1877-1878 Osmanl?-Rus Harbinin (93 Harbi) sonunda Rus Ordusu 21 ?ubat 1878de Erzuruma girmi? ve Erzurumu teslim alm??t?. Rus Askeri Genel Valili?ine Tmgeneral Sergey Mihailovi Duhovsky getirilmi?ti. Erzurumda tam yedi ay Askeri Genel Valilik yapan General Duhovsky, Erzurumu Berlin Antla?mas?ndan sonra Trk Ordusuna teslim ederek Tiflise ve daha sonra da St. Petersburga dnm?, burada yay?nlad??? 40 sayfa metin ve ekindeki 1 sayfa harita ile birlikte an?lar?n? ??????? ? ???????? ? 1878 ????. ? ?????? ?????? ? ???????? ?????????. ad?yla yay?nlam??t?.
St. Petersburg Milli Ktphanesinde bulunan bu an?lar?n kopyas?, de?erli arkada??m Zafer Pasinin Rusyada bulunan o?lu Mh. Y?ld?r?m taraf?ndan bana ula?t?r?ld?. ?leri derecede Rus diline hkim olan Kars Kafkas niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi ?retim yesi Prof.Dr. Hacali Necefo?lu ise kitab?n Rus diline evirisini yapt?. Say?n Pasin ve Necefo?luna bu e?siz desteklerinden dolay? ok minnettar?m. Yaz?mda, an?lardaki yer adlar?n? gncelle?tirerek foto?raflarla zenginle?tirmeye al??t?m.
General Duhovskynin zgemi?i 1838 y?l?nda dnyaya gelen Duhovsky, Mhendislik ve Genel Kurmay Akademisinden 1859 y?l?nda te?men olarak mezun oldu. 1862de Kafkasya Ordusuna atanan Duhovsky, 1870-1872 y?llar? aras?nda Kafkasya Ordusu Kurmay Ba?kanl??? Yard?mc?l??? yapt?. 1873te tmgeneralli?e terfi etti ve Kafkasyada Trklere kar?? bir sava? plan? geli?tirmek iin grevlendirildi. Ardahan sald?r?s?nda nemli roller stlendi. Daha sonra H?n?sta Ermeniler ve Krtler aras?ndaki at??malar? durdurmak iin grevlendirildi ve Osmanl?-Rus S?n?r Tespit Komisyonunun ba??na getirildi. Erzurum askeri Genel Valisi olarak tayin edilen Duhovsky, sava??n sonunda, Moskova askeri blgesi kurmay ba?kan? olarak atand?, 30 A?ustos 1886da korgeneralli?e terfi etti.
Amur Blgesi Genel Valisi ve Amur Askeri Blgesi Komutan? olarak da grev yapan Duhovsky, Rus ?mparatorluk Co?rafya Kurumunun Amur Dairesi nin organizasyonunda aktif rol ald? ve blgedeki e?itim kurumlar?n? geli?tirmek, birlikler iin tesisler dzenlemek, subaylar?n mrn iyile?tirmek ve onlarla birlikte askeri koleksiyonlar ve ktphaneler kurmak iin al??t?.
28 Mart 1898den Aral?k 1900e kadar Trkistan Genel Valisi ve Trkistan Askeri Blgesi komutan? olarak grev yapan Dukhovsky 1 Mart 1901de ld ve Alexander Nevsky Lavran?n Nikolsky mezarl???na gmld.
11 Nisan 1876da Prens F. G. Golitsynin k?z? Prenses Varvara Feodorovna (1854-1931) ile evlendi. ocuklar? olmad?.
Erzurum ?ehrinin ve kalesinin i?gali 31 Ocakta H?n?s-Kalede, komuta etti?im mfrezeyi Tmgeneral Loris-Melikova teslim etmek ve demarkasyon komisyonu ba?kan? olarak atanmam vesilesiyle acilen Hasan-Kaleye gitme emri ald?m. 1 ?ubatta H?n?stan ayr?ld?m ve ay?n 3nde Hasan-Kaleye vard?m. Birka gn nce Erzurumdan ayr?lan, Mirliva Hseyin Avni Pa?a, Kurmay Binba?? Daniel Saib-bey, Anadolu Ordusu Karargh Ba?kan? Yaveri Yzba?? Ahmet Hasbi Bey ve Katip Hilmi Efendiden olu?an Trk komisyonu ise zaten buradayd?. Askerlerimizin son konu?lanmas?na kadar geecek srede Erzurum geici komutanl??? grevi bana verildi.
Komisyon, ate?kese izin verilebilecek ko?ullar?n son maddesi olarak a?a??daki talepleri yerine yetirmekle grevlendirildi:
1. Erzurumun Trk birliklerinden derhal ar?nd?r?lmas? ve birliklerimiz taraf?m?zdan i?gal edilmesi.
2. Erzurumda bulunan birliklerin Bayburt-Mashahatun hatt?n?n (bu iki noktaya yerle?me hakk? sakl? kalmakla) tesine ?kar?lmas?.
3. Kobuleti, Yukar? ve A?a?? Acara ve ?av?at ve Lazistandan Trk askeri birliklerinin haritada belirtilen s?n?rlara ekilmesiyle birlikte Tsikhidzir mevzisinin ve Batumun Trklerden ar?nd?r?lmas?.
4. Beyaz?t Sanca?? ve Van blgesinin tamam?n?n Van kentinin paraleline (enlemine) kadar Trk birliklerinden ar?nd?r?lmas?.
5. Birliklerimizin i?gal ettikleri noktalarda kalma ve i?gal edilen topraklar iinde hareket etme haklar? sakl?d?r
Her iki komisyonun da Erzuruma derhal gitmesi gerekli grld. ?lk mzakereler s?ras?nda ortaya ?kt??? gibi, Trk yetkililer M?ir ?smail Pa?a veya onun karargah ba?kan? Ferik Musa Pa?a (Kundukhov)ya sormadan hemen hemen hibir ?ey yapmaya cesaret edemiyorlard?.
