1877-78 Osmanl?-Rus Sava??nda (93 Harbi) Balkan (Tuna) cephesinde Ruslara kar?? sava?? kaybettikten sonra, Ruslar Ye?ilk�y�e kadar gelmi?lerdi. 31 Ocak 1978 �de Edirne�de Ate?kes imzalanm??, 3 Mart 1878�de ise Ayastefanos (Ye?ilk�y) antla?mas? yap?lm??t?. Kafkasya cephesinde ise T�rk Ordusu Erzurum Halk?�n?n m�thi? deste?i ile Aziziye ve Mecidiye �de b�y�k bir direni? g�stermi? ve emsalsiz bir sald?r? harek�t? yaparak, Rus Ordusuna �ok b�y�k kay?p verdirmi?ti. Sava? boyunca T�rk ve Rus askeri Tifo ve Tif�s salg?nlar?ndan �nemli boyutta kay?p verdi. ?stanbul H�k�meti 21 ?ubat 1878�de Erzurum�u Ruslara teslim etmi?ti. Kars�tan sonra H?n?s�ta g�revlendirilen Rus General Sergey Mihailovi� Duhovsky (1839-1901), Ermeni as?ll? General ?elkovnikof�un Tif�sten Erzurum�da �lmesi �zerine Erzurum Askeri Valili?ine atanm??t?. Prenses Varvara Galitzin, General Duhovsky Kafkasya Ordusunda g�revli iken, Tiflis�te ya?ayan teyzesini g�rmeye gelmi? ve bir tesad�f eseri tan??t??? General Duhovsky ile 24 Nisan 1876�da evlenmi?ti. 24 Nisan 1877�de Ruslar?n sava? ilan etmeleri �zerine G�mr��ye gitmi?lerdi. Prenses Varvara Duhovsky e?inin sava?tan d�nmesini G�mr��de bekledi. Ardahan ve Kars�?n d�?mesinden sonra, General Duhovsky H?n?s y�resinde K�rtlerle Ermeniler aras?ndaki �at??malar? durdurmak i�in g�revlendirilmi?ti. Ate?kes ilan?ndan sonra da ayr?ca T�rkRus s?n?r?n?n tespit komisyon ba?kanl???na ve Erzurum Askeri Valili?ine tayin edilmi?ti. E?inin gelemeyece?ini anlayan Prenses Duhovsky (Galitzin) �nce Kars�a ve oradan da e?ine s�rpriz yaparak Erzurum�a gelmi?ti. General Duhovsky ve e?i 13 Temmuz 1878 tarihli Berlin Antla?mas? ile Erzurum, Bayaz?t ve Ele?kirt�in Osmanl? Devletinde kalmas? �zerine 20 Eyl�l 1878 tarihinde Erzurum�u T�rk yetkililere teslim ederek �nce Tiflis�e ve oradan St. Petersburg�a d�nm�?lerdi.
Prenses Duhovsky�nin an?lar? �nce Rus dilinde �Erzurum�da bir Rus kad?n?n g�nl�klerinden par�alar ad? alt?nda 1879 y?l?nda St. Petersburg�ta yay?nlanm?? ve daha sonra aile dostlar? Rus ?airi Konstantin Konstantinovi� Sluchevsky (1837-1904) �nin edit�rl�?�n� yapm?? oldu?u Erzurum an?lar?n? da kapsayan t�m an?lar? 1917 y?l?nda Londra�da ?ngilizce yay?nlanm??t?.
Prensesin Do?umu ve Gen�lik Y?llar? Prenses Varvara Fedorovna Galitzin ge�mi?i 15.yy Litavanya D�k�ne kadar giden Rusya�n?n en �nl� soylu ailelerinden Galitzin ailesindendir. Prens Fiyotr Grigorevi� Golitzin �in ikinci e?i Evdokya ?vanova Zarudnaya�dan 4 ?ubat 1854 tarihinde bug�nk� Ukrayna�n?n Harkiv (Harkov) kentinin Doljik kasabas?nda do?du. Varvara�n?n annesi Alman Roerberg ailesindedi. 19 yy.da Rusya�da Almanla evlenmek bir modayd? ve Rus B�rokrasisinde Alman as?ll? asker, b�rokrat, m�hendis ve diplomatlar �ok say?da idi. Baba Fiyotr ERZURUM�DA B?R RUS PRENSES Prenses Varvara (Galitzin) Duhovsky�nin Erzurum G�nleri Dr. S?tk? Y?lmaz KU?KAY* 26 GEL???M ERZURUM Harkov b�lgesinde asillerin ba??yd? ve Rus �ar? II.Aleksand - r�?n dan??manl???n? yap?yordu. Varvara �ocuklu?unda �o?u yabanc? m�rebbiyeler elinde yeti?ti ve ta �� ya??ndayken hayalini kurdu?u Almanya�n?n Stuttgart kentine, Bel�ika�ya ve Paris�e gitmi?ti. Gen� k?zl? - ??nda tekrar Stuttgart�a gidip aylarca kalm??t?. Rusya�ya yer - le?en Alman az?nl???n �o?un - lu?u Baden-W�rtemberg b�l - gesinden Rusya�ya g�� etmi?ti. Rus �ari�esi II.Katerina�da za - ten Alman as?ll?yd? ve Rusya tarihinde kocas?na darbe ya - p?p, iktidara ge�ip Rusya�y? 34 y?l y�neten kad?n olarak bilinmektedir.
Kafkasya�ya Seyahat Varvara�n?n teyzesi Naftali - ne, Kafkasya�n?n idari merkezi Tiflis�te ya??yordu ve Kafkas - ya Ordusunun Ba? M�hendisi (Ordonat) Bay Staritzi ile evliy - di. Teyzesi onlar? Tiflis�e davet etmi?ti. 1875 May?s ay? ortala - r?nda annesi Evdokya ile bir - likte trenle St.Petersburg�tan Tiflis�e hareket ettiler. Trende ?ran Ka�ar ?ah? Nasirettin�in torunlar? da seyahat ediyor ve Ka�ar prensleri St.Peters - burg�ta Harp Akademilerin - de e?itim g�r�yorlard?. Daha gen� olan prens R�knettin Mirza yak???kl? ve daha sem - patik bir gen�ti. Tiflis�e var - d?klar?nda hava kararm??t? ve istasyonda teyzesi, eni?tesi ve kuzeni kar??lamaya gelmi?ler - di. Varvara�n?n teyzesi Tiflis�in en g�zel bah�eli evlerinden birinde ya??yordu. Varvara Tiflis�e geldikten �� g�n sonra bir ak?am kuzeniyle birlikte bir dans gazinosuna gitmi?lerdi ve orada Prens R�knettin Mir - za ile kar??la?t?. Onunla ilgi - lenmiyormu? gibi hareket etti ama ertesi g�n i�in at gezintisi yapmaya karar verdiler. Y�r� - y�? parkurunda atla d�rtnal giderken alanda otlar aras?n - da bir yabani �i�ek g�rd� ve onu koparmak isterken, prens ben sana koparay?m dedi ve bir akrobatik hareket yapa - rak �i�e?i kopard? ama kask? ba??ndan d�?�p yuvarland?. Prens epeyce bir ac? �ekti ama Prenses onun durumunu alaya ald?.
