Erzurumda tiyatronun tarihi 93 Harbindeki Rus i?galine kadar gider.
Bilindi?i zere 93 Harbi denilen 1877-1878 Sava??nda, Erzurum nlerine kadar gelmi? olan Rus ordular?, 8-9 Kas?m 1877 gecesi ?ehrin hemen do?usundaki Aziziye tabyalar?n? i?gal etmi?, fakat ayn? gece Trk Ordusu ve askerin yard?m?na ko?an Erzurum halk? taraf?ndan tabyalar geri al?nm??t?. Aziziye yenilgisi zerine Ruslar, bu tabyalar?n do?usundaki Deveboynu blgesinde uzun bir bekleme dnemine girmi?, ard?ndan, ?ehrin kuzeydo?usundaki Kse Mehmet Gedi?i zerinden 21 Aral?k 1877de Erzurum Ovas?na inmeyi ba?arm??lard?. Ard?ndan K?k, Tafta, Dumlu, Tufan gibi ova kylerini i?gal ede ede 3 Ocak 1878de Il?caya gelmi?lerdi. Il?cadan Erzuruma do?ru 12 Ocakta ilerleyen d?man kuvvetleri, ?ehrin gneybat?s?ndaki Tuzcu Kynn ?ehirle irtibat?n? kesmek iin sald?r? ba?latm??, bu sald?r? Kiremitlik Tabyas?ndan at?lan toplarla pskrtlm? ancak yine de Erzurum, Ruslar taraf?ndan ku?at?lm??t?r.
Bu ku?atma gnlerinde ?ehirde bulunan Trk askerleri ve halk, t?pk? Aziziyede oldu?u gibi byk bir kahramanl?k gstermi? ve sonuna kadar direnmi?tir. Nitekim sava? bitti?inde, gerek Balkanlarda gerekse Do?uda d?man i?galine u?ramam?? sadece iki Osmanl? ?ehri vard?r ve bunlardan biri Erzurumdur.
Ruslar?n Bat? Cephesinde ?stanbulu tehdit etmesi nedeniyle 31 Ocak 1878de ate?kes yap?lm?? ve ate?kes ?artlar?na gre Erzurum, 22 ?ubatta geici olarak Ruslara teslim edilmi?tir. Erzurumda ki Rus i?gali yakla??k yedi ay devam etmi?tir.
??te bu i?gal gnlerinde Erzuruma bir Rus tiyatro toplulu?u gelmi? ve oyunlar sahnelemi?tir. 93 Harbindeki Rus i?gali s?ras?nda Rus Asker Valisinin e?i Prenses Galitzinenin Rusa ve ?ngilizce gnlklerinde bu hususta ?unlar yaz?l?d?r:
Erzurum'da amatr Rus tiyatrosu "Sinirli Kad?n" ve "Sonbahar Ak?am?" oyunlar? oynad?. Erzurum Emniyet Mdr Ermeni Kamsarakan?n k?z karde?i ile eski bir hem?ire olan Rus Valyanskaya, bu oyunlarda rol ald?. Erzurum'un Trklere tesliminde haz?r bulunmak zere gnderilen Byk Dk'n yaveri Gelmersen de locada bizimle birlikteydi.
Galitzinenin gnlklerinden ?rendi?imize gre, Ruslar?n himayesine giren ?ehirdeki Ermeniler, 10 Haziran 1878de bir tiyatro gsterisi yapt?. ?ehrin byk caddesindeki geni? bir binada, yirmiden fazla loca ve sandalyeler ile koltuklar?n bulundu?u bir salon ve bir sahne yap?lm??t?. Tiyatronun kurulum, dekor haz?rlama ve kstm masraflar?, Ermeni genleri aras?nda kurulan Tiyatro Mdavimleri Toplulu?u taraf?ndan kar??land?. Tiyatro gsterisinde kad?n rollerinin tamam? erkekler taraf?ndan oynand?. Bu ilk tiyatro gsterisi tam bir Ermenistan propagandas?na dn?trlm?t.
