IV. BLM ERZURUM VE ??GAL ED?LEN MEVZ?LER?N BO?ALTILMASI
Bu vaziyette, bir nceki blmn ba??nda zikredilen, Erzurum ve yresinin teslime haz?rlanmas? ile ilgili tebli?i; ve birka gn sonra, tam olarak 27 A?ustosta, 25 A?ustosta birliklerimizin Batuma nihai giri?i vesilesiyle, Erzurum ?ehrinin ve blgenin Osmanl? makamlar?na devriyle ilgili bir ba?ka tebli? ald?m.
E?it idari grevlerde hizmetimizde bulunan tm Trk vatanda?lar?, meclis ve zaptiye yeleri, 16 Eylle kadar, yani yakla?an i?ten ?kar?lmalar?ndan birka gn sonras?na kadar onlar? parasal bir denekle tatmin edilmelerine izin verildi, bylece bizim a?m?zdan eksik deme yerine fazla deme yap?ld?.
Trkiyeye geen kylerden a?ar toplaman?n derhal durdurulmas? emredildi. Erzurum, Hasankale, Horasanda, levaz?m ambarlar?n?n depolar?na toplamda 100.000 pud1 saman toplamay? ba?ard?k ve bunlar? birliklerin kullan?m? iin serbest b?rakmaya ba?lad?k; di?er rnler, yani tah?l henz al?nmad?. Horasandan gelen samanlar?n bir k?sm? Karaurgandaki en yak?n depomuza nakledildi; kullan?lmayan geri kalan?n?n Trk makamlar?na cretsiz olarak teslim edilmesi emredildi.
Birliklerimizin Erzurum yak?nlar?ndan ilerleyi?leri iin bana verilen takvime gre, ilk kademe 1 Eyllde, Dr.S?tk? Y?lmaz KU?KAY* ERZURUM ASKER? GENEL VAL?S? SERGEY M?HA?LOV? DUHOVSKYN?N ANILARI - 4 (SON) RUSLARIN 1878 ERZURUM ??GAL? 34 GEL???M ERZURUM son kademe 7 Eyllde yola ?kacakt?. Posta istasyonlar?na son kademenin gei?iyle ?kmak ve Erzuruma giden telgraf hatt?n? ise geici olarak muhafaza etmek emri verildi ve Erzurumda (geici olarak) memur say?s? azalt?lm?? bir istasyon b?rak?larak ara istasyonlar (Hasankale, Zars (Horasan-Dalba?? ky), Zivin) kald?r?ld?. Hkmetimizin Batum hatt?n? sat?n ald??? gibi, saha telgrafhanesi ba?kan?ndan beni Trklere bizim hatt?m?z? sat?n almalar?n? teklif etmeye davet eden bir mesaj ald?m. Trk telgraf dairesi ba?kan?, sava?tan nce Kars-Gmr hatt? olmad??? iin Erzurumla Kars aras?nda uluslararas? bir ileti?im olup olmayaca??n?n hala bilinmedi?ini syleyerek bana itiraz etti; Olsa muhtemelen Oltuya gidece?ini, nk k???n So?anl?k zerinden iyi bir nizamda muhafaza etmenin inan?lmaz emek gerektirdi?ini ve her halkrda alelacele, k???n in?a edilen, askeri hatt?m?z?n malzemelerinin ok az de?erli oldu?unu bildi?ini [syledi]. Bununla birlikte, ?stanbul yetkililerine ilgili bir talepte bulundu, fakat bizim Erzurumdan ayr?ld???m?z gne kadar yan?t alamad?.
Emrimde olan, o?unlukla yerlilerden olmak zere yerel polis te?kilat? iin tm blge ?eflerinin komutas?ndaki ekiplere ayr?lm?? dzensiz svari bl?n 16 Eylle kadar b?rak?lmas? emredildi. Sava??n yeniden ba?lamas? durumu [gz nne al?narak] avc?lardan olu?turulan bu blk bar?? zaman? yk olmaktayd?; binicilerin fkelerini defalarca yat??t?rmak zorunda kal?nm??t? ve polis gzetimi konusunda neredeyse hibir i?e yaram?yordu.