Alb�mdeki Foto?raftan Evlili?e Prenses teyzesinin alb�m resimlerini kar??t?r?rken, bir - den g�z� gen� bir y�ksek r�t - beli subay?n foto?raf? dikkati - ni �ekti. Kim oldu?unu sordu. Teyzesi onun Rus �ar?�n?n 36 ya??nda en gen� generali olan General Sergey Mihailovi� Duhovsky (1839-1901) oldu?u - nu s�yledi ve Rus B�y�k D�k� Mikael�in maiyetinde Tiflis�te �al??t???n? s�yledi. Prenses gen� generali kafaya takm??t? ve onunla muhakkak tan??mak ve evlenmek istiyordu. K?sa bir s�re i�erisinde onu Sergey Mihaliovi� ile tan??t?rd?lar. Ge - neral onu ilk g�rd�?�nde hi� ilgilenmemi? g�r�nd�. Sergey, etraf?ndaki erkeklerin �n�nde e?ildikleri ve kur yapt??? er - keklere hi� benzemiyordu. An - cak prenses �ok inat�?yd? ve ge - neralin g�nl�n� �elmeye karar verdi. Haziran ortas?nda anne - si birka� haftal???na St.Peters - burg�a gitmi?ti ve o teyzesinde kald?. O arada Sergey aniden onu sevdi?ini ve evlenmek iste - di?ini s�yledi ve ni?anland?lar. Prenses teyzesiyle beraber G� - ney G�rcistan�da maden sular? ve kapl?ca merkezi olan Borjo - mi�ye yaz tatili i�in gitti. B�y�k D�k Mikail�de yaz tatili i�in Borjomi�ye gitmi?ti. Sergey�de birka� defa onu g�rmeye git - ti ve 24 Nisan 1876�da (J�lyen MAYIS 2022 27 takvimine g�re 11 Nisan 1876) d�?�n yapmaya karar verdiler Prenses�in annesi St.Petersburg�tan, onlarda Borjomi�den Tiflis�e d�nm�?lerdi. D�?�nlerine be? ay vard? fakat Rusya�ya geri d�nme zamanlar? gelmi?ti. Tiflis�ten liman kenti Poti�ye oradan yelkenli ile Harkov�a ge�eceklerdi. F?rt?nadan dolay? bu seyahati ger�ekle?tiremediler ve Tiflis�e geri d�nd�ler. Bu sefer � G�rcistan Askeri Yolu� �zerinden Vladikafkas�a ve oradan trenle Harkov�a gitmeyi denediler. Me?akkatli bir yolculuktan sonra Doljik�e (Harkov) ula?t?lar.
G�rkemli D�?�n D�?�n, 24 Nisan 1876 Tarihi i�in planlanm??t?. Sergey ise Tiflis�ten Harkov�a Paskalyan?n ilk g�n� olan 16 Nisan�da geldi. D�?�n t�reni 24 Nisan 1876�da gece saat 10�da Doljik kilisesinde yap?ld?. Papaz evlilik duas? yapt? ve ��l�m bizi ay?r?r� dediler. B�ylece kilisedeki t�ren bitti ve ailenin g�rkemli bir yemek verece?i Galitsin ?atosuna gittiler. Varvara ailesiyle g�zya?? d�k�p onlardan ve gen�lik d�nemini ge�irdi?i ?atodan ayr?ld?ktan sonra, balay? i�in Sergey�in a?abeysine ait ve Doljik�e 50 mil (80 km) uzakl?ktaki Mertchik�e gitmek �zere, kendi a?abeyinin Varvara�ya d�?�n hediyesi olarak verdi?i k�r�kl� yayl? atl? arabayla hareket ettiler. Yolda bir k�pr�den ge�erken, atlardan biri �rk�p kayd? ve bunun sonucu olarak araba devrilmeye ramak kalm??t?. Suya birka� metre kala atlar? dizginlendi. B�y�k bir mucize eseri yeni evli �ift, arabac?lar ve atlar hayat?n? kaybetmemi?ti. Sergey�in karde?leri bizi arkadan takip ediyorlard? ve onlar?n tek atl? arabalar?na bindiler ve sa? salim Mertchik�e ula?t?lar.
St.Petersburg�tan Tiflis�e Balay?ndan sonra St.Petersburg�a ge�tiler ve yirmi g�n sonra Sergey Mihailovi� bir telgrafla Tiflis�e �a?r?ld?. St.Petersburg�tan Tiflis�e trenle geldiler. Karayolu yaz mevsiminde bile g�venli de?ildi. 1876 y?l? Haziran ortalar?nda, Ermeni as?ll? General Loris Melikoff Kafkasya Ordusu Komutanl???na getirildi ve T�rkiye ile sava?a haz?rl?k yapmak �zere g�revlendirildi. General Sergey Mihailovi� Duhovsky ise Loris Melikoff�un kurmay ba?kan? oldu. Melikoff; Sergey Mihailovi�i Bor�al? b�lgesindeki Manglisi�de bulunan Rus Ordusuna ait bir k?s?m silahlar? kontrol i�in g�revlendirdi. Ruslar 24 Nisan 1877 �de ilan edecekleri Osmanl?-Rus Sava?? haz?rl?klar?na bir y?l �nceden ba?lam??lard?. General Duhovsky ve e?i Prenses Varvara ertesi g�n birlikte uzun bir yolculuktan sonra Manglisi�ye ula?t?lar ve geceleyin komutan?n evinde kald?lar. Ertesi g�n Sergey silahlar? denetledi. Erivan Alay? Manglisi�de konakl?yordu ve ertesi g�n G�mr��ye y�r�meye ba?lad?lar. Onlar ise Tiflis�e d�nd�ler. Tiflis�in a??r? s?ca??ndan dolay? Borjomi�ye ge�tiler. Prenses Duhovsky B�y�k D�?es Olga Fedorovna ile tan??mas?n? ?�yle anlat?yor: �O s?ralarda B�y�k D�k Mikael ve B�y�k D�?es Olga Federovna� da Borjomi�de idi. Birka� g�n sonra B�y�k D�k bizzat onu e?i ile tan??t?rmak istedi. B�y�k D�?es beni b�y�k bir nezaketle kabul etti ve bende ona kar?? mahcup tav?r g�stermedim. Eyl�l 1876 y?l?n?n sonuna do?ru Tiflis�e d�nd�k. Annem bizi ziyarete geldi ve Sergey�de Loris Melikof �a e?lik etmek ve silahlar? incelemek �zere G�mr��ye birka� g�nl�?�ne gitti. Sergey tekrar Tiflis�e ve annem de Rusya�ya d�nd�.�
G�mr� Yolunda Belli ki General Sergey Mihailovi� bu k??? G�mr��de ge�irecekti. Prenses Varvara ise tek ba??na k??? Tiflis�te ge�irme niyetinde de?ildi. Prenses G�mr��de e?iyle beraber kalmaya karar verdi ve sonunda e?i Sergey�i ikna etti. Prenses hizmetkar? Helena ile bir posta arabas?yla 100 mil (160 km) uzakl?ktaki G�mr��ye gitti. G�mr��de zengin bir Ermeni t�ccar?n g�zel evine yerle?ti. G�mr� Alag�z da?lar?n?n ete?inde bulunan genellikle tek katl? siyah ta? evlerden yap?l? bir s?n?r kenti idi.
General Loris Melikof bu kasvetli ?ehirde Rus Kolonisini monotonluktan �?karmak i�in partiler d�zenliyordu. G�mr��n�n kalesi ?ehre �ok yak?nd?. Prenses Varvara Arpa�ay nehrini ge�meyi �ok merak ediyor ve K���k Asya topraklar?na ayak basmak istiyordu. G�mr��de ki hava yak?nda b�lgede bir sava? �?kaca??na i?aret ediyordu. Rus kolonisinde bir subay e?i Bayan Zezemann ile �ok anla??yordu. Onlara koruma yapan bir grup Rus Koza?? askerle Arpa�ay �tesine ge�tiler, bu tarafta T�rk n�bet�i askerler bulunuyordu. T�rk askerler onlar? yakalay?p, komutan huzuruna g�t�rd�ler. Biraz sonra onlar? kurtarmak i�in Sergey�de geldi. T�rk askerler onlara �ok nazik davrand?lar, T�rk komutan onlara T�rk kahvesi imk�n etti. B�ylece k���k bir macera herhangi bir olay olmadan atlat?ld?.