Tiyatronun Erzuruma i?galci Ruslar taraf?ndan getirilmi? olmas? ve Ermenilerin tiyatro zerinden Trklerin aleyhine propaganda yapmalar?, ?ehirdeki Trklerin bu sahne sanat?na kar?? olumsuz bak?? sergilemesinde etkili olmu?tur. Bu bak?? a?s? uzun y?llar devam etmi?tir. Nitekim Mill Mcadele y?llar?nda Erzurumda Kolordu Komutan? olarak grev yapan Kaz?m Karabekir Pa?a, tiyatroyu, Ermeni etelerinin Trklere yapt??? katliamlar? ve Mill Mcadeleyi anlatmak zere tekrar hayata geirmi? ve gemi?ten gelen bak?? a?s?n? de?i?tirmeye al??m??t?r. Pa?a Tiyatro ad?, ok irkin sahneleriyle halkta bir tiksinme hs?l ediyordu. diyerek, bu bak?? a?s?n?n bir di?er nedenini a?klam?? ve yapt??? yo?un faaliyetler ve att??? ad?mlar sonucunda nemli ba?ar?lar elde etmi?tir. Bu hususta a?a??da k?saca bilgi verilecektir.
Tespitimize gre, Erzurumda Rus i?galinden sonraki ilk tiyatro gsterileri 1906 y?l?nda yap?lm??t?r. Birka ?talyan taraf?ndan kurulmu? olan Canbaz Hayvan Kumpanyas? yakla??k bir buuk y?l Erzurum ve evresinde gsteriler yapm??t?r. ?ngiliz konsolosunun himayesindeki bu toplulu?un halk? rencide eden gsteriler yapmas? zerine faaliyetleri yasaklanm??t?r. 1908 y?l?nda ise ?stanbuldaki Osmanl? Tiyatrosu isimli 12 ki?ilik tiyatro toplulu?u Erzuruma gelmi? ve Millet Bahesinde gsteriler yapm??t?r. Erzurumda ilk sinema ise 1913te bir Ermeni taraf?ndan a?lm?? ve Rusyadan getirtilen filmler oynat?lm??t?r. Ruslar?n nc ve son i?gali olan I. Dnya Sava??nda ise, Ruslar taraf?ndan ?ehrin e?itli yerlerinde ok say?da sinema ve tiyatro sahnelerinin kuruldu?u bilinmektedir.
Ruslar, bu son i?galleri s?ras?nda Erzurumu Rusla?t?rmak iin ellerinden geleni yapmaktan da geri durmam??t?. ?ehirdeki asker ve idari yap?lanman?n yan? s?ra, ?ehrin cadde, sokak ve meydanlar?na Rus asker ve siyasi tarihinin nemli ki?ilerinin ve Rusyadaki ?ehir ve blgelerin isimleri verildi. Cadde ve sokak ba?lar?na bu isimlerin yaz?ld??? Rusa tabelalar as?ld?. rne?in Tebrizkap? ve Ta?ma?azalar blgesine Kalitin ismi verildi. Burada olu?turulan Kalitin Bahesinde Ruslara ve ?ehirde kalm?? olan Erzurumlulara gnlk konserler dzenlendi. ?ehirde tane Rusa gazete ?kar?ld?. Rus birlikleri aras?nda futbol malar? organize edildi. Sinema ve tiyatro salonlar? olu?turularak piyes, sinema, tiyatro gsterileri yap?ld?. Tiyatro ve konserler daha ok, Ruslar?n ?talyan Caddesi ismini verdikleri blgede icra ediliyordu.
?ehrin sava?tan sonraki halini arp?c? bir ?ekilde anlatan eserlerden birisi, Ermenilerin yapt??? katliam ve tahribat? tespit iin blgeye gelen heyetin yesi olan Ahmet Refik Alt?nay?n Kafkas Yollar?nda isimli eseridir. Bu eserde tiyatro ve sinema gibi faaliyetler hakk?nda ?u ifadeler yer al?r:
(Yenikap? semtindeki ?imdiki Olgunla?ma Enstits olan) idd mektebi tiyatroya tahvl edilmi?. ar?? ilerinde Ruslardan kalma zerinde Rusa yaz?lar, sinema mahalleri var...