?lk emrim, askeri mallar?n?n depolar?n? Trklere devretmek oldu. Neredeyse 40 yerde depolar vard?: drt byk ve 33 kk barut mahzeninde milyonlarca farkl? sistemli mermiler, varillerde ok miktarda barut, dolu ve bo? ?arjrler saklan?l?yordu; birka ?ehir deposunda, 135 topla birlikte ok de?erli emlak olu?turan binlerce tfek, keskin silahlar, topu malzemeleri ve benzeri e?itli ?eyler vard? ve bunlar?n sava??n yeniden ba?lamas? durumunda imhas? Trkler iin ok hassas bir durum olurdu. Depolar?n iadesi birka gn iinde gerekle?ti: bizzat Erzurumda bulunan Trk subaylar?ndan olu?an bir komisyon taraf?ndan teslim al?nd?; o?unlukla sadece mhrlerin btnl? kontrol edildi ve nbetilerimizin yerini Trkler ald?.
Burada Tiflisten daha fazla olan hkmet binalar? ve kale istihkamlar? bizim taraf?m?zdan hi kabul edilmedi:
Erzurumdan ayr?ld?klar?nda Trkler onlar? terk etti, birok yerde ?mineleri, bacalar?, kap?lar?, pencere erevelerini ve hatta d?emeleri k?rd?. ?imdi neredeyse ayn? durumdayd?lar, ama hastalar?m?z?n yerle?tirildi?i baz? yerler dezenfekte edildi, badanaland? ve mkemmel bir ?ekilde dzeltildi. Elbette bu sonuncusunun Trklere hediye olarak b?rak?lmas? gerekti.
?ehrin ve blgenin devri prosedr hakk?nda vilayete emir verirken, yeni s?n?r?n ayr?nt?lar?n? belirtmekte biraz zorland?m. rne?in, Berlin Antla?mas?na gre Micingert ky ile Kseda? aras?nda s?n?r dz bir izgide gitmeli; ancak dz bir izgi kyleri ve topraklar?n? ikiye bler. Mmkn oldu?u kadar uygun yakla??k s?n?r? ?u ?ekilde belirtmem gerekti: oruhta (Trkiyenin gerisinde kalan) Kelik kynden, bir yanda Tortum ay? ile di?er yanda Oltuay aras?ndaki su havzas? s?rt? boyunca, Sivri-Da? s?rt?na kadar, sonra bu s?rt boyunca do?uya Neriman(- Narman) kyne; sonra Penekay ve Bard?zay nehirleri boyunca Karaurgan kyne; ayr?ca Bard?z, Yeniky ve Karaurgan kyleri topraklar?yla birlikte bizde kal?yor. Devam?nda, dz Kseda?a do?ru yne ba?l? kalarak [s?n?r iziliyor]. Ayr?ca, zel komisyonlar taraf?ndan s?n?r?n nihai gsterilmesine kadar, u kylerimiz olarak ?unlar kabul edilir: Aras?n sol sahilinde Micingert, sa? sahilinde ise, Pirveli nehri havzas? boyunca yerle?en kyler, yani: Pirveli, Arpaay, Ma?arac?k ve Karakilise. Bylece Erzurum ve Hasankale ileleri tamamen OCAK 2023 35 Trkiyeye gemi?, Horasan ve Oltu ileleri iki k?sma blnm?tr. Ynetimlerinin iki eyalete blnd? gnlerde bu blgelerin meclis yelerini, zaptiyelerini ve mdrlerini grmek garipti.
M?ir ?smail Pa?a, ?ehri ve blgeyi teslim almak zere Erzuruma ?ah?s ve birliklerin sevk edilmesi hususunda benden 28 A?ustos tarihli bir telgraf ald???nda, henz Bab?aliden gerekli emirleri almam??t?; yine de hemen ertesi gn, ay?n 29unda, bu konudaki tm emirlerin kendilerine verildi?ini syledi.