Ardahan ve Kars�?n Al?nmas? Ruslar 24 Nisan 1877�de Osmanl? Devleti�ne sava? ilan 28 GEL???M ERZURUM etti. Ba?lang?�ta Ruslar b�y�k bir diren� ile kar??la?salar da 17 May?s 1877�de Ardahan�? ele ge�irdiler. Ardahan�a giren Rus Ordusunda en b�y�k alay?n komutan? General Sergey Duhovsky idi ve �ok yararl?l?k g�sterdi?inden madalya ile �d�llendirildi. Bayaz?t�ta ise T�rkler �ok b�y�k �st�nl�k sa?lad?. T�rk Ordusu�nun Alman as?ll? Rus Generali Heimann komutas?ndaki Rus Ordusuna kar?? 27 May?s 1877�da ba?latt??? Zivin harek�t?nda ?iddetli �arp??malar meydana geldi. T�rk Ordusu, Zivin cephesinde 27-29 Haziran 1877 �de Ruslar? bozguna u?ratarak Kars�a do?ru �ekilmeye mecbur etti. Kars�ta ge�ici bir ate?kes yap?ld?. General Melikoff Kurmay Ba?kan? General Sergey Mihailovi�e ate?kesi f?rsat g�rerek Prenses Varvara ile Paris�e g�nderdi. Onlarda G�mr�-Tiflis yoluyla do?rudan bir haftal???na Paris�e gittiler. General Duhovsky bu seyahat esnas?nda �ok tedirgindi ve bir an evvel Kars�?n ku?atmas?n?n sonu�lanmas?n? istiyordu. Bu y�zden de izinlerini keserek erken G�mr��ye d�nd�ler. General Duhovsky Kars cephesine ge�ti. Bu seyahat sava??n ortas?nda Duhovsky ailesi i�in �nemli bir �d�ld�. 18 Kas?m 1877�de ise Kars Ruslar taraf?ndan i?gal edildi.
Rus B�y�k D�k� Mikael�de sava? meydan?na (Kars�a) gitti ve B�y�k D�?es Olga Fedorovna G�mr� Kalesinde kalmay? tercih etti. General Duhovsky bu sefer Erzurum H?n?s kazas?nda K�rtlerle Ermeniler aras?ndaki �at??malar? durdurmak i�in g�revlendirildi.
Prenses Varvara yakla??k on ay G�mr��de kalm??t?. E?i�nin Erzurum�dan Kars�a d�nece?ini d�?�nerek, G�mr��den Kars�a gitmeye karar verdi. Hizmetk�rlar? Helena ve Azeri H�snattin�i de yan?na alarak bir posta arabas?yla Kars�a gitti. Kars�ta G�mr��den tan?d??? Rus subay? Danilevski ile kar??la?t?. Kars�ta Erzurum g�revi i�in gidecek olan e?ini g�rmek istiyordu, ama Danilevski Sergey�in Erzurum�a gitti?ini s�yleyince �ok �z�ld�. Sergey Kars�ta konaklad??? evi bo?altmam??t?. Danilevski Prenses Varvara�ya refakat ederek onu eve g�t�rd�. Kars�ta �ok az Rus subay? e?i vard?. Onlarla da uyu?mas? m�mk�n de?ildi. Daha sonra e?inin Tif�s salg?n?ndan dolay? hayat?n? kaybeden Ermeni as?ll? General ?elkovnikof yerine Erzurum Askeri Valili?ine getirildi?ini �?rendi. General Duhovsky e?ine telgraf g�ndererek Erzurum�u T�rklere teslim edip d�nece?ini bildirdi.
Ruslarla Edirne Ate?kesi ve Ayastefanos Antla?mas? Daha sonra 31 Ocak 1878�de Osmanl? Devleti ile Rusya aras?nda imzalanan ate?kes antla?mas? sonras? General Duhovsky S?n?r Tespit Komisyonu ba?kanl???na getirildi. Ate?kesin ilan edildi?i g�n H?n?s�ta T�rk kuvvetleri General Duhovsky komutas?ndaki Rus kuvvetlerine sald?rmay? planl?yordu. General Duhovsky ate?kesin onaylanmas?n? bekliyordu. Ruslar ate?kesten sonra 21 ?ubat 1878�de Erzurum�a girdiler. General Duhovsky General ?elkovnikof�un tif�sten �lmesi �zerine, yerine Erzurum Askeri Valisi olarak atand?. General Duhovsky e?ine g�nderdi?i telgrafta Erzurum�u bo?altana kadar Erzurum�da kalmas? gerekti?ini ve bu y�zden ona Tiflis�e d�nmesini �nerdi.
Prenses Varvara e?ine kavu?mak i�in sab?rs?zlan?yordu, ancak haftalar ge�iyordu. Hem Kars ve hem de Erzurum�da tif�s salg?n? biraz azalm?? g�r�nmesine ra?men, tekrar artmaya ba?lam??t?. Her g�n yeni bir asker arkada?lar? ve halktan insanlar �l�yordu. Prenses e?inin sa?l???ndan da endi?eliydi. 3 Mart 1878 ( 19 ?ubat J�lyen) Ayastefanos(Ye?ilk�y) antla?mas?yla Erzurum Osmanl? Devletine ve Bayaz?t ile Ele?kirt ise Ruslara b?rak?ld?.