4 ?ubatta her iki komisyon da Hasan Kaleden ayr?ld?. Devasa karlarla kapl? Deveboynundan geen yol tamamen kapal? oldu?undan, komisyonlar Yukar? Tuy kynn iinden, oban-Da? s?rada?lar?, K?k, Tafta(Gkeyama), Hins (Dumlu) ve Sitavuk(Yolgeti) kylerinden geen dairesel abluka ileti?im rotam?z boyunca gitti. Burada, 40. Piyade Tmeni karargah?n?n yerle?ti?i m?nt?kada, komisyonlar geceyi geirdi; Yakla??k 9.000 fit3 ykseklikte, zellikle kal?n karl? oban-da? zerinden geen yol, askeri konvoylar?n srekli hareketinden dolay? o kadar bozuktu ki at zerinde hareket etmek bile ok zordu.
5 ?ubat sabah? erken saatlerde, yukar? F?rat?n (Karasu) donmu? batakl?klar?ndan dz bir yol boyunca ilerledikten sonra, So?uk-ermik kynden geen komisyonlar Erzuruma yakla?t?lar. Kurt ?smail Hakk? Pa?an?n (1818-1897) gnderdi?i subaylar onlar? kar??lamak iin Erzurumdan yola ?kt?lar. ?ehre girmek zorunda oldu?umuz Kavak cephesi de dahil olmak zere Erzurum kalesinin tm cephelerinde birbirine yak?n kamplarda Trk birlikleri bulunuyordu. Onlar?n sivri, yuvarlak ad?rlar?, aceleyle in?a edilmi? ve ta? f?r?nlarda srekli yanan ate?ten neredeyse kararm??t?. Surlarda hala byk kalibreli silahlar vard?.
Surlar?n yak?n?ndaki Trk askerleri ve sokaklardaki insan kalabal??? merakla giri?imize bak?yorlard?. Bu a?k ve ayazl? gnde ilk izlenime gre, olduka temiz sokaklar?n, ok say?da a?k dkkn?n ve sa?l?kl? bir nfusun grnts beni ?a??rtt?, nk tm bunlar, uzun bir ablukadan sonra, ancak ok zengin geim olanaklar?na sahip bir ?ehirde olabilirdi.
?leye do?ru Hseyin Pa?a, bizi Rus komisyonu yeleri iin zel olarak haz?rlanan eve gtrd. Ona M?ir ?smail Pa?aya gidece?imizi bildirdim. M?ir ?smail Pa?a bizi ok nazike kar??lad?; ama ruhunun k?rg?nl???n?n ve ?ehri Ruslara teslim etme emrinin uzun sre burada genel valilik yapan ve Erzurumu z evlad? gibi seven kendisi iin ok a??r oldu?u a?kt?. M?irin yan?nda karargh ba?kan? Musa Pa?a ve komisyonun tm Trk yeleriyle gr?tk. M?irin vahim halini grnce, ona sadece bana verilen grevin konusunu hat?rlatt?m, ondan gerekli talimatlar? alan Hseyin Avni Pa?a ile gerekirse Musa Pa?a ile gr?ece?imi syledim.
M?ir ?smail Pa?an?n emriyle bizim iin Trk mutfa??ndan ?le yeme?i haz?rland?.
Yemekten sonra bizim Musa yan?ma geldi. ?ehri bo?altmak iin yedi gnlk srenin mmkn oldu?u kadar uzat?lmas?n? ve Rus birliklerinin ?ehre girmesinin M?ir ?smail Pa?a ve karargh?n?n ?ehirden ayr?lmas?ndan sonraya ayarlanmas?n? istedi. ?lk iste?i kesinlikle reddettim ve daha sonra M?ir ?smail Pa?an?n ?stanbuldan Erzurumu Ruslara teslim etmesi iin hi beklenmedik bir ?ekilde emir ald???n?, kendisinin bu emire kalenin tamamen gvenli durumuna at?fta bulunarak kez telgrafla itiraz etti?ini, nc telgraf?na cevaben kendisine, padi?ah ad?na emre daha fazla uymaman?n vatana ihanet say?laca??n?n a?kland???n? ?rendim.
Bu arada Trkler, topu ve askeri malzemelerin Erzurumdan ?kar?lmas? haz?rl?klar?na ba?lam??lard?. Bu durum Erzurumun Trk birliklerinden ar?nd?r?lmas? iin tayin edilen yedi gnlk srenin uzamas? demekti. ?iddetli k?? ko?ullar?nda btn bir ordunun birka gn iinde ?kmas? ok zordu.