Rus makamlar?n?n temsilcileri olmadan bir saat bile Erzurumdan ayr?lmamam gerekti?i bana nceden bildirildi. Sava?tan sonra burada bir ba?konsolos olmas? nerildi?i ortaya ?kt?, o gelene kadar ofisimden birka rtbeli ile blgeyi ve blge sakinlerini iyi incelemi?, Erzurum Polis Mdrmz Binba?? Kamsarakana bu grevde kalmas?na izin verildi.
Ruslar?n Erzurumdan gidece?i haberi, yerel Ermenileri umutsuzlu?a srkledi. Trklerin geri dnme olas?l???na ancak tmen revirimizin hasta arabalar?n? ve tm revir mallar?n? ?ehrin iinden geti?ini grnce inanmaya ba?lad?lar; ama inand?ktan sonra ruhtan d?tler. Mslmanlar ise tam tersine son gnlerde Mslmanlar?n zafer ve intikam zaman?n?n yakla?mas?yla Ermenileri srekli gizlice korkutarak gzda?? verdiler. Bir yanda korku, di?er yanda tutku o kadar byd ki, nemsiz bir kaza genel bir endi?eye neden olabilirdi.
30 A?ustosta, ?mparatorun ad gnnde, Rus kamp?n?n nnde, bir dua ayininden sonra askeri birliklerin komutan? Korgeneral ?eremetyev taraf?ndan genel bir geit treni yap?ld? ve ard?ndan o gn alay bayram?n? kutlayan 154. Derbent Piyade Alay?nda gala yeme?i verildi. Resmi geide ve gala yeme?ine ?ehrin en ?ereflileri davet edildi. Hem resmi geitte hem de yemekte grdkleri pek ok ?ey onlar? ikna etti ve Ruslar?n gidi?inin geri dnlmez bir gerek oldu?u onlar arac?l???yla ?ehrin her yerine yay?ld?.
A?ustosun 30undan 31ine geen gecesi sanki kasten yap?lm?? gibi bir olay oldu. Ramazan? co?kulu bir ?ekilde kutlayan birka Mslman, bir Ermeni evine girdiler ve burada, kendileri taraf?ndan ba?lan?p dvlen kocan?n huzurunda kar?s?na zulmettiler. Sonra, zarar gren ev sahiplerinin bu olayda hi de masum olmad?klar? ortaya ?kt?; ancak o s?rada anlat?lan olay Ermenilere, Mslmanlar?n onlara kar?? bir intikam?n ba?lang?c? olarak grnd. Ayn? gece ve nceki gn, daha sonra ortaya ?kt??? zere, ba?ar?s?z bir soygun amac?yla, Mslmanlar taraf?ndan ?ehrin evresindeki Ermenilere iki sald?r? dzenlendi. Sabah?n erken saatlerinden itibaren tm ?ehir kaynamaya ba?lad?. Binlerce Ermeni, yo?un kalabal?klar halinde sokaklarda yrd. Her ?eyden nce piskoposlar?na giderek, Trklerin kstah tehditlerinin artt???n? ve Ruslar gittikten sonra durumlar?n?n umutsuzlu?unu, ?imdiye kadar Avrupa devletlerinin herhangi bir garantisini duymad?klar?n? ve Trk yetkililerin bar??? sa?lama niyetlerine ve gcne inanmad?klar?n? ona beyan ettiler. Piskopos, ?erefli sakinleriyle birlikte tm ?ehri dola?arak bana geldi, evimin etraf?ndaki sokaklar insanlarla doluydu. ?lk gvence, benim ve Rus birliklerinin, gzlerimin nnde Trk makamlar? ve birlikleri ?ehirde s?k? dzeni sa?lamak iin tm nlemleri alana kadar ?ehri terk etmeyece?imizin beyan?yd?; zavall? Ermeniler korkuyla ?ehri ve blgeyi terk edip [Trk ynetiminin] gelmesini beklemeden gidece?imizi d?ndler. Hemen General ?eremetyev ile anla?arak, devriyeleri