Prenses Varvara e?inin bu tavsiyesine uymak yerine Kars�tan Erzurum�a gitmeye karar verdi. Rus subay? Bay Danilevski�den bir posta veya kurye arabas?yla kendisini Erzurum�a g�ndermesini istedi. Prenses Varvara seyahati ?�yle anlat?yordu: � Ancak o daha ?ansl?yd?. Danilevski�nin kendisi Erzurum�a kurye olarak g�nderiliyordu. Ancak arabada yeterli yer olmad??? i�in hizmet�isi Helena�y? Erzurum�a g�t�remiyordu. Rus Ula?t?rma ba?kan? General Kuzminski onlara daha b�y�k bir araba temin ederek bu sorunu ��zd�. General Kuzminski�nin e?li?inde Erzurum�a g�ven i�inde yolculuk yapmak �ok �nemliydi, ama ertesi g�n sabah kap?lar?n? �alan General Kuzminski yola �?kmadan ald??? telgrafla Kars�tan ayr?lmamas? isteniyordu. Ancak Prenses, Helena ve Bay ?lia?enko b�y�k bir h?zla yola �?kt?lar. Sonras?n? Prenses ?�yle anlat?yordu: Yollar �ok bozuktu. Karlar erimeye ba?lad??? i�in �amurla bo?u?uyorlard?. Erzurum yolunda bir deve kervan? ile kar??la?t?k. Bindi?im araban?n atlar? �rkt� ve bende bu durumdan korktu?um i�in Bay ?lia?enko �zerinde bir Kozak e?eri olan ata binmemi teklif etti. Biz yolda zaman kaybetti?imiz i�in Helena bizi bir sonraki istasyonda bekliyordu. Gece konaklayaca??m?z Y�zveren k�y�ne geldik. Burada bir �iftlik evinde mola verdik ve sabah erken tekrar yola koyulduk. K�pr�k�y� ge�tik. Yolda Kars�a giden General Avianof �a rastlad?k. General bana t�yl� botlar?n? vererek yard?mc? oldu. Daha sonra Deveboynu g�z�kt�. Deveboynu�nun ortas?nda kendilerini haydut olarak tahmin etti?im bir grup atl? dost T�rk� e?im beni kar??lamak �zere g�ndermi?. Demek ki e?im gelece?imden bir ?ekilde haberdar olmu?. Bana k�rk ve ?allar g�ndermi?ti. �nce Erzurum�un camilerinin minareleri g�z�kt�. Sonunda eve geldik. Maceral? ve �ok k�t� yol ?artlar?nda ge�em bir yolculuktan sonra e?im Sergey�e kavu?tum.�
Prenses Varvara Erzurum�daki ?lk G�nlerini Anlat?yor Prenses Varvara, Erzurum�daki ilk g�n�n� ?�yle anlat?yordu, �29 Mart 1878 g�n� sabah uykudan uyan?nca, Prenses Erzurum�da tekrar e?ine kavu?mas?n? bir r�ya olarak g�r�yordu. G�mr� ve Kars�taki bo?ucu ge�en g�nlerinden sonra, Erzurum�un en geni? evlerinden birini Elize Saray? olarak g�r�yordu. Sava?tan �?kan ve muhaceretlere sahne olan Erzurum�un n�fusu 15bine d�?m�?t�. �o?unlu?u T�rk�t� ve Ermeni ve Greklerin az?nl?klar? olu?turdu?unu belirtti. Ak?am bo? olan sokaklarda ba??bo? k�pekler geziyordu. Her gece cami minarelerinden ezan okunuyordu. Allahuekber, Allahuekber (Allah b�y�kt�r, Allah b�y�kt�r) diye ba?l?yordu. D�n gece uyurken bir k�busla uyand?m, r�yamda Sergey�i sava?a �a??r?yorlard?. A?lamaya ba?lad?m ve h?�k?r?klara bo?uldun. Sergey beni teskin etmek i�in �ok u?ra?t?. Erzurum�a geli?im �zellikle Hristiyanlarda b�y�k bir heyecan yaratm??t?. Benim b�yle bir ortamda ve bu yollardan Erzurum�a gelmemden dolay? madalyay? hak etti?imi d�?�n�yorlard?. Evimizin kabul odas? insanlarla dolup ta??yordu. Beni ziyarete gelen �nemli simalar aras?nda, 30 Mart 1878 g�n�, Erzurum�un en varl?kl? Grek t�ccar? Giorgi Efendi idi. Giorgi Efendi alt?n ve g�m�? boncuklarla s�slemi? g�rkemli elbisesi ile e?i, on d�rt ya??ndaki gelini ve bozuk ?iveyle Frans?zca konu?an k?z? e?lik ediyordu. Ondan bir g�n �nce de Ermeni toplumunun en sayg?n ki?isi Antuan Efendi ?abanyan geldi. Antuvan Efendi �ok g�zel ?ngilizce konu?uyordu ve 1877- 78 sava?? s?ras?nda ?ngiliz �The Times � gazetesinin temsilcili?ini yap?yordu. Bug�n gelenler aras?nda Frans?z Konsolosu ve e?i Bay ve Bayan Gilbert vard?. �zellikle Bayan Gilbert �ok zarif ve kibar idi. Bana getirdi?i kitap ve m�ziklerini masaya koydu.
Gilbert�ler evde iken 80 ya?lar?nda sakall? olan H�seyin Pa?a geldi ve s�rekli hal?ya bak?yor ve bir ?eyler m?r?ldan?yordu. Bay Gilbert �ok iyi T�rk�e bildi?inden bana Pa?a�n?n komplimanlar yapt???n? s�yledi. Daha sonra elinde ?sko� ?apkas?yla Avustralya�da ya?ayan ?sko�yal? doktor (Dr. S.Charles Ryan�? kastediyor) geldi. ?stanbul�a geri �a?r?lan doktor e?imden pasaport almaya gelmi?. Kolundaki pazubent�te K?z?lay i?areti ve SHS (Stafford Meclis Komitesi) yaz?s? vard?. Erzurum�da hasta ve yaral? T�rk askerilerine yard?m etmek �zere bulunan bu kadar Avrupal? doktor bulunmas?na bir anlam veremedim. Bug�n ayr?ca yeni telgrafhane a�?ld? ve gelen ve giden b�t�n telgraflar e?im Sergey�in denetiminden ge�iyordu. Bir bak?ma sans�r vard?. E?im ilk telgraf? Erzincan�da bulunan Kurt ?smail Pa?a�ya telgrafhanenin a�?lmas?na yard?m? i�in te?ekk�r mesaj? idi.
31 Mart ak?am? e?im Sergey, Erzurum�da bulunan T�rk askeri heyetinin temsilcilerine b�y�k bir yemek verdi. T�rk subaylar? bir bando kar??lad?. Masada Sergey�in kar??s?nda oturdum. Bir yan?mda H�seyin Pa?a ve di?er yan?mda Danyal Efendi oturdu (Taniyal Karac?yan). 12 �e?it yemek ikram edildi. T�rk davetlilerin hepsi ?ampanya i�tiler. Danyal Efendi fesini �?kard?. Avrupal? bir subay gibiydi. Paris�te e?itim g�rm�? ve St.Petersburg�ta T�rk El�ili?i�nde askeri ata?e olarak hizmet yapm??t?. �ok ak?c? Frans?zca ve Rus�a konu?uyordu. Bana �ok ilgi g�steriyordu, bu durum H�seyin Pa?a�n?n dikkatini �ekmi?ti ve bana s?k s?k tak?l?yor ve emrindeki subay?n bana a�?k�a kur yapt???n? s�yl�yordu. Ertesi g�n 1 Nisan 1878 Pazar g�n�ne rastlam??t? ve Pazar ayini (Sabbath) i�in Grek Katedraline yayan olarak yola �?kt?lar. Yanlar?nda yaverleri Hamid Bey, zaptiyeler ve bir manga Rus Koza?? e?lik ediyordu. Katedral da t�ren bitmeden ayr?ld?lar ve ayn? sabah Ermeni katedraline ge�tiler. Katedral de, tif�s salg?n?ndan dolay? �len �nceki Erzurum Askeri Valisi ?elkovnikov�un ruhu i�in bir dua (ilahi) okunuyordu. Ermeni katedralinde y�z ki?iden olu?an bir ilahi korosu vard?.
Duhovsky ailesi, iadei ziyaretlere ba?lad?lar. �nce Frans?z Konsolosu Gilbert�lere ve sonra Grek Giorgi Efendiye gittiler. Giorgi efendinin e?i Prensese l�ks bir ?al, k?z? ise kendi ger30 GEL???M ERZURUM danl???n? �?kar?p takt?. Bu pahal? hediyeleri kabul etmedi, ama, k���k Asya�da ev sahibinin hediyelerini reddetmek olmazm??. Meclis Ba?kan? Arapzade Ali Efendi�nin e?i de onu ziyarete gelece?ini ancak evde erkek bulunmamas?n? istedi. Prensesin Erzurum gibi muhafazak�r bir yerde b�yle �zg�r davranmas?, Hristiyanlar aras?nda dahi tart???l?yordu. ?ran Konsolosu 2 Nisan 1878 g�n� Trabzon�dan gelen bir b�y�k sepet limon ve portakal g�nderdi. Ba?ka bir hediyede �?leden sonra geldi. Sonras?n?, Prenses anlat?yordu; Erzurum ?ehir Meclisi Ba?kan?n?n e?i �?leden sonra iyi k?zart?lm?? bir hindi g�nderdi. Ak?am ise Erzurum ?ehrinin temizlik ve halk sa?l??? sorunlar?n? g�r�?mek �zere yirmi kadar Rus, ?ngiliz ve T�rk doktor evimize geldi. Kafkasya Askeri Sa?l?k Dairesi Ba?kan? Dr. Remmert�te Erzurum�a �a?r?lm??t?. Yaln?z ge�ti?imiz k?? Erzurum�sa yaln?z 1.500 Rus askeri tif�sten �lm�?, �l�ler k?? ?artlar?nda a�?lan Rus mezarl???na defin edilmi?ti. Karlar eriyince mezarl?ktaki mezarlar?n bir�o?unun ��kt�?� ve cesetlerin g�r�nt�s� ortaya �?km??t?. Bu durum ?ehirde �ok b�y�k halk sa?l??? sorunu yaratm??t?. ?ehirde b�t�n kanallar, arklar ve birikmi? pislikler temizlendi. Mezarl?klar d�zene sokuldu. 3 Nisan g�n� ise e?im Erzurum�da ki Amerikan misyonerini benimle tan??t?raca??n? s�yledi. Amerikan Misyoneri e?imden yoksullara ekmek ve un talep etti ama Sergey bir miktar verebilece?ini s�yledi ve zaten kendilerinin de yoksullar i�in bir program? oldu?unu, bir kota dahilinde yaln?z Protestanlara de?il, ayr?m yapmadan b�t�n halka da??tt?klar?n? s�yledi.