M?irin ikinci iste?iyle ilgili olarak, kaleyi bir saatli?ine bile olsa yeterli say?da birlik olmadan b?rakamayaca??m? beyan ettim ve Rus birliklerini en ge 9 ?ubat sabah? TopDa? kalelerine getirmenin gerekli oldu?unu syledim; M?ire e?er isterse bir gn nce ayr?labilece?ini beyan ettim. Her ?eyden nce, ay?n 19u ak?am?na kadar burada tek bir bl?n kalmamas? iin Trk birliklerinin Erzurumdan ?kar?lmas? program?n?n derhal haz?rlanmas?n? talep ettim. Trk birliklerinin i?gal etti?imiz blgeden gvenli gei?ini izlemek iin Rus ve Trk taraflar?ndan temsilcilerin atanmas? konusunda anla?t?k. Bizden, Il?ca taraf?ndan abluka hatt?n? i?gal eden tugay komutan? Tmgeneral Erast Stepanovi Tsitovi(1830-1898), Trk taraf?ndan ise Binba?? Hac? Halid A?a temsilci olarak atand?lar. Trk birlikleri Erzurumdan ayr?lana kadar ?ehrin ablukas?n?n tm ciddiyetle srdrlmesini gerekli buldum ve bu gereklili?i hemen kolordu komutan?na bildirdim. Musa Pa?a, y?l?n bu zaman?nda ihracat?n imkns?zl??? nedeniyle Erzurumda sat?n alabilece?imiz e?itli g?da rnlerinin bulundu?u ok byk bir depolar bulaca??m?z? duyurdu;
Trklerin nemli say?da hastay?, doktor ve hizmetlilerden olu?an tam kadroyla bizim bak?m?m?za b?rakt???n? ve yar?n sabahtan itibaren do?rudan emir vermem iin grmek istedi?imi ifade etti?im tm komutanlar?n bana geleceklerini syledi. Hasankalede ki kolordu komutan? ile ili?kilerimin rahatl??? iin, Erzurum telgraf istasyonunda Te?men Kali?evskiy konu?land?r?ld?; ?leti?im, k?sa srede ?ehirden askeri hatt?m?z?n geti?i Sitavuk kyne kadar uzanan telgraf teli ile sa?lat?l?yordu.
Ertesi gn (6 ?ubat) her iki komisyonun yeleri, ate?kes ko?ullar?n?n geli?tirilmesine ve ?ehrin Trk askerlerinden ar?nd?r?lmas? prosedrlerinin gr?lmesine ay?rd?lar.
ncelikle Trk birliklerinin 5 ?ubatta ba?layan harekt?n?n bir listesi ?kar?ld?. Yol boyunca byk kylerin olmamas? ve a??r k?? mevsimi nedeniyle, zellikle gecelemelerde zorluklara ra?men, her gn nemli say?da birlikleri gndermek zorunda kald?m.
Her iki komisyonun yeleri 7 ?ubatta ate?kes ko?ullar?4 hakk?nda, 8 ?ubatta ise Erzurumun bize teslimi konusunda bir tutanak imzalad?lar. Trkler, Rus ve Trk askerleri aras?nda bir at??ma olmamas? iin birliklerimizin konu?land??? Il?ca kynn iinden, durmadan gemek zorundayd?lar. Baz? Trk taburlar? ve bataryalar? olduka dzenli bir ?ekilde ilerliyordu; ancak sert bir k?? iin hafif niformalar?n?n dezavantajlar? herkese ok keskin bir ?ekilde yans?yordu. Trk askerlerinin gei?inden sonra yol boyunca donmu? insanlar?n cesetlerini bulunuyordu. Trk birlikleri ula??m olanaklar? s?k?nt?s? ve tam bir alay konvoy eksikli?i sebebiyle blk ve tabur ekonomisinin en gerekli ?elerini bile Erzurumda b?rakmak zorunda kald?lar. Ancak yedi gnlk bir sre sona erdikten sonra onlar?n ?kar?lmas?na izin verildi. Kalenin surlar?nda duran toplar?n kald?r?lmas? zellikle zordu.
Silahlar?n h?zla ?kar?lmas? iin garnizonun faaliyetlerine ise ?a??rmak gerekiyordu. Yzlerce ki?i Topda?? ve Kiremitli Tabyalar?ndan muazzam a??r toplar? halatlar yard?m?yla ?ehre srkledi. Rus birlikleri ieri girene kadar silahlar tm kale ve surlardan ekildi. Trkler 320 toptan 155ni ?karmay? ba?ard?. Geriye yakla??k yar?s? yivli, hazineden yklenen mkemmel kalitede 165 top kald?. Biro?u, yedi gnlk sre sona erdi?inde, bundan sonra kullan?ma tamamen haz?r olarak gezici yuvalarda Trabzon kap?s?na getirilmi?ti. Kullan?ld?klar? yerlerin yak?n?nda silah arabalar?ndan ?kar?lm?? yirmi top kalm??t?. Trkler, tm toplar? geri ekmeyi ba?aramasalar da en az?ndan ate?kesin beklenmedik bir anda bozulmas? durumunda bize tek bir silah kullanma f?rsat? vermemek iin ellerinden gelen her ?eyi yapt?lar. Terkedilmi? silahlar?n birok kilidinin gtrld?n fark ettim. Erzurumda b?rak?lan toplar?n tm kilitleri temin edilene kadar Gez kyne ?kar?lan toplar?n bir k?sm?na geici olarak el koydum.
Kale surlar?n?n alt?na yay?lan s?radan barut mahzenleri neredeyse oldu?u gibi mhimmatlar ve barut f??lar?yla doluydu. Elimizde nemli silah depolar? ve di?er e?itli e?yalar kald?; bu rnlerin ok az? ?kar?ld?. Listelerin biri Trkler, di?eri Ruslar iin iki nsha halinde tertip edildi. Kalan tm depolar?n kademeli olarak yetkililerimiz taraf?ndan devral?nmas? kararla?t?r?ld?. Hepsi byk bir karma?a iindeydi. Neyin nerede ve ne kadar mevcut oldu?unu kimse syleyemiyordu. Silahlar?n bulundu?u yerlerin yak?nlar?na ok say?da kullan?ma haz?r mermi da??lm??t?; T?pk? kaleyi keskin sald?r?yla ald?ktan sonra oldu?u gibi.