glendirme, gvenlikiler d???nda gndzleri bir taburu, geceleri iki taburu ?ehir meydanlar?na getirme emri verildi; blgeyi teslim alacaklar?n ve Trk birliklerinin gnderilmesini h?zland?rmak iin taraf?mdan ?smail Pa?aya telgraf gnderildi, Ermeni Halk ?uras?na ihtiyalar? hakk?nda Erzincan ve ?stanbula telgraf ekmesine izin verildi; telgrafla ?smail Pa?adan din adamlar? arac?l???yla yerel Mslmanlara en kat? talimatlar? vermesi talep edildi ve ayn? nlemler Ali Efendi Arabzade arac?l???yla al?nd?. Halk?n temsilcileriyle birlikte piskopos, neredeyse panik noktas?na ula?an kalabal?k taraf?ndan az kals?n eziliyordu. Kalabal???n aras?ndan, halk? silahlarla kendini savunmaya a??ran sesler duyuluyordu. Bu kritik anda, kalabal?k nnde bir tr g grnseydi ve k?zg?n kalabal?k bu gcn zerine atlard?. Polisimiz ise tam tersine halk? sakinle?tirdi ve polis yetkililerimizin talimatlar?na 36 GEL???M ERZURUM uyarak kalabal?k olays?z bir ?ekilde da??lmaya ba?lad?. Ben, komutan ve di?er ki?iler, takviye devriyelere sokak toplant?lar?n? da??tmaya devam etmeleri ve itaatsizlik durumunda sulular? tutuklamalar? emri verildi?ini blge sakinlerine duyurduk. Ertesi gn dkknlar ve dkkanlar a?lmasa da ?ehir sakinle?meye ba?lad?; ama bu huzursuzluk kylerde yank?lan?yordu. Kylerden temsilciler Rusyaya gitmelerine izin verilmesi talepleriyle kitleler halinde ortaya ?kmaya ba?lad?lar; hem piskoposlar hem de ben onlar? sakinle?tirmek iin byk aba sarf ettik.
?skan i?lerini srekli izleyen Korgeneral Lazaryev, Ermeni nfusa da??tmak iin bana Rusa ve Ermenice bir bildiri gnderdi, hemen bu bildirinin ta? bask?s? yap?ld? ve blge yneticileri ve piskoposlar arac?l???yla 500 nsha olarak da??t?ld?.
Ayn? zamanda General Lazaryev, M?ir ?smail Pa?aya iki telgraf gndererek blgedeki H?ristiyan nfusu sakinle?tirmek iin en enerjik nlemleri almas?n? istedi3 ve M?ire hakk?n? vermeliyiz ki, gecikmeden elinden gelen her ?eyi yapt?. ?smail Pa?a, 2 Eyll tarihli gnderisinde, ?ki devlet tebaalar?n?n haklar?n?n kar??l?kl? olarak korunmas?, o devlet yetkililerinin kutsal grevidir - diye yan?t verdi, Bu nedenle, insanlara gsterdi?iniz zen iin size hassas ?kranlar?m? sunmak iin acele ediyorum. Erzurumdaki kar???kl?klar hakk?nda daha nce ald???m bilgiler ?????nda, buradan Ferik Musa Pa?an?n, sivillerden ise Hac? Hseyin Pa?an?n da di?er rtbeler ve jandarmalarla birlikte sevk edilmesini emrettim. Vandan gelen birlikler de oraya hareket etmeye haz?rlan?yor. Dzeni yeniden sa?lamak ad?na, yukar?da belirtilen yerleri bizzat ziyaret etmeyi d?nyorum.
M?ir ayn? tarihli ba?ka bir gnderide byle cevap verdi: Ekselanslar?n?n 1 Eyll tarihli telgraf?n? ald?m. Hristiyanlar?n gelecek ve ?imdiki kaderi konusundaki dikkatiniz iin son derece minnettar?m. Onlar?n haklar?n? korumak iin gereken her ?eyi yapt?m ve umar?m Tanr?n?n yard?m?yla beklentilerinizi kar??lar?m.
