu taraf?ndan Trkeye evrilmi?tir. F?nd?ko?lu kitaplardaki di?er kavramlarda oldu?u gibi ismini de kendisini Trkenin ak???na b?rakarak Ahlk Tecrbe olarak de?il, Ahlk Tecrbesi olarak evirdi?ini syler. ayd?n?n mill kltr yaratma srecindeki zellikleri de ahlklik, kendinden ?kma ve te?kiltlanma olmal?d?r. F?nd?ko?lunun 1936da zelliklerini belirledi?i bu ayd?n tipine bugn de Trkiyenin ok ihtiya duydu?u a?kt?r.
F?nd?ko?lu toplumun/milletin devaml?l???ndaki i?levlerini dikkate alarak yaz? hayat?n?n ilk y?llar?ndan ba?layarak sonuna kadar, Trkiyede zellikle aktel e?itim problemleriyle ilgilenir. Liseler ve niversiteler zerinde dikkat ve gzlemlerini yo?unla?t?r?r. Trkiyedeki liselerin ncelikle ?rencilere ana dinlini ve bu dilin mefhumlar?n? ?retememesi, ?retim programlar?n?n ok ykl olmas?, kalk?nmakta olan Trkiyede teknik ve meslek ?retime gereken nemin verilmemesi vb. nemli problemleri zerinde durur.
F?nd?ko?lu kendisi de uzun y?llar bir niversite mensubu olarak niversitelerin; e?itimin en yksek kademeleri olmalar?n?, kltr yaratma fonksiyonlar?n? ve her ?eyden nemlisi lkenin yar?n?n? temsil edecek gen nesle hitap eden kurumlar olmalar?n? dikkate alarak, niversite konusu zerinde nemle durmu?. Ona gre Trkiyedeki niversite kurumu; e?itimin di?er kademeleri ve di?er niversitelerle etkile?im halinde olmal?. lke ve evre meselelerinden haberdar olup onlara zm aramal?. Kendi kurdu?u otokontrol mekanizmas? ve yelerinde geli?tirdi?i akademik ?uur ile kendi organlar?n? d??ardan bir mdahaleye gerek b?rakmaks?z?n kendi iinde kontrol edebilmeli. Yksek?retimde verimlili?i sa?layan, niteli?i ykselten bir niversite modeli olmal?d?r.
F?nd?ko?lu e?itim ve ?retim alan?nda ?u temel ilkeleri nerir: ?ahs te?ebbs, dem-i merkeziyet, e?itimde niceli?in de?il niteli?in esas al?nmas?, ?retmenli?in de?erinin ykseltilmesi, meslek kurulu?lar?n?n kurulmas?, e?itim ve ekonomi kurumlar? aras?nda koordinasyonun sa?lanmas?.
Ziya Gkalptan sonra ikinci bir dil sosyolo?u olarak grd?mz F?nd?ko?lu, Trkiyede dil meselesini toplumun sosyal, ekonomik, tarih ve siyas ?artlar? erevesinde nemle ele al?r. O 1928-1930da yaz?lar?nda Arapa ve Farsan?n etkisiyle yaln?zca ayd?nlar?n anlad??? bir yaz? dili haline gelmi? olan Osmanl? Trkesine kar??d?r. Harf ve Dil ink?laplar?n? ile ztrkecilik ak?m?n? destekler. Harf ve dil ink?lb? gerekle?tikten k?sa bir sre sonra dile siyaset kurumunca yap?lan mdahalelerin art?k Osmanl? Trkesine de?il, ya?ayan Trkeye kar?? bir tasfiye hareketi oldu?unu belirtir ve 1930 sonras? yaz?lar?nda dilde ink?laba kar?? ?kar.
F?nd?ko?lunun e?itli d?nrler, ?ehirler, olgular ve kurulu?larla ilgili ok say?da monografik al??malar? onun Trkiyede bilimsel ve kltrel birikime katk?lar? aras?nda yer al?r. Ziya Gkalp, Nam?k Kemal, ?bni Haldun, Karl Marx, Bayburtlu Zihni ?ah?s monografilerine; Erzurum, Karabk, Sakarya, Tortum hakk?ndaki al??malar? ?ehir monografilerine; Frans?z ?htilli, Tanzimat, ?htikr gibi al??malar? MAYIS 2023 17 olgularla ilgili monografilere; Defterdar Fabrikas?, Yksek Muallim Mektebi gibi al??malar? da kurulu? monografilerine rnek te?kil eder.
F?nd?ko?lu Trk sosyolojisinde bir ekol kurmu?tur. O, hayat? boyunca yerli ve mill bir d?nce gelene?i kurmak hedefine ynelik olarak al??m??, bu yolla Trk toplumunun sosyo-kltrel btnle?mesi, milletle?mesi, demokratikle?erek kalk?nmas? ve geli?mesi temel amac?na ynelik olarak, geceli gndzl al??malar?yla, sosyal bilimlerin e?itli dallar?nda, hemen her konuda 3000in zerinde eser ortaya koymu?tur. Yine ayn? amala ok say?da te?kilt?n/ bugnk ifadesiyle sivil toplum kurulu?unun kuruculu?unu, yneticili?ini ve yeli?ini yapm??t?r. Trkiyenin e?itli illerinde yakla??k 64 dergi ve mecmuada, 21 gazetede yaz?lar? ile Trk d?nce ve kltr hayat?na hizmet etmi?tir.