Erzurumdan ekilen Trk birlikleri k?? iin ia?e ve ibatelerinin yerli ahalinin uhdesinde olmakla s?n?r izgisinin tesine yerle?tirilmek zorundayd?. Yollar?n o zamanki durumu ve kal?n kar rts sebebiyle bir ad?m bile ana yoldan ayr?lman?n mmkn olmamas?ndan ve Kop Da?? Geidinin geilmez olmas?ndan dolay? ?kar?lan toplar mecburen ok byk eziyetle tek bir yerde (P?rnakapan ky yak?nlar?nda) topland?, bahara kadar st ste y???larak kald?.
Edirnede imzalanan mtareke ?artlar?na gre, Erzurumda b?rak?lan tm Trk devlet mallar?, nihai bar??tan sonra iade edilmek zere taraf?m?zca bozulmadan muhafaza edilmeliydi; sava??n yeniden ba?lamas? durumunda bunlar bizim mal?m?z olacakt?. Depolarda kalmalar?na izin verilen Trk subay ve askerleri hemen onlar? dzene sokmaya ba?lad?lar: toplar? belirtilen yerlere getirmeye, mhimmat?, zellikle donan?ml? olanlar? skme?e ve depolardaki di?er tm e?yalar? saymaya ve dzenle yerle?tirme?e ba?lad?lar. Hepsinden nemlisi, kale topular? kald?. Yakla??k 20 subay ve 450 alt rtbe; topu mhimmat?n?n nemli bir blmnn bulundu?u kalede yerle?tiler. e?itli askeri depolarda b?rak?lan subay ve askerler, depolar?n bulundu?u yere yerle?tirildiler. Bunlar?n say?s?n? netle?tirmek ok zordu, nk Trk birlikleri yola ?kt???nda birok birlikteki Erzurumlu subay ve askerler burada izinsiz kald?lar. Miralay (albay) Hakk? Bey, tm asker ve timlerin ba??na getirildi. Subay ve geride kalanlar?n say?s? k?sa srede azalmaya ba?lad?; hepsi, onlar?n gzlemlenmesiyle ilgili zel talimatlar verilen Rus komutan?na ba?l?yd?.
Edirne mtarekesinin ?artlar?na dayanarak, Trk hkmeti tm bozulabilir g?da maddelerini herkese satabilir veya kar??l?kl? anla?mayla bize verebilirdi. Trkler ikincisini tercih ettiler. M?ir ?smail Pa?a, devlete ait g?da malzemelerinin bize sat?lmas? iin yerel halktan biri olan, ana vilayet meclisinin eski bir yesi olan Ali Efendi Arapzadeyi vekil olarak atad?. Arapzade, yakla??k 27 bin etvert (eyrek) bu?day5 , 10 bin 700 pud6 galeta (peksimet), 3 bin etEYLL 2022 35 vert7 arpa, 4 bin okka8 tereya??, 7 bin okka tuz, 7 bin 500 pud saman ve di?er erzaklar?n bize emanet edilebilece?ini syledi. Hi haz?r un yoktu; ancak ?ehrin yak?n?nda 35e varan de?irmen vard?; evre kylerde devlete ait ok fazla saman yoktu. Btn bunlar?n kolordu komutan?n?n emriyle sat?lmas? yasakland? ve yava? yava? levaz?m depomuza girmeye ba?lad?. Trk hkmeti taraf?ndan belirlenen fiyatlar olduka yksekti. rne?in bu?day samaras? (drtte ) 50 ruble; ama yine de, bu fiyatlar, son zamanlardaki rnlerin bize maliyetine k?yasla bizim iin ok uygun ?kt?. Bizim taraf?m?zdan i?gal edilen blge zaten tamamen harap olmu?tu ve kesintisiz kar f?rt?nalar? ve ?iddetli donlarla birlikte 9000 fitin zerindeki geitlerden geerek etin da? yollar? boyunca Trans Kafkasyadan uzun mesafeli bir ula??m o kadar zordu ki, rne?in arpan?n 1 etvertinin Hasan Kaleye teslimat? 36 rubleye mal oluyordu. Her halkrda, Erzurumda bulunan Trk g?da stoklar?n?n sat?n al?nmas? bizim iin ok byk bir mesele haline geldi.
K?demli Trk doktoru Miralay ?smail Beyin ifadesine gre, askerlerle birlikte gidemeyen tm Trk hastalar yakla??k 4.600 ki?iydi. Hastalar merkezi kal?c? hastane ba?ta olmak zere hastanelere dn?trlen alt? k??la ve 19 zel ev olmak zere 26 noktaya yerle?tirilmi?telerdi. Bu mekanlar?n neredeyse tamam? t?kl?m t?kl?m doluydu; sadece baz?lar?nda dzen grlebiliyordu ve iki ana hastanede hastalar gerekli tm olanaklara sahipti. Tm hastalarla birlikte, 4-5 hasta iin bir oran?nda eczac?, yard?mc?lar? ve hizmetlileri hari 31 hekim ve cerrah vard?. Bu a?dan ilalarda da bolluk oldu?u sylenebilirdi. Sa?l?k grevlilerinin yakla??k yar?s? Avrupal?lard?: Avusturyal?lar, Danimarkal?lar, Norveliler, Prusyal?lar, ?talyanlar, Yunanl?lar ve di?erleri. ?ngiliz K?z?lay?n?n ?ngiliz ba???lar?yla donat?lan iki reviri, di?er t?p kurumlar?ndan farkl?yd?; onlar, di?er tm t?p grevlileri gibi fes giyen, beyaz bir kol band? ve sol kollar?nda k?rm?z? hilal olan drt ok al??kan gen ?ngiliz doktor taraf?ndan ynetiliyordu. Revir grevlileri nekahet dnemindeki alt rtbelerdi ve bir k?sm? i?e al?nan yerel