Hatta daha nce Mslmanlar? dizginlemek iin her trl tedbiri almalar? hususunda Erzurumdaki Ali Efendi Arabzade ve k?demli asker Binba?? Zhti Efendiye telgraf ekti. Sonra M?ir, Bab?alinin zel emriyle IV. Anadolu Kolordu Kurmay Ba?kan? Ferik Musa Pa?an?n, dzeni sa?lamakla ilgili Mslmanlar?n en ufak bir itaatsizlik durumunda onlar? idam etmek yetkisi ile Erzincandan Erzuruma gnderildi?ini; bir birlik mfrezesi ile ve sivil ynetimin kabul iin Hac? Hseyin Pa?an?n vilayete vekaleten Vali olarak atand???n? bana bildirdi.
Btn bu emirlerden sonra, pani?e kap?lm?? Ermeni nfusu, galiba, sakinle?ti ve aynen Mslmanlar?n tehditleri de kesildi; tm dkkanlar, bakkallar ve ar??lar a?ld?. Ama asl?nda, nfusun her iki taraf? da her zaman, kk bir k?v?lc?m?n kolayca yang?na dn?ebilece?i son derece gergin bir durumdayd?. Byle bir k?v?lc?m?n ortaya ?kmas?na kar?? dikkatli olmak gerekiyordu.
Glendirilmi? muhaf?zlar ve devriyeler, son Rus askeri ?ehri terk edene kadar devam etti. Daha kalabal?k meydanlarda ve kav?aklarda, ?ehre zel olarak getirilen mfrezeler vard?. Bu kadar byk bir hizmet mfrezesinin askeri birlikleri fazla yormamas? iin son kademenin yry? 7 Eylle ertelendi.
K?rsal nfus da, zellikle farkl? yerlerde yeniden iskn iin hareket eden birka nakliye Ermeni piskoposunun gnderdi?i ki?iler taraf?ndan durdurulduktan sonra sakinle?ti. Bu tr nlemlerden sonra, tm halk kitlelerinin yeniden yerle?iminin olmayaca?? umulabilir; ama yerle?imcilerin/gmenlerin ayr? ayr? kylerle, gizlice, bazen geceleri s?n?rlar?m?z iine gelmelerini tamamen ortadan kald?rmak imkans?zd?.
Nihayet 5 Eyll sabah? Vali vekili Hac? Hseyin Pa?a, bir svari bl? ile Erzuruma geldi. Onun geli?i ?ehirde ok az fark edildi ve Rus yetkililerden ?ehir polis ?efi taraf?ndan kar??land?. Hseyin Pa?a geli?inden bir saat sonra yan?mdayd? ve muhaf?zlar?n 7sinde de?i?mesi iin ?ehri ve Erzurum ovas?n? (bizim Erzurum okrugumuzu) yar?n teslim etmeyi kabul ettik, nk Musa Pa?a askerlerle o tarihten daha nce gelmeyecekti. Ak?am Hseyini ve di?er Trkleri ak?am yeme?i iin evime davet etmeye al??t?m, ancak ya?l?, uyu?uk grnml ve donuk gzl, hem vcuta, hem de zihince hantal Trk - zr diledi, sa?l???n?, Ramazan? bahane etti ve ak?am yeme?i al?nmad?.
6 Eyllde Erzurum ?ehri ve Erzurum okrugu (ilesi) ynetimimiz faaliyetine son verdi: polis, meclis ve ?ehir hapishanesi Trklere teslim edildi. Ayn? gn Kiremitli kalesinden (tabyas?ndan ?) ve Bakl taburunun bulundu?u Kaleden askerler ekildi ve tm Bak Alay? ?ehir d???ndaki bir kampta topland?. Ayn? gn, bizim msaderemiz alt?ndaki tm askeri mallar?n?n kabul edildi?i ?ekliyle Trklere iade edilmesine ili?kin her iki tarafa bir tutanak haz?rland? ve imzaland?.
6 Eyll gn, neredeyse btn gn, blgeyi ynetti?imiz zamana gre minnettarl?klar?n? ifade eden e?itli temsilcilikler ve bize hizmet etmi? ayr? ayr? ?ah?slar ve ba?ta piskoposlar olmak zere zel ki?iler dairemi ku?att?lar. H?ristiyanlar ise hem ayr?l???m?zdan duyduklar? znty hem de gelecekteki kaderlerinden iin endi?elerini ifade ediyorlard?. Belli ki insanlar onlar iin ok hassas bir dnemden geiyordu.