General Melikoff Sa?l?k Sorunlar? Y�z�nden Ba?komutanl?ktan Aff?n? ?stedi Ba?komutan Loris Melikof sa?l?k sorunlar? nedeniyle ba?komutanl?ktan aff?n? istedi ve yerine General Heimann atand?. ?ehre bug�n telgraf ya?d?, rivayetlere g�re ?ngilizler Ruslara kar?? yeniden sava? ba?latacaklarm??. Erzurum�da bar?? havas? yay?lm??ken, bu �ok olumsuz bir geli?meydi.
Kurt ?smail Pa?a�n?n Erzurum Kalesine Osmanl? Bayra?? As?lmas? Talebi Bug�n e?im Erzurum�da kalan Osmanl? subaylar?ndan ?evket Beyi �a??rd?. ?evket beye Saat 12.de kaleden bir top at??? yapmas?n? ve bu i?i g�revlendirdi?i bir grup Rus askere de g�stermesini s�yledi. ?evket Bey bu i? i�in T�rk topu ve barutu kullanacakt?. Boyun e?erek. Sergey�in ricas?n? yerine getirdi. Bug�n kararg�h? Erzincan�da olan Kurt ?smail Pa?a e?ime bir telgraf g�nderdi ve ?ehrin ana kalesine Osmanl? Bayra?? as?lmam?? olmas?ndan ?ikayet�iydi. Bu telgraf �zerine e?im Rus yetkililere emirlere titizlikle uyulmas?n? istedi. B�t�n dinlerin temsilcileri e?imi ziyarete gelmi?ti, M�sl�manlar hari�. Bug�n bir grup M�sl�man e?ime ziyarete gelerek Cuma g�n� bayrak as?lmas? i�in izin istediler. E?imde bu i?lere burunlar?n? sokmamalar?n? ve Erzurum M�ft�s�n�n talep etmesi gerekir dedi. 8 Nisan 1878 g�n� m�ft� ba?kanl???nda bir heyet e?imi ziyarete geldiler ve onlar?n taleplerinin yerine getirilmesi i�in gerekli talimat? verdi.
Bir Malakan askerin Ortodokslu?a Ge�mesi ve Vaftiz T�reni Rus hafif s�vari alay?ndan bir Malakan cemaatine mensup bir asker Ortodokslu?u se�mi?ti ve Ermeni katedralinde vaftiz d�zenlendi. Prenses Duhovsky sonras?n? ?�yle anlat?yordu: �Malakan asker benden vaftiz annesi olmam? rica etti. Bende hemen kabul ettim. Vaftiz babas? ise hafif s�vari alay?n?n komutan? Bay Popof oldu. Ermeni Patrik bana okunacak ?eyleri yazd?, bende tekrarlad?m. ��nk� yaz?lar Grek�eydi. Vaftiz t�reninde neredeyse otuz ya??na yak?n bir erkek bir perde arkas?nda soyundurularak ve �zerine bir beyaz �rt� �rt�lerek i�eri getirildi. T�ren bitti ama, bende �ok s?k?nt? �ektim.� Daha sonra bizim terc�man �ge?i�nin ni?anl?s?n?n evine gittik. Ak?am ise evimizde �nemli misafirlerimizin oldu?u bir yemek vard?. Rus ordusunda subay olarak g�rev yapan ?ran ?ah?n?n ye?eni ile Erzurum�dan Osmanl? Meclisine g�nderilen Ermeni cemaatinden Danyal Efendi (Taniyel Karac?yan) davetli idiler. Yemekten sonra balkonda kahve i�tik. Bu s?rada terc�man?m?z �ge?i e?im Sergey�?n kula??na bir ?eyler f?s?ldad?. Me?erse Erzurum�da deprem olmu?. �ge?i hepimizi soka?a �?kmaya davet etti. Kale duvarlar?nda baz? duvarlar k?smen y?k?lm?? ve ertesi g�n baz? art�? ?oklar oldu. Erzurum deprem kenti oldu?u i�in, bina yap?m?nda baz? �nlemler al?n?yor.
Topda??na Do?ru Y�r�y�?e �?kt?lar Havalar g�zelle?ti?i i�in 10 Nisan g�n� Topda??na do?ru y�r�y�?e ge�tik. Burada g�zel bir vadi var. F?rat�?n do?du?u MAYIS 2022 31 da??n ?ncil�de de ge�en ve Topda??�n?n arkas?nda Adem�in cenneti ve iki nehir yer al?yor. Bu durum Elize saray?nda da tasvir edilmi?. Kader beni buraya getirdi. Manzara �ok g�zeldi ve bitki �rt�s� �ok parlakt?.
Emniyet M�d�r� Kamsarakan�?n Komikli?i Emniyet M�d�r�m�z Bay Kamsarakan �ok ne?eli ve n�ktedan bir adamd?. Bug�n 1 Nisan�d? ve Kamsarakan bir ?aka yapmaya karar verdi. Bay Kamsarakan caddede de kar??la?t??? Rus kolonisinden ki?ileri ak?am evine me?hur Lahana Pastas? ikram etmek �zere �a??r?yor. Davetliler ak?am davete gidiyor ve evdeki hizmet�i ah�?n?n bug�n gelmedi?ini ve dolay?s?yla herhangi bir yemek olmayaca??n? s�yledi. Davetliler eli bo? d�nd�. Tam 1 Nisan ?akas? oldu.
Katoliklerin Palmiye G�n� 2 Nisan Katoliklerin Palmiye g�n� ve Katolik katedralinde yap?lan kutlama t�renine gittik. Ke?i?ler kahverengi ku?aks?z elbiseler giyinmi?lerdi. Daha sonra Frans?z Okulu�na gittik. Bu okulda � Merhametin K?z Karde?leri� hizmet g�r�yordu. Ba?lang?�ta T�rkler onlara kibar davranmam??lar, ancak onlar?n yaral? ve hasta T�rk askerlerin tedavisinde yapm?? olduklar? yard?mlardan �ok ho?nut kalm?? ve onlara al??m??lar.
Erzurum Kalesini Ziyaret Bug�n 17 Nisan Frans?z Konsolosu Bay ve Bayan Gilbert ile Kaleye gittik. Gilbert ailesi 8 y?ld?r Erzurum�da olmas?na ra?men Erzurum Kalesine hi� gitmemi?ler. Kale y�ksek duvarlarla �evriliydi ve i�inde birde saat kulesi vard?. Kale mazgallar?nda toplar a�?k�a g�r�l�yordu. Kalede Rus Baku Birli?i kal?yordu. K?vr?ml? merdivenlerden kuleye �?kt?k. Burada Osmanl? askeri de vard?. Her iki tarafta birbirlerinin dillerinden anlamasa bile, T�rkler fantastik dilleriyle kendilerini anlatabiliyordu. Buradaki T�rk k?tas?n?n komutan? Maksut Efendi idi. Maksut Efendi bize ayr?ca �ifte Minareli medreseyi anlatt?, bilgisiyle bizi b�y�ledi.