sakinlerdi. Askerlerimiz ve hatta Erzurum Ovas?n?n kylleri aras?nda korkun bir tifo salg?n?n?n hkm srd? bir zamanda, tifolu hasta say?s?n?n 150 yi gememesine ok ?a??rd?m. Erzurumda Kas?m ay?n?n sonunda ba?layan tifo salg?n?n?n en byk boyutuna Aral?k ve Ocak aylar?nda ula?t???, gnde 300 ki?inin hayat?n? kaybetti?i ve Ocak ay?n?n ikinci yar?s?nda birdenbire durdu?u ortaya ?kt?. Donmalar, ablukadaki Trk ordusunun ba? belas?yd?. Bir dzine donmu? askerin ve hatta tamamen donmu? cesetlerin ileri karakollardan getirilmedi?i bir gece bile gemedi. Erzuruma girmemden en ge gn nce, izcilerden gelen baz? bilgilere gre, Trkler ate?kese ra?men btn gece bir sald?r? beklediler. Donmu? askerlerin o?u ampute edildi; ayaklar? ve kollar? kesik insanlar?n yatt??? odalarda inan?lmaz a??r bir koku vard?. Donmu? hastalardan sonra en ok dizanterili hastalar vard?. Genel olarak, Ekimden Nisana kadar Trk ordusu Erzurumda yakla??k 12.000 ki?iyi gmd; ama bizim geldi?imiz gnlerde, o?u ampute olmak zere her gn 50 ile 90 aras?nda ki?i lyordu. K?z?lay?n ?ngiliz cemiyetleri askerlere bol miktarda insan? s?cak tutan oraplar, kazaklar ve izmeler da??t?yorlard?; ancak bu e?yalar?n o?unun, ?ngiliz doktorlar?n bizzat bana bildirdi?i gibi, ertesi gn ar??da ok d?k fiyata sat?ld??? fark edilince, bu hay?r i?i nemli lde azald?. Bir y?ldan fazla bir sredir hkmetlerinden maa? almayan ve paraya ok ihtiyac? olan Trk askerleri s?cak iklime uyum sa?layan hafif k?yafetleriyle kalmay? tercih ediyorlard?. Yeter ki ellerine birka kuru? gesin.
Erzurumu i?gal etmemizden k?sa bir sre sonra Trk hastalar?n say?s? azalmaya ba?lad?, yle ki Nisan ay?nda tm zel evler bo?alm??t?. ?yile?enler, srekli olarak bir ekipte toplanarak her hafta bir Mamahatuna yollan?yordu. Buna ba?l? olarak, t?p grevlilerinin say?s? da azald?. T?bbi yetkililerimiz ve zellikle atanm?? ki?iler, gerekli her ?eyin zaman?nda yap?lmas?n? takip ediyorlard?. Hastal?klar?n? tamamen atlatamam?? ki?ilerin zel bir ihtiya olmaks?z?n a??r hastalar?n sa?l?klar?na zarar vererek bir odadan di?erine nakledildi?ini gren yetkililerimiz defalarca Trk doktorlar?n? bu rahats?zl?klar? gidermeleri konusunda ikaz ediyorlard?.
Abluka s?ras?nda Erzurumda ya?anan ba?l?ca zorluklardan biri de yak?t s?k?nt?s?yd?. ?ehir, So?anl?ktan getirilen yakacak odun ve nfus oran?nda tezek ile k?? iin stok yapard?; askerler iin gerekli olan haz?rl?klar ise yap?lmam??t?. Birok ev yak?t iin oktan sklm?t; ancak buradaki tm evler ta?tan yap?ld???ndan, genellikle burada duvarlar?n aras?na (deprem etkisine kar??) ta?lar?n aras?na yerle?tirilen keresteler, d?emeler ve tomruklar ok yetersiz kal?yordu. ?ehrin ss olan a?alar ac?mas?zca kesilmek zorunda kal?nd?. ?imdi eskisine k?yasla ok az a?a kald?.
Erzurum bizim taraf?m?zdan i?gal edildi?inde, ?ehir ynetiminin tm Trk yetkilileri, 10 ?ubat sabah?ndan itibaren en yksek Rus makamlar?na tabi olmalar? ?art?yla, yerlerinde kalarak grevlerini eskisi gibi yapmaya devam edeceklerdi. Ancak Ferik Musa Pa?an?n ?srar? zerine, Trk komisyonu yeleri, bu grevlilerin tm masraflar?n?n daha sonra hkmetler aras?nda yap?lacak bir anla?ma ile Trk hazinesinden kar??lanmas?n? talep ettiler. Trkler, Erzurumdaki Trk ya?am?n? ve Osmanl? hkmetiyle olan canl? ba?lar?n? koruma isteklerini, Erzurumun sava?ta bizim taraf?m?zdan al?nmam??, ancak bir rehin ?eklinde geici bir i?gale mahkm edilmi? olmas?yla a?kl?yorlard?. Rus komisyonunun yeleri ise ?ehir ynetiminin ayn? anda iki devletin ynetimine ifte ba??ml?l??? d?ncesine bile izin vermediler. Rus taraf?, ?ehir ynetimi iin tm masraflar?n mnhas?ran bir Rus kayna??ndan gelmesi gerekti?ine ve e?er Trkiye hesab?na geri denirse, o zaman sadece hkmetler aras?nda daha sonra yap?lacak bir hesaba gre yap?lmas? gerekti?ine inan?yorlard?. Bahsedilen harcamalar?n kayna?? meselesi hem Erzurumdaki manevi gcmz a?s?ndan hem de maddi bak?m?ndan ilgili oldu?u ki?iler a?s?ndan nemli oldu?undan dolay?, Erzurumun bize teslim edilmesi iin di?er prosedrler konusunda tutanak tertip edilmesini geciktirmemek ve derhal kolordu komutan?na rapor vermek iin bu meseleyi a?kta