Gerhard Kessler 1933de Almanyadan Trkiyeye gelerek ?stanbul niversitesinde greve ba?lam?? ve burada sosyoloji dersleri vermekle grevlendirilir. 1934de?stanbul niversitesi Hukuk Fakltesi bnyesinde ?ktisat ve ?timaiyat Enstitsn kurmu?. 1936da yeni kurulan ?ktisat Fakltesine ba?lanm?? olan Enstit; 1949dan itibaren ?timaiyat Enstits olarak an?lmaya ba?lanm??. Enstit, Trkiyede sosyolojinin pratik ve mikro iktisad konulara ynelmesinde ve Sosyal Siyaset ad?yla an?lan bilimsel disiplinin geli?mesinde etkili olmu?tur. Wilhelm Rpke, mer Celal Sarc, Fritz Neumark, Gerhard Kess14 Bkz., Mehmet Erz, F?nd?ko?lunun Ard?ndan, 1975 Y?l? Sosyoloji Konferanslar?, ?stanbul, 1976, s. 109-112. ler, Alexander Rstow ve Ziyaeddin F?nd?ko?lu 1950lere kadar Enstitde faaliyet gstermi?lerdir. F?nd?ko?lu daha sonralar? ?ktisat Fakltesi iinde kurulan Metodoloji ve Sosyoloji Ara?t?rmalar? Merkezi iinde greve ba?lam??t?r.
?stanbul niversitesi ?ktisat Fakltesi Sosyoloji Ekol literatrde Mill ?n?ac? Ekol, Millet ?n?a Ekol ya da Btnc Sosyoloji Ekol olarak adland?r?l?yor. F?nd?ko?lundan sonra Amiran Kurtkan Bilgiseven, Mehmet Erz, Orhan Trkdo?an, Mustafa E. Erkal, Enis ksz bu ekoln izgisinde al??ma yapan sosyologlard?r. Bu sosyologlar?n al??malar? incelendi?inde ?stanbul-?ktisat-Sosyoloji Ekolnn amac?n?n; kurulmu? olan Trkiye Cumhuriyeti ulus-devletinin bekas?, Trk toplumunda sosyo-kltrel btnle?menin ve milletle?menin sa?lanmas? oldu?u grlr.
F?nd?ko?lunun Trk bilim ve kltr hayat?na yapt??? hizmetleri uzatmak mmkndr, ancak burada yer ve zaman s?n?rl?l??? dolay?s?yla noktay? koyal?m.
7. Kooperatifilik de F?nd?ko?lunun mesaisini harcad??? alanlardan. Neler sylersiniz?
NGE: F?nd?ko?lu Trkiyede kooperatifilik hareketlerinin geli?mesine ve yerle?mesine byk katk?da bulunuyor. Onun Trkiyede Kooperatifilik, Kooperasyon Sosyolojisi, Sakaryada Kooperatifilik ve Zira Kredi kooperatifleriisimli eserleri bu alanda halen temel kaynak durumundad?r. e?itli uluslararas? kongrelerde kooperatifilik konusunda bildiriler sunmu?, 1960 Y?l? Kooperatifilik Kongresinin Trkiyede toplanmas?na yard?mc? olmu?tur. Mehmet Erzn belirtti?i gibi14 F?nd?ko?lu ekonomik a?dan kalk?nmakta olan Trkiyenin o dnemki sosyo-kltrel yap?s?n? dikkate alarak, karma ekonomi sistemi iinde kalk?nabilece?ini ve bunu da kooperatifilik yoluyla ba?arabilece?ini d?nyor. Prens Sabahaddin gibi giri?imci insan yeti?tirilmesinin nemini anlam??t? ve anlatmaktayd?. Devletili?in de hakk?n?n verilmesini istiyordu. Devletin yapabilece?i i?leri devlet, ferdin yapabilece?i i?leri zel te?ebbs yapmal? idi. retim, pazarlama, tketim sahalar?nda, pek ok kesimde kurulacak kooperatifler zel te?ebbs ve ferd mlkiyeti kuvvetlendirecek, karma ekonomiye bereket, rejime canl?l?k getirecekti. Kapitalizmle sosyalizm aras?nda kalk?nma ve sosyal adalet sa?lay?c? sistemler kurulmu? olacakt?. Onun kooperatifilik anlay???, zel te?ebbse destek olan bir kooperatifilikti.