Ev sahibimiz ?talyan Eczac? Ricci Ev sahibimiz Erzurum�da ya?ayan ?talyan as?ll? eczac? Bay Ricci idi. Ricci�nin d�kkan? bir doktor ofisine d�n�?m�?t�. K?zlar? Frans?z Okulu�na gidiyorlard? ve evden �?kt?klar?nda �ar?af giyiniyorlard?. K?zlar? Elanore Erzurum Belediye Meclis Ba?kan? Ali Efendi�nin e?inin bug�n eve gelece?ini s�yledi. Pencereye �?kt???mda iki beyaz �k�z taraf?ndan �ekilen ve �st� k?rm?z? bir kuma?la �rt�l�yordu. On iki kadar k?rm?z? fes giyinmi? maiyeti de onu takip ediyordu. Araba kap?n?n �n�nde durdu ve siyaha b�r�nm�? �� kad?n avluya girdi. Yan?nda k���k o?lu vard?. Bayanlardan biri beyaz tenli di?eri ise Arapt?. O ?stanbul�dan 1000 Franga getirilmi?ti. Elanore bizim terc�man?m?z idi. Misafirlerimizle T�rk�e sohbet ettik. Ana konu T�rk Haremi idi. M�sl�man kad?nlar ba?ka bir ?ey bilmiyorlard?. T�rk kad?n?n?n �mr� siyah pe�enin ard?nda ge�iyordu, hi�bir kitap okumuyorlard? ve hatta bir k�??da yaz?l? metni bile okumam??lard?. Meclis Ba?kan?n?n e?i iri mavi g�zlerinden dolay? � Mavi Han?m� olarak isimlendirilmi?ti. Bana �vg�ler ya?d?rd?. Mavi Han?m benim �rt�nmeden erkeklerle birlikte oturmam? �ok tuhaf kar??l?yormu?. Ali Efendi iki e?liymi?, ancak birinci e?i �l�nce tek o kalm??. Mavi Han?m beni evine davet etti. Erzurum�da en iyi dans eden � Bayadere� dans ekibini ona g�sterece?ini s�yledi. Erzurum'da her ?ey dikensiz g�l de?il. Tif�s ate?i her kademede Rus ordusunu sarm?? ve yeni a�?lan Rus mezarl??? da dolmu? durumda.
Katolik Katedralinde T�ren Prenses ilgin� bir Katolik dini t�reni ?�yle naklediyordu: Bug�n Paskalya �ncesi Per?embe. Bizi bug�n Erzurum�un en iyi Ermeni ailelerine mensup 12 �ocu?un ayaklar?n?n y?kanmas? t�renine yard?mc? olmak �zere davet etti. Beyaz elbise giydirilmi? 12 �ocuk uzun bir tabureye oturtulmu?lar ve �zerlerine k?rm?z? bir �rt� �ekilmi?ti. He bir �ocuk sa? aya??n? a�m??t?. Papazlardan biri b�y�k bir alt?n kaba su d�k�yordu, patrik s?rayla diz�st� e?ilerek �ocuklar?n aya??n? y?k?yor ve havlu ile kuruluyordu. �ocuklara bir kutu bonbon hediye ediyorlard?. Ak?am General Heimann�?n evinde onun sa?l??? i�in dua vard?. Rus subaylar? evi doldurmu?tu. 12 Evangelist y�ksek sesle dua okuyordu. Kars�ta bulunan General Heimann tif�se yakalanm??t? ve �ok a??r durumdayd?. Odaya bir evangelist asker girdi ve bir telgraf getirdi. Telgraf elden ele dola??yordu. General Heimann hayat?n? 26 Nisan�da 55 ya??nda kaybetmi?ti. Daha sonra Gen. Heimann i�in dua edildi. Heimann Kars�ta defnedildi.
Rus �ar? II. Aleksandr�?n Do?um G�n� Prenses bug�n� ?�yle anlat?yor, ?mparatorumuz II. Aleksandr 29 Nisan 1818�de do?32 GEL???M ERZURUM mu?tu. Grek katedraline gittik. �Tanr? Seni �v�yoruz� ilahisi okunduktan sonra, meydanda askerlerimizin ge�it resmi vard?. D�rt s?ra bando tak?m? milli mar??m?z? �ald?. Askerlerimizde milli egemenli?imiz i�in hayk?rd?lar.
?ehir Meclisi Paskalya Kutlamas? i�in Geldi ?ehir Meclisi ba?lar?nda Mehmet Ali Efendi olmak �zere, ona beyaz c�bbeler giyinmi? ve sar?kl? mollalar e?lik ediyordu. Bizim Paskalya Bayram?m?z? kutlamaya gelmi?lerdi. E?im Sergey�de onlara �ok uzun bir konu?ma yapt? ve ?smail Pa?a�n?n ?ehir meclisine �ok de?erli insanlar se�ti?i i�in mutlu oldu?unu s�yledi. Sergey konu?mas?n?n sonunda, �Ruslar Tanr?n?n izniyle Erzurum�u i?gal ettiler ve halk?n kaderlerine boyun e?melerini ve yetkililere titizlikle uymalar?n? istedi. E?im Ali Efendi�ye 4 bin Frank de?erinde elmaslarla s�slenmi? bir kutuyu h�k�metinin hediyesi olarak hediye etti.�
General Duhovsky�nin Rus ve T�rk Subaylar?na Ak?am Ziyafeti Prenes Varvara e?inin ak?am verece?i yeme?in haz?rl?klar?n? yapmak �zere bug�n d??ar? �?kmad?. Masa Tortum�dan gelen taze �i�ek ve ge�en senenin meyveleriyle bezendi. Davetliler gelirken, hem kar?? bacaya yerle?tirilmi? m�zisyenler ve hem de bando m�zik yapt? mar?lar �ald?. ?lk �nce beyaz Arap at?na binmi? ?ran Konsolosu geldi. Daha sonra di?er davetliler avluyu doldurdu. E?im masan?n ortas?nda ve sa??nda Grek Metropoliti ve solunda ise Ermeni Ba? Patri?i oturdu. Ben ise e?imin kar??s?nda oturdum. Gecede �ok ?ampanya i�ildi. ?�kiye fazla ka�?ranlar?ndan biride Maksut Efendi idi. Maksut Efendi, biti?i?inde oturan ve Rus ordusunda subay olan Prens �av�avadze�ye d�nerek,� Sava? devam etse idi ya ben seni veya sen beni �ld�recektik. ?imdi ise dostuz, ben sen, y�rekten �p�yorum, dedi.� E?im ilk kadehi kald?rd? ve ?mparatorun sa?l??? i�in i�ti ve herkes aya?a kalkarak Hurra dedi.
E?im Sergey. Rusya dostlar? Fransa. T�rkiye ve ?ran ile uzun s�recek dostluk i�in i�iyorum ve dostlar?m?z?n temsilcilerine sa?l?klar diliyorum dedi. E?imden sonra Grek Metropoliteni Ermenice �ok uzun bir konu?ma yapt? ve �ge?i terc�manl?k yapt?. Konu?mas?nda Rus ?mparatorlu?u ve Asya Hristiyanlar? aras?nda her zaman derin sayg? ve sevgi bulundu?unu ve Monar?i i�in kadeh kald?r?yorum dedi. Ali Efendi bu konu?madan rahats?z oldu ve Asyal? milliyetler ad?na bizim ?mparatorun sa?l???na i�iyorum dedi. O din ayr?m? yapmaz. Tekrar kadehini kald?rd? B�ylece Metropolitenin tavr? cezas?n? buldu. Frans?z Konsolos Gilbert ise, Rusya ve Fransa aras?nda �ok iyi ili?ki oldu?unu, ��ok Ya?a Fransa � dedi. Sergey�de cevaben, � �ok Ya?a Fransa � dedi. Davetliler balkona �?kt?lar ve kahve i�tiler.