b?rakmay? kendime bir grev sayd?m. Birliklerimiz Erzuruma girdikten bir sre sonra, M?ir ?smail Pa?a, ?stanbuldan, Erzurum ?ehir rtbelerinin masraflar?n?n bir Rus kayna??ndan kar??lanmas? gerekti?ine, ancak hizmette bulunan tm Trk yetkililerin Erzurumdan tamamen ?kar?lmas?n?n daha iyi olaca??na dair talimat ald?. M?ir, tm grevlilerine mhrler, gncel dosyalar ve ar?ivlerle birlikte Erzincana gitmelerini emretti ve bu emir sonucunda Trk yetkililer buradan g etmeye ba?lad?. Bildi?iniz gibi Erzurum geni? bir vilayetin (genel valili?in) ynetim merkeziydi; burada, as?l ?ehir ve vilayet kurumlar?na ek olarak, idari, adli, ticari, dini ynetimi, maliye, gmrk gibi birok yksek makam vard?. Sekreterler ve yaz?c?lar(katipler) ile hizmet veren memurlar?n say?s? birka yzd. Btn bunlar, arabalarda yanlar?nda uvallar dolusu k??t ta??yarak Erzincana ta??nd?. Erzurumda ise sadece de?i?tirmedi?imiz, maa?a ba?lad???m?z, ba?kan ve yelerden (yerlilerden) ibaret belediye meclisi kald?. Buradan ?kan zaptiye (jandarma) alay? yerine, ?ehri alt? k?s?m ve 60 mahalleye ay?rarak, kendi polis te?kilat?n? kurduk; insan? ayr?m gzetmeksizin her milletten grevli kabul etmeye ba?layarak kendi polis te?kilat?m?z? kurduk. Bu te?kilata giren yerel Ermeniler ve Rumlar, daha nce Trkler kar??s?ndaki a?a?? konumlar?ndan sonra, bir rol oynama f?rsat?ndan zellikle memnundular; hemen k?l? ku?and?lar ve yeni grevlerini yerine getirmek iin ciddi ve gayretle yola ?kt?lar. ?ehir ve zel emniyet mdrlklerinin kuruldu?u evin zerine zel bayraklar as?ld?. ?ehirdeki dzen bir an olsun kesintiye u?ramad?; Mslmanlar olup biten her ?eye gzle grlr bir znt ve d?manl?kla bak?yorlard?.
Ay?n 7sinde, ak?am saat 7 buukta, Rus komisyonunun tm yeleri, M?irin evinde byk bir ak?am yeme?i iin davet edildi. Drst Trk ya?l? ?smail Pa?aya, o anlat?lamaz zor duruma liyakat ve asaletle katland??? iin hakk?n? vermeliyiz. M?irin bavullar?n?n o?u oktan ?kar?lm??t?; buna ra?men, 30 ki?ilik masaya ok iyi bir ?ekilde servis a?lm??t?. Ev sahiplerinin ise bize mmkn olan tm dikkati vermeye al??t??? a?kt?. Yemekhanenin yan?nda Erzurumda kalan son askeri musiki korosu al?yordu. Trk heyetinin tm yeleri, Anadolu ordusunun karargh saflar?, ok say?da pa?a ve Erzurum halk?n?n temsilcileri davet edilenler aras?ndayd?. ?lk kadeh, elbette, ate?kesin bir an nce kal?c? bir bar??a dn?mesi dile?i ile ?mparator ve Sultan onuruna kald?r?ld?. ok ayazl? geceye ra?men, insan kalabal??? evin etraf?n? sarm??t?. Ancak M?ir, ak?am yemeEYLL 2022 37 ?inden nce yar?m saatten fazla bir sre bizimle birlikte bir at??t?rmal?kla kald?ktan sonra, beni masadaki yerime getirdi ve odas?na gitmek iin izin istedi: Tamamen hastay?m dedi, Anl?yor musunuz, halimi gryor musunuz? Daha sonra bana ak?am yeme?inin her saatinde onun dua etti?i sylendi.
Ertesi gn, 8 ?ubat, ?leden sonra saat iki sular?nda, M?ir, karargh ba?kan?/reisi Ferik Musa Pa?a ile birlikte, at gzl? tak?l? bir ift at?n ekti?i bir k?zakla yola ?kt?. Hudut demarkasyon tutana?? henz bizimle imzalanmam??t?. Hseyin Avni Pa?an?n Musaya sormadan ad?m atmad???n? grnce M?irden karargh ba?kan?n? bir iki gn burada b?rakmas?n? istedim. Gryorsun, diye yan?tlad?, ne kadar ya?l? ve kalbim k?r?k, bana ac?, ?imdi onsuz ad?m atamam. M?ire geceyi geirdi?i Gez kyne giderken, ba?ta Mslmanlar olmak zere byk bir yerel fahri maiyet at s?rt?nda e?lik etti. Genel olarak, bu ayr?lma dokunakl?yd?. Gri sal? Mslman fanati?i ya?l? adam olan M?irin gzlerinde srekli ya?lar vard?. Beni her zaman destekleyen ve korkakl??? yasaklayan din olmasayd?, bana dedi, aln?ma bir kur?un s?kmal?yd?m; evet, bir Rus insan? ve galiplerin bir temsilcisinin karakteristik zelli?i olan cmertli?inle beni biraz destekledin. M?ir, yola ?kmadan bir saat nce, Durumunun ne oldu?unu, syledi bana, kalbimin ne hissetti?ini biliyorsun ve bu kalabal?k (evin yak?n?nda toplanan, neredeyse tamam? beyaz sar?kl? insanlar? i?aret ederek) beni Erzurumu Ruslara satmakla suluyor. Bir gn nce, kolordu komutan? bana, M?irin Il?cadan geerken ?eref k?tam?z?n nnden geme?i reddetmemesi iin dzenleme yapmam? emretmi?ti.