8. Sizce F?nd?ko?lunun fikirleri sosyoloji evrelerinde yeterince biliniyor ve tart???l?yor mu?
NGE: Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu Trk kltrn, Trk tarihini ve Trk sosyo-kltr yap?s?n? ok iyi bilen, Bat? dilleri olarak Frans?zca, ?ngilizce ve Almancay? okuyup yazacak, milletleraras? kurulu?18 GEL???M ERZURUM larda konferanslar verecek dzeyde bilen ve kullanan; bir Do?u dili olarak Arapay? da k?smen bildi?ini syleyen, entelektel dzeyi ok yksek bir filozof ve sosyologdur. Trkiyenin, Trk toplumunun ele ald??? herhangi bir meselesini Trk tarihinin ilk devrelerinden zaman?na kadar gelerek, Bat? lkelerinden de rnekler vererek, btnc bir gr?le, tarih perspektifle ve disiplinleraras? bir yakla??mla a?klam??t?r.
F?nd?ko?lu eserlerini, Trkiyede yerli ve mill bir d?nce gelene?i kurulmas? ve sosyo-kltrel btnle?menin, milletle?menin sa?lanmas? amac?na ynelik olarak sosyal bilimlerin e?itli alanlar?nda dzgn ve ak?c? bir Trke ile, ll ve estetik bir slupla ortaya koymu?tur. Fakat, onun eserlerini yazd??? zaman dilimini ve harf ink?lab? y?llar?n? d?nrsek, zellikle ilk dnem yaz?lar?nda Osmanl? Trkesinin kavramlar?n? kulland???ndan, sonraki nesiller iin anla??lmas? zor geliyor olabilir. Ayr?ca F?nd?ko?lunun, Trk toplum yap?s?nda grd? aktel sosyal problemler ve bunlar?n zm yollar?na ili?kin olarak, e?itli kurum ve kurulu?lara hitaben, ok say?da mill ve mahall dergi ve gazetede de yaz?lar? bulunmaktad?r. Trkiyedeki ktphanecilik sistemi iinde, o dnemin teknolojisiyle yaz?lm?? yaz?lara, bugnk teknoloji ile de ula?mak kolay de?ildir. Bir de bunlara Trkiyedeki okuyan, ara?t?ran ki?i say?s?n?n azl???n? katarsak, F?nd?ko?lunun fikirlerinin sosyoloji evrelerinde yeterince bilinmemesi ve tart???lmamas? konusu ayd?nlan?r gibi geliyor. Ancak Trk d?nce tarihi zerine al??an ve entelektel alanda okuyan ve yazanlar iin F?nd?ko?lu nemli bir kaynak ki?idir.
F?nd?ko?lu 1971de yazd??? Mehmet ?zzet ve Eseri15 ba?l?kl? makalesinde Mehmet ?zzetin yeterince tan?nmam?? olmas?n? ?yle a?kl?yor: E?er Ziya Gkalp, Prens Sabahaddin, Ahmet R?za vb. d?nrler devirlerinin siyaset hayat?na kar??mam?? olsalard? bugnn tan?nma derecelerine nail olamazlard?. Mehmet ?zzetin yeterli derecede tan?nmamas? kendisine ait bir nokta olmay?p, felsef de?erlerle siyas de?erlerin henz ayr?lmam?? bulundu?u bir evrenin/toplumun zelli?inden kaynaklanmaktad?r. Ayn? yorum ve de?erlendirmeyi Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu iin de yapabiliriz.
Ben bu konudaki d?ncelerimi d?nce tarihimizin ok k?ymetli iki ferdiyetinin gr?leri ile noktalamak isterim: Sabri F. lgener F?nd?ko?lunun vefat?ndan sonra kendisi iin ?kar?lan arma?an kitab?na yazd??? makalesinde F?nd?ko?lunu ?yle takdim eder: Bir kitapl??? dolduracak kadar zengin yay?nlar?n?n yan? s?ra (temel karakter zellikleri olan) drstlk ve vefa, bir dava adam? olarak F?nd?ko?lunun ad?n? her zaman sayg? ve ?kranla and?racakt?r.16 Sleyman Hayri Bolay, Tanzimattan Gnmze Trk D?nrleri isimli yedi cilt- sekiz kitapl?k eserinin ilgili blmnde F?nd?ko?lunun Trk d?nce tarihindeki yerini ?u zl szleriyle de?erlendirir: Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu, kendi ba??na bir bilim, fikir ve fiiliyat dnyas?d?r.
9. Son olarak neler sylersiniz?
NGE: F?nd?ko?lu zerine yap?lacak e?itli ara?t?rmalarla onun fikirlerinin incelenmesini; bugne aktar?lacak ynlerinin zerinde durulmas?n?; onun eserlerinin, al??ma tarz?n?n ve hizmetlerinin genli?e tan?t?lmas?n?; felsefe ve sosyoloji alan?nda al??acak genli?e rol modeli olarak gsterilmesini ve Trkiyede F?nd?ko?lu tipi bilim insanlar?n?n o?almas?n? diliyorum. Byle ok ynl, ok verimli ve de?erli bir bilim insan?n? gndeme getirdi?iniz ve bana da hakk?nda konu?ma f?rsat? verdi?iniz iin size ok te?ekkr ediyorum.