?ehir Meclis Ba?kan? Ali Efendi�nin E?ini Ziyarete Gidiyoruz Bug�n 1 May?s 1878( 18 Nisan J�lyen) . Erzurum�a gece kar ya?m??t?. �?leden sonra Ali Efendi�nin evine e?ini ziyarete gittim. Bayan Gibert�te davetliydi. Elanore yine terc�manl???m?z? yapt?. Geni? bir evdi ve her taraf T�rk usul� d�?enmi? ve s�slenmi?ti. Misafirlerin oturaca?? divanlar vard?. 5 ki?iden olu?an ve ye?il ve pembe k?yafetlere b�r�nm�? Bayadere Dans Ekibi duvara yaslanm?? bekliyordu. Bayadere dans? eski bir Hint gelene?i idi. Ayr?ca yerde divanda oturan d�rt ?ark?c? vard?. Bayadere dans�?lar? parmaklar?na ziller tak?l? ve ellerinde tefler vard?. K?sa bir dans g�sterisinden sonra ara verildi ve kahveler i�ildi. Kahve yan?nda �e?it �e?it re�el ve marmelat ikram edildi. Daha sonra dans ve m�zik tekrar ba?lad?. Bayadere dans�rleri dahil ?ampanya ve brendi ikram edildi. �mr�mde b�yle bir ilgin� g�steriye ?ahit olmam??t?m dedi. Daha sonra ak?am yeme?ine ge�ildi. �ok pahal? g�m�? �atal-ka??k tak?m? ile servis yap?ld?. Yemek bitiminde, bak?r ibriklerle getirilen suyla eller y?kand?.
T�rkle?mi? ?talyan Eczac?n?n K?z?n?n Piyano Resitali Bug�n uzun y?llard?r Erzurum�da ya?ayan ve T�rkle?mi? ?talyan as?ll? eczac? Bay Lavini�nin e?ini arad?m ve onlara gittim. Erzurum�da do?mu? gen� k?zlar? �ok iyi piyano �al?yordu. Bize �ok iyi bir resital haz?rlam??t? ve bu ziyafeti �Les Cloches du Monast�re� adl? Lef�bure-W�ly�nin Op.54a par�as?yla bitirdi.
General Duhovsky�nin Osmanl? Sadrazam?ndan Ald??? Haber ve Abdurrahman Gazi T�rbesini Ziyaret 14 May?s 1878 g�n� General Duhovsky Osmanl? Sadrazam?�ndan T�rk �st subaylar?na emirleri kapsayan bir sirk�leri e?ime g�nderdi. Prenses Duhovsky bu bana �ok ilgin� geldi. E?im sanki de Osmanl? Pa?as? gibi hareket ediyordu. �?leden MAYIS 2022 33 sonra Abdurrahman Gazi�yi ziyarete gittik. Burada bir de cami vard?. Muhte?em bir manzaraya sahipti.
Aziziye�de Rus Asker Kay?plar? ?�in Yap?lan An?t Ruslar Aziziye Sava??�nda kaybettikleri �ok say?da asker i�in yapt?klar? an?t mezar? 21 May?s� ta bir t�renle a�?ld?. Bu yap?n?n ortas?na b�y�k bir ha� yerle?tirdiler. T�rene Prenses Varvara�da kat?ld?. Dua ettiler. Yemekten sonra Erzurum�a 6 mil uzakl?ktaki Lazarovi�-Vank manast?r?na gittiler.
Prenses K�n K�y�nde Sansasyon Yarat?yor Prenses Varvara, e?i Sergey ve maiyetleri ile, bug�n 23 May?s 1878 g�n� F?rat nehrinin (Karasu) k?y?s?na gittiler. Bu mevsimde Karasu geni? bir alana yay?lm??t?. Ate? yakt?lar ve yumurta ha?lad?lar. �?leden sonra Erzurum�a d�nerken, K�n (Dada?k�y) k�y�ne u?rad?lar. Devam?n? Prenses ?�yle anlat?yordu; K�yde etraf?m?zda �o?unlu?u kad?n olmak �zere b�y�k bir kalabal?k toplanm??t?. Tam bir sansasyon meydana gelmi?ti. Bir k�yl� kad?n bana yana??p, kolumdan tuttu ve b�y�k hayret i�erisinde hayk?rd?. O canl? ve ya??yor diye ba??rd?. (Beni balmumu bebek zannetmi?lerdi). Erzurum Mahalli a?z?nda �?�?e Hemet�ik-Ta? Bebek� kullan?l?r.
Berlin Konferans? Toplan?yor Prenses Varvara bug�n ald?klar? telgrafta Berlin�de bir konferans d�zenlendi?ini ve e?er anla?ma sa?lan?rsa k?sa s�rede Erzurum�dan ayr?lacaklar?n? s�yledi. Tif�s�ten �ok kay?plar? oldu?unu, ancak sokaklarda artan Rus askeri say?ndan dolay? T�rk halk?n?n tedirgin oldu?unu belirtti.
?ran Konsolosunun Rus Valisine Hediyesi ?ran�?n Erzurum Konsolosu Hasan Han ?ran Ka�ar ?ah? Nasir�ddin�in bir portesini ve bir de ?iiri Erzurum Valisi General Sergey Duhovsky�e sundu. ?ran Konsolosu Hasan Han, Valinin Erzurum�daki ?ran Kolonisine iyi davran???ndan dolay? te?ekk�r etti.
General Lazaref�in Erzurum�a Geli?i General Heimann�?n �l�m�nden sora Ordu Komutanl???na getirilen Ermeni as?ll? General Lazaref 1 Haziran 1878�de Erzurum�a geldi. Lazaref�in geli?i, �zellikle Ermeniler aras?nda b�y�k bir heyecan yaratt?.
Krikor ?abanyan Efendi�nin Verdi?i Parti ?ehrin ileri gelenlerinden Krikor ?abanyan Efendinin evinin �ok g�zel bah�esinde 18 Haziran 1878 gecesi verdi?i partiye kat?ld?k. Avizelerle ve ?amdanlarla s�slenmi?, �ok g�zel havuzlar? olan bir bah�ede �ok samimi bir gece ge�irdik.
Ali Efendi�nin Gala Resepsiyonu ve Maksut Efendi�nin Terbiyesiz Davran??? 25 Haziran 1878 gecesi ?ehir Meclisi Ba?kan? Ali Efendi Erzurum�da bir gazinoda bir gala resepsiyonu verdi. ?u ana kadar Erzurum�da sanki de Rus ve T�rk ortak egemenli?ini g�steren, son derece de nazik ve ho? bir havada ge�en bir geceydi. Maksut Efendi elinde bir ?arap kadehi ile ?ran Konsolosuna yana?t? ve ona bu gecenin ?erefine bir i�ki i�mek istedi. ?ran Konsolosu her g�zel M�sl�man gibi i�ki i�mezdi ve bu teklifi reddetti. Bu cevaba can? s?k?lan Maksut Efendi elindeki i�ki dolu barda?? Konsolosun y�z�ne savurdu. Bu ani tepki kar??s?nda Konsolos ne yapaca??n? ?a??rd? ve y�z�n� ve �st�n� silmeye �al??t? ve dilinden dua m?r?ldanarak ?arab?n lekelerinden temizlenmek istedi.