Tmgeneral Tsitovi bu onuru mmkn oldu?unca ciddiyetle dzenledi. Ancak M?ir, vagondan sadece birka dakikal???na indi, Tsitovie, geen tm Trk birliklerine ve zellikle de komutanlar?na gsterdi?i ilgi sevgi ve ikramlar?ndan dolay? itenlikle te?ekkr etti ve kylere do?ru yol ald?. Birka gn ya?ad??? A?kalede, birliklerini yerle?tirdi. M?ir, A?kaleden Mamahatuna ve ard?ndan askeri ve sivil tm birimleriyle yerle?ti?i Erzincana ta??nd?.
Ayn? gn, 8 ?ubatta birliklerimizin Erzurum ?ehrine ilk hareketi yap?ld?: Abluka hatt?n?n kuzey k?sm?n? i?gal eden 40. Piyade Tmeninin bir k?sm?, kaleden at??lar?n hedefi alt?nda olan ve bu nedenle ?imdiye kadar tutulmayan ?ehir kenar?ndaki kylere girdi: Tasmasor, Mdrge, So?ukermik, ??h ve Kn. Ak?amdan beri Erzurumdan ?kan e?itli Trk ekiplerinin gecelemeleri iin Gez ve iftlik kyleri bo? b?rak?ld?.
Kolordu komutan?n?n emrine gre, tahkimatlardan, her ?eyden nce, tm kaleye hkim olan Topda?, Aziziye ve Mecidiye tabyalar?n? Trk birliklerinden kalenin nihai temizli?ine kadar i?gal etmek gerekliydi. Bu tabyalar?n i?gali, Deveboynu taraf?nda bulunan Kafkas Grenadiye(zel birlikler) Tmeni birimleri taraf?ndan 9 ?ubatta planlan?yordu. Btn k?? burada hibir ileti?im olmad??? ve kar, zellikle geitlerde, birka sajen9 tabakas?nda yatt??? iin, yolun nceden yap?lmas? gerekiyordu. Bu i?, Hasan Kaleden ayr?ld???m gn ba?lad? ve ok enerjik bir ?ekilde yrtld. Grenadiyeler, uzun zamand?r hayallerinin nesnesi olan ve ok byk fedakarl?klara mal olan Erzuruma bakmak iin sab?rs?zlan?yorlard?. Deveboynudan ba?layarak, dik yoku?lu ve ini?li do?al ukurlu arazi boyunca, karda, baz? yerlerde at zerinde oturan biniciden daha derin olan bir hendek kaz?ld?. 13. Erivan Muhaf?z Alay?n?n 1. taburuna ve 14. Grc Grenadiye Alay?n?n drt taburuna, Erzuruma ula?madan nce e?meye vard?klar?nda durmalar? ve bana ise onlar? kar??lamam ve ?ahsen tabyalara gtrmem iin emir verildi.
Gn a?k, sessiz ve so?uktu. ?ehrin birka sayg?n sakinini (dn M?iri u?urlayan) yan?ma alarak evremdeki kk bir Kazak ekibiyle birlikte, ?ehirden yakla??k alt? verst10 uza?a gtrdm, birer birer kar hende?i boyunca hareket eden Erivanl?lar?n nc birlikleri ve onlar?n tugay komutan? Tmgeneral Sergey Aleksandrovi Avinovu(1801-1906) kar??lad?m. Hende?in dibindeki gev?ek kar, hareketi byk lde yava?lat?yordu; insanlar devaml? nefes almak iin hareketlerine ara veriyorlard?.
Birka dzine Ermeninin Ruslara bakmak iin ?ehirden aceleyle ko?arak geldi. ?ehirdeki minarelerin tepelerinin 38 GEL???M ERZURUM ilk grnd? e?meden ba?layarak taburlar?m?zdan olu?an uzun bir s?ra sa?a dnd ve dar ve dik patika ile yava? yava? Topda?? yksekliklerine t?rmanmaya ba?lad?. Buradan heybetli Aziziye, Mecidiye grld ve ayaklar?n?n alt?nda - koca bir ?ehir ve onun arkas?nda, beyaz-kar denizi aras?nda siyah, Trabzon karayolunun izgisi, uzakta zar zor fark edilen Il?ca ky. Topda??n?n tepesinde taburlar dzlendi, yola ?kt? ve sancaklar?n? at?.
Erivanl?lar?n 1. taburu, toplanma f?rsat? bulmu? insan kalabal??? aras?nda, geen y?l 28 Ekimde Bakller taraf?ndan ?anl? bir ?ekilde bas?lan Azizeye tabyas?na mzik e?li?inde dzenli bir ?ekilde yakla?t? ve kap?lar?n?n nne dizildi. Tren k?tas? yap?ld?; Mzi?in sesiyle bayrak, savunma k??las?n?n tepesine ?kan merdivenlerle yukar? gtrld ve bir komutan olarak benim taraf?mdan kap?lar?n zerine ekildi. Tabur, ?apkalar?n? ?kararak ha i?areti yapt?; sonra, yksek ura sesleri ile mzik korosu Tanr? ar? korusun ?ark?s?n? syledi ve halk k??laya girdi. Ayn? ?ey 2. ve 8. Grc taburlar? taraf?ndan byk bir k??lan?n bulundu?u sa? Aziziye nnde, ayn? alay?n 1. ve 4. Taburlar? ise Mecidiye nnde yap?ld?. Grclerin mavi bayraklar?, simetrik olarak in?a edilmi? savunma k??lalar?n?n iki yan?ndan iki?er kald?r?larak biri benim, di?eri ayn? anda Tmgeneral Avinov taraf?ndan ekildi.