7 Eyll gn sabah saat 11de Ferik Musa Pa?a iki piyade taburu, bir batarya ve Svari bl? ile ?ehre girdi. O, ?ehrin d???nda komutan?m?z Albay Kazbek taraf?ndan bir Tver dragun bl?, bir trompeti korosu taraf?ndan, dairesi nnde ise 153. Piyade Bak Alay? ?eref k?tas? taraf?ndan kar??land?. Sabah saatlerinde halk kitleleri Trabzon kap?lar?na hareket etti4 ; ?ehre giri? yolu boyunca evlerin at?lar?, General Lazaryevin 30 May?sta Erzuruma resmi giri?inde oldu?unun tersine, o?u Mslman olan erkek ve kad?nlarla doluydu. O zaman H?ristiyan kalabal?k Ya?as?n diye ba??r?yordu, her yerde zurna sesi duyuluyordu; ?imdiyse geleneklerine gre Mslman kalabal??? neredeyse sessizdi. Sadece mukaddes bayraklar?yla birliklerin nnde kalabal?k halinde yryen ?ehir ulemas? ve ard?ndan birinin ba??nda Kuran olan Mslman okullar?n?n ?rencileri dualar ediyorlard?. Dzeni ve 38 GEL???M ERZURUM tehizat? en iyi olanlardan derlenen Trk birlikleri, en yksek komutanlar?m?z?n yan?ndan geerken selam vererek, sokaklarda mzik e?li?inde ahenkli bir ?ekilde yryordular; birliklerin arkas?nda, aralar?nda komutan haremleri olan alt? - yedi arabal?k bir konvoy uzan?yordu. Mkemmel Rusa konu?an Musa Pa?a (Kundukhov), Ruslara kar?? olabildi?ince nazik olmaya al???yordu. Ulu camiye var?p namaz k?ld?ktan sonra o, General ?eremetyevi, beni ve Ruslardan birka ki?iyi ziyaret etti; tabii ki ayn? gn iade-i ziyarette bulunduk.
Ancak n ?arta uygun olarak Trk birlikleri ?ehre girer girmez muhaf?zlar?m?z? de?i?tirmeye ba?lad?lar ve ard?ndan tm idari ?ah?slar?m?z ?ehri terk ederek kampa gittiler ve 7 Eyll gn ?leden sonra saat 5te Erzurum yeniden bir Trk ?ehri oldu.
Ayn? gn ak?am, Ali Efendi Arabzade, ?ehir halk? ad?na Rus ve Trk yetkililere byk bir ak?am yeme?i verdi. Bizden tm birlik ba?kanlar? davet edildi - Trklerden sadece Musa Pa?a, Mehmed Ali Bey, Antuak Efendi. ?le yeme?i mzik e?li?inde, Avrupa tarz?nda servis edildi ve mkemmel haz?rlanm?? 15 yemekten olu?uyordu.
8 Eyll sabah saat 8de Rus birliklerinin son kademesi (Bak alay?, 39. topu tugay?n?n 1. bataryas?, Tver dragunlar?, Kuban ve Yeisk Kazak alaylar?, 5. svari Kuban bataryas?, Kafkas Ku?atma Park?n?n 8. bl?) ve blgenin Rus ynetiminin tm saflar?, Ekselanslar? Byk D?es Olga Feodorovnan?n do?umu mnasebetiyle Erzurum kalesinin Kars Kap?lar? yak?n?nda, duadan sonra top at??lar?yla Hasankaleye taraf yola ?kt?. Bizi onurland?rmak iin, bir Trk taburu yol boyunca bir mzik korosu e?li?inde dizildi. Musa Pa?a ba?kanl???ndaki en yksek Trk makamlar? birliklere e?lik etti. Yzlerce Mslman, birliklerimizin performans?n? merak ediyordu. H?ristiyanlar, Trklerden korktuklar? iin, neredeyse grnmyordular. ?ehirde ve blgede tamamen sakinlikti.