Tem�r A?a Devlet Hizmetine Giriyor 5 Temmuz 1878 g�n� Karapapak d�zensiz birliklerin efsane komutan? Mehrali Beyin adamlar?ndan Temur A?a�n?n ba??nda oldu?u yakla??k 100 kader asker biizim evin �n�ne geldi. Onlar d�zenli sisteme ge�iyorlard?. Erzurum Valisi General Sergey Duhovsky onlara d�zenli maa? �denmesi garantisini verdi. 70 ya?lar?nda bir delikanl? gibi duran Tem�r A?a Rus Devletine s�rekli ba?l?l???n? belirtti.
Berlin Antla?mas? ?mzaland? Sava?a son veren 13 Temmuz 1878 Berlin Antla?mas?�n?n imzaland???n? 19 Temmuz�da duyduk. Bar?? Antla?mas?na ra?men, Erzurum�da T�rk ve Ermeni gen�ler b�y�k bir kavgaya tutu?tu. Ermeni gen�ler, �Ya?as?n Rus ?mparatoru� diye ba??rd?lar.
Ruslar?n Erzurum�dan Ayr?l??? Batum�un Teslimine ba?l? Berlin Antla?mas?na g�re, Kars, Ardahan ve Batum Ruslara b?rak?lm??t?. Bayaz?t ve Ele?kirt T�rkiye�de kalm??t?. 28 A?ustos 1878�de Ruslar �ektik34 GEL???M ERZURUM leri telgrafla, T�rkler Batum�u terk ettikten sonra Erzurum�dan �?kacaklar?n? bildirmi?ler.
Ramazan�?n Ba?lang?c? Erzurum�da Ramazan 6 Eyl�l g�n� ba?lad?. Yaverimiz Hamid Beye iftar vaktine kadar g�n�n� yatarak ge�iriyor ve topun at?lmas?yla birlikte evine oru� a�maya gidiyordu. Ramazan ay?nda Erzurum�da genellikle adet buydu. Bug�n ayr?ca 8 y?l Erzurum�da kalan Frans?z Konsolosu Gilbert�ler Erzurum�dan ayr?ld?.
10 Eyl�l 1878�de Batum Ruslara Teslim Edildi Bug�n gelen telgrafta Batum�un Ruslara teslim edildi?i yaz?l?yd?. Prenses Varvara Erzurum�da son g�nlerinin yakla?t???n? g�rd� ve b�y�k bir sevince bo?uldu. Bunun duyulmas? �zerine Erzurum�da M�sl�man halkta b�y�k bir sevin�, �zellikle Ermeniler olmak �zere Hristiyan halkta b�y�k bir tedirginlik olu?tu. Ermeni kalabal?k �nce Ba? patri?in evi �n�nde topland?ktan sonra bizim eve do?ru y�r�meye ba?lad?lar. Sergey bir yan?nda Patrik ve di?er yan?nda Emniyet M�d�r� Kamsarakan olmak �zere balkona �?kt?. Ermeniler e?ime biz de sizinle beraber Rusya�ya gitmek istiyoruz diye ba??rd?lar. Ruslar?n Erzurum�daki Ermeni n�fusu bo?altmak gibi bir niyetleri yoktu. General Duhovsky sakin olmalar?n? ve Erzurum�u ancak T�rk Ordusuna resmi olarak teslim ettikten sonra terk edece?ini s�yledi.
Mehrali Beyin Erzurum�a Gelme S�ylentileri Cesaretiyle �nl� Mehrali Beyin Erzurum�un T�rklere ge�mesiyle birlikte Erzurum�a gelece?i s�ylentileri yay?lmas?na ra?men, herhangi bir korku yaratmad?.
H�seyin ve Musa Pa?alar?n Erzurum�a Gelmesi ve Erzurum�un Teslim Al?nmas? H�seyin ve Musa Pa?alar Erzurum�a ?ehri teslim almak i�in gelmeden, 14 Eyl�l g�n� Elizabetpol (Gence) alay? Erzurum�dan ayr?ld?. 18 Eyl�l�de ise e?imin yerine ge�ecek Hac? H�seyin Pa?a Erzurum�a geldi ve t�renle kar??land?. Daha sonra bizim eve gelerek Sergey ile g�r�?t�. Beyaz sakall? ya?l? Pa?a bana b�y�k iltifatlar ya?d?rd?. Erzincan�da bulunan Kurt ?smail Pa?a�da T�rk y�neticilere telgrafla ?ehirde s�k�netin korunmas? i�in emirler g�nderdi. Ertesi g�n 19 Eyl�l�de Erzurum�un Rus ve M�sl�man (T�rk) y�neticileri ile bir toplant? yap?ld? ve onlara te?ekk�r edilerek, �e?itli hediye ve madalya ve ni?anlar verildi. 20 Eyl�l 1878 g�n� ise Anadolu Ordu Komutan? Kuzey Kafkasya as?ll? Musa Pa?a b�y�k bir t�renle ve mehter bando tak?m? e?li?inde Karskap?�dan Erzurum�a geldi. Sergey�de kar??layanlar aras?ndayd?. Musa Pa?a e?imi g�r�nce, �Ekselanslar?, sizi burada g�rmek ne g�zel� dedi. T�renden sonra bizim eve ziyarete geldi ve beni Erzurum�da kalma cesaretimden dolay? tebrik ederek elimi �pt�. Daha sonra H�seyin Pa?a iade-i ziyarete geldi ve bize hay?rl? yolculuklar diledi. Biz de Erzurum�da son geceyi ge�irece?imiz Rus kamp?na gittik. �?leden sonra Ali Efendi�nin bizim onurumuza d�zenledi?i ak?am yeme?ine gittik. Ben H�seyin Pa?a�n?n yan?nda oturdum ve bana yemek boyunca s�rekli iltifatlar ya?d?rd? ve ?erefime kadeh kald?rd?. 15 �e?it ikramdan olu?an yemek b�y�k bir sayg? i�inde ge�ti. Kampa kadar ellerinde me?ale olan T�rk askerleri bize e?lik etti.
Ruslar Erzurum�dan Ayr?l?yor 21 Eyl�l 1878 sabah? atlar?m?za bindik ve askerlerle beraber yola �?kt?k. Bandolar da m�zik �alarak e?lik ediyorlard?. Kars Kap?s?�na do?ru ilerlerken, M�?ir Gazi Ahmet Muhtar Pa?a ve maiyeti g�z�kt�, onlarda bizim gidi?imizi g�rmeye gelmi?lerdi. Bug�n B�y�k D�?es Olga Fedoravna�n?n do?um g�n� oldu?undan 21 pare top at??? yap?ld?. T�rk t�ren k?tas? da bizim Kars Kap?s?�ndan �?k???m?za e?lik etti. Erzurum�u tamamen terk ettikten sonra Hasankale�ye yol almaya ba?lad?k ve geceyi orada ge�irdik. Ertesi g�n Horasan ve daha sonra 24 Eyl�l 1878 ak?am? Kars�a ula?t?k. Kars Valisi General Frankini bizi evinde misafir etti ve 30 Eyl�l�e kadar Kars�ta kald?k. General Frankini bizim onurumuza b�y�k bir yemek verdi ve Rus Ordusu Komutan? General Lazaref e?imin Erzurum�daki m�kemmel ve bar??�? idaresinden dolay? te?ekk�r mesaj? yay?nlad?. Daha sonra G�mr��ye yola �?kt?k. G�mr��den sonra Tiflis�e yola �?kt?k ve 3 Ekim�de Tiflis�e ula?t?k. Tiflis�ten St.Petersburg�a ancak 13 Aral?k�ta d�nebildik.