Bylece Rus birliklerinin Erzurum tabyalar?na ilk giri?i gerekle?ti. Subaylar?m?z?n ve askerlerimizin, tm Trk birlikleri ?ehri terk edene kadar Topda?dan inmeleri yasakland? Ak?ama do?ru son Trk taburlar? yola ?kt?; ?ehir muhaf?zlar?, ablukan?n ba?lang?c?ndan itibaren silahlarla donanm?? zaptiye (Trk jandarmalar?) ekipleri taraf?ndan gece boyunca i?gal edildi. Erzurum muhaf?zlar?, muhaf?z komisyonunun bir yesi olan Albay Tolstoy taraf?ndan ayr?nt?l? bir ?ekilde denetlendi ve 10 ?ubat sabah?ndan itibaren Rus birlikleri taraf?ndan i?gal edilmesi d?nld.
159. Guri piyade alay?ndan olan ilk Rus muhaf?zlar?, Oltu Kap?s?ndan girdi. ?nsanlar, yzlerce merakl? gzn nnde volta atan Rus nbetilerine hayretle bak?yordu. ?ehirdeki asayi? bir dakikal???na ihlal edilmedi ve sadece ?ehrin kenar mahallelerinde, cesaretlenen H?ristiyanlar taraf?ndan, a?kta b?rak?lan Osmanl? mahzenlerinden barutu ?karmaya ynelik iki veya vaka oldu; ancak askerlerimizin ortaya ?kmas?yla bu giri?imler de sona erdi. Bugn Meclis arac?l???yla ablukan?n kald?r?ld???n? ?ehre duyurdum. Bu konuda daha nceden askeri birliklere emir verilmi?ti.
10 ?ubat gn, ?leden sonra saat 2 sular?nda, So?anl?k mfrezesinin (Erzurumu bloke etmi?) komutan? Korgeneral Heyman, Erzuruma geldi. Tzk gere?ince, i taraf?nda ?ehir meclisinin topland??? Kars Kap?s?n?n d?? taraf?nda onu kar??lad?m. Korgeneral Heyman nce ?ngiliz General Kimbalin daha nce ya?ad??? daireye yerle?ti; sonra ?ngiliz konsoloslar?n?n kald??? eve ta??nd?. Daire nnde General Heyman, mzik korosu e?li?inde bir ?eref k?tas? taraf?ndan kar??land?. Var???ndan hemen sonra, farkl? inanlardan ?ehrin en sayg?n 10 sakini ve onlarla birlikte ruhani temsilcileri onunla gr?me?e geldiler: Ermeni Katolik, Gregoryen, Rum ba?piskoposlar? ve Mslman Kad?s?, tm taleplerimizi yerine getirmeye tam olarak haz?r olduklar?n? ifade ettiler. O gnden ba?layarak Erzurumun Trklerden ar?nd?r?lmas? ve bizim i?galimiz bir gerek oldu.
11 ?ubatta, kolordu komutan? Adjutant (Yaver) General, ?imdi Kont Loris-Melikov ?ehre geldi. Bu kez, Meclis yeleriyle birlikte ?ehrin tm sayg?n sakinleri, s?rmal? niformalar?, madalyalar? ve silahlar?yla kap?larda topland?lar; tam orada, bizim muhaf?z k?tam?z?n yan?nda, Kars kap?s?ndaki k??lada kalan Osmanl? birliklerinden kk bir fahri muhaf?z k?tas? da s?raya dizilmi?ti. ?ehrin sokaklar?nda, (Mslman kesim aras?nda) Maksud Efendinin evine kadar, Topda??n dan inen grenadiyeler ve dn ?ehre giren 1. Kafkas taburunun istihkamc?lar? yolun her iki taraf?na dizildiler; evin yan?na bir de ?eref k?tas? yerle?tirildi. Evlerin at?lar? ve Kolordu komutan?n?n gidece?i yol insanlarla doluydu; ama neredeyse hi Mslman grnmyordu. Birlikler Kont Loris-Melikovu ura diye hayk?rarak kar??lad?lar, hizmet iin ifade etti?i selam ve ?kranlar? canl? bir ?ekilde yan?tlad?lar. Ruhani temsilcilerinin, ?ehirde kalan tm Trk yetkililerinin ve sayg?n ki?ilerin kabul ertesi gn ba?lad?.
Ayn? dnemden itibaren Oltu ve zellikle Kars kap?lar?ndan askerler, mallar? ve levaz?m nakliyecileri ile sonsuz bir hat halinde ?ehre girdiler. Hasan Kalede ve tifo pisli?ine EYLL 2022 39 doymu? k?rsal yeralt? mandal?klarda maruz olduklar? uzun sren eziyetlerden sonra herkes mutlu bir ?ekilde dzenli, kuru ve ferah bir daireye s???nmak iin acele etti. ar??larda birok Rus askeri grnme?e ba?lad?; ilk ba?ta askerler sadece silahl? ekipler olarak ar?? iznine b?rak?ld?lar. Tccarlar gnden gne tm mallar?n? daha istekli bir ?ekilde sergilediler ve zellikle, birliklerle gelen Rus pazarlamac?lar? ve tccarlar?n etkisiyle fiyatlar saat ba?? ykselmeye ba?lasa da ticaret kaynamaya ba?lad?.
Bununla, Erzurum geici komutan? rtbesinde, kalenin ve ?ehrin Trklerden teslim al?nmas? ve Rus birliklerinin ve hakimiyetimizin yerle?tirilmesi grevim son buldu. 16 ?ubatta Tmgeneral Zezeman Erzurum komutanl???na atand? ve ben de Erzurum blgesi askeri valisi grevini stlendim.