Bylece tam 7 ay kald???m?z Erzuruma veda ettik.
Son kademenin ayr?lmas?ndan hemen sonra Ekselanslar? Ba?komutana gnderilen neler olup bitti?ine dair haberleri ve bayram gn mnasebetiyle tebrikleri ieren gnderiye cevaben, ertesi gn, Zars kynde gecelerken, Ekselanslar?ndan ?u ierikli cevab?n? almaktan onur duydum: Tebrikleriniz iin ok minnettar?z, tamamen itinal? hizmetinizden dolay? size ve tm rtbelilere kalbimizin derinliklerinden te?ekkr ederiz. Erzurumun tesliminin bu kadar iyi sonulanmas?na sevindim.
?imdi bana sadece iki durumdan bahsetmek kal?yor: 1) Ele?kirtteki i?lerin gidi?at? OCAK 2023 39 nedeniyle insanlar?n gn engellemeye ynelik tm abalar?m?z?n neredeyse bo?a gidebilece?i hakk?nda ve 2) ayr?l???m?zdan sonra yerel H?ristiyanlarla ilgili belirli zel meseleleri halletmek iin hangi nlemler al?nmas? hakk?nda.
2 Eyllde Ermeni Katolik Piskoposu bana Molla Sleyman kynden bir rahibin ona gnderdi?i bir raporunu sundu. Rapordan Erivan mfrezesinin komutan?na ba?l? Ele?kirt ve Bayaz?t okruglar?nda(ilelerinde) isteyen Ermenilerin ikamet yerlerini terk ederek Rusya s?n?rlar?na gemelerine resmen izin verildi?i anla??l?yordu. Piskopos, halk?n ?a?k?nl???n?, bir devletin yetkilileri taraf?ndan bir ve ayn? sorunun zmnde nas?l bu kadar keskin bir eli?ki olabilece?ini bana iletti.
Ayn? zamanda Horasan okrugu ba?kan?, Ele?kirtli ok say?da ailenin Aras?n sa? k?y?s?ndaki kylerde ortaya ?kt?klar?n? ve bunlar?n rne?inin Erzurum vilayeti kylerinde ya?ayanlar?n kafas?n? kar??t?rd???n? bildirdi. Onlar da tm ikna ve emirlerin aksine, cezbedici rne?i takip etmeye ba?l?yorlard?. Neyse ki k?sa sre sonra Ele?kirt sakinleri Kars blgesi iine ?kar?ld? ve di?erlerinin tm giri?imleri al?nan ba?ar?l? nlemlerle durduruldu.
Genel olarak, yedi ayl?k Erzurum ?ehri ve on ayl?k Erzurum blgesi i?galimiz sresinde her s?n?ftan, milletten ve inantan sakinler aras?nda olumlu bir hat?ra b?rakmay? ba?ard???m?z sylenemez. Biz blgeden ayr?lmadan nce adaletten, tarafs?zl?ktan ve kamu dzenini bozanlara kar?? ?iddetten dolay? ?kran ifadelerinin sonu yoktu. Rus isminin otoritesi ve Rus hkmetinin gc kendilerini yeterince kan?tlad? ve uzun sre hat?rlanaca??na emin olabilirsiniz.
Not : Bu blm ile birlikte Erzurumun i?gali sonras? 7(yedi) ay Erzurum Askeri Genel Valili?i yapan Tmgeneral Sergey Mihailovi Duhovskiyin an?lar? tamamlanm?? oluyor. Rusa orijinalinden gnmz Trkesine ak?c? ve gzel evirisini yapan Kars Kafkas niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Kimya Blm ?retim yesi Prof.Dr.Hacali Necefo?luna ayr?ca te?ekkr ederim. Genel Valinin e?i Prenses Varvara Duhovskiynin Erzurum an?lar? Dergimizin 23.nc say?s?nda yay?nlanm??t?. Duhovskiy ailesinin an?lar?n? birle?tirerek tek bir kitapta birle?tirmeyi d?nd?m mjdelemek isterim.