Ahali henz yerlerine avdet etmemi?. Mevcut nfus ancak on bin ki?iyi tecvz edebiliyor. Erzurum Ruslar taraf?ndan mhim bir ssl-harekt (hareket merkezi) ittihz edilmi?. ?ehre pek ok emti getirilmi?. Rus zbitleri aileleriyle Erzuruma yerle?mi?ler. E?lenceler, tiyatrolar, sinemalar, hibir ?ey eksik de?il
Mill Mcadele Dnemi
I. Dnya Sava?? s?ras?nda terk edilmi? olan Millet Bahesindeki Belediye Gazinosu, Kaz?m Karabekir Pa?an?n al??malar? sonucunda yeniden dzenlenerek 23 Ocak 1920de ?bret Yeri ad?yla tekrar a?ld?. Burada halk? Milli Mcadele ynnde bilinlendirmek amac?yla konferans ve temsiller verilmeye ba?land?. Burada rol alan aktr ve artistler ordu subaylar? aras?ndan seiliyor ve temsiller cretsiz veriliyordu. Sahnenin arka taraf?na aktif makinal? tfek yerle?tirilmi?ti. Oyunun gere?ine gre, manevra fi?e?iyle at?? yap?l?yor ve kulis aras?nda kurus?k? fi?eklerle, tfek ve tabancalarla sava? sahneleri canland?r?l?yordu. Oyunlar sergilenirken, baz? kazalar da ya?anmaktayd?. Bunlardan birini o dnemde Erzurumda bulunan Emekli Tmgeneral Mustafa Sabri Ertu? ?yle anlatmaktad?r:
Temsilleri gen subaylar ve ?retmenler oynuyordu. Hatta bir oyunda tfek kullan?lmas? icap etmi? ve manevra fi?e?i at?lm??t?. Bu fi?ekten ?kan bir a?a paras? Ra?it ad?nda fedakr bir istihkam te?meninin gzne girmi?, nihayet o gz kr olmu?tu. Ra?it bu suretle yurdun selameti iin pasif al??mada bir gzn kaybetmekten hi de zntl de?ildi. Onun bu fedakrl???n? bu yaz?da takdir etmek ve yurtta?lara duyurmak bana bortur.
Cumhuriyet Dnemi
Cumhuriyetin ilk y?llar?ndan itibaren Erzurumda canl? bir sinema hayat? ya?anm??ken, tiyatro faaliyetleri daha yava? ilerledi.
Cumhuriyet dneminin ilk sinemas?, Erzincankap?da 1926 y?l?nda a?ld?. Cumhuriyet Sinemas? ismini ta??yan ve belediye taraf?ndan yapt?r?lan bu sinema Burhan Bey ve Yzba??zde Celal Bey gibi ki?iler taraf?ndan kiralanarak i?letildi. Sineman?n elektrik ihtiyac? Ruslardan kalma birka eski motorun tamiriyle sa?lan?yordu. Sinema ilk a?ld???nda kad?n ve erkek pek ok seyirci taraf?ndan tercih edilen bir mekn haline gelmi?ti. Cumhuriyetin simgelerinden birisi olarak yap?lan ve byk hayallerle a?lan bu sinema, 5-6 May?s 1931 gecesi meydana gelen yang?n sonucu kullan?lamaz hale geldi. Kasten yak?ld??? iddia edilen sinemadan sadece bir sand?k ierisinde birka film kurtar?labildi.
Cumhuriyetin ilk y?llar?nda bir de Lalapa?a Caminin bat?s?ndaki Alia?a Medresesinin ve askerlik ?ubesinin yan?nda Zabitan Yurdu Sinemas? vard?. Asker oldu?u iin baz? vergilerden muaf olan bu sinema, Cumhuriyet Sinemas?na gre daha ucuza film seyrettiriyordu. Bununla birlikte masraflar?n? kar??layamad???ndan dolay? 1934te kapat?ld?. Buras? bir mddet sonra Y?ld?z Sinemas? olarak faaliyet gstermi? olmakla birlikte mr k?sa srd. Bylece 1930lar?n ortalar?nda ?ehir sinemas?z kald?. Bu bo?lu?u 1936da a?lan Do?u Sinemas? doldurdu. Yukar?da bahsetti?imiz asker sinema binas?nda a?lan Do?u, Erzurumda ilk sesli filmi oynatan sinema oldu. Bu arada ?ehrin bat?s?ndaki Cumhuriyet Meydan?nda 1939da yapt?r?lan Halkevi binas?nda da sinema gsterimlerine ba?land?. 1940lar boyunca Do?u Sinemas? ile Halkevi Sinemas? aras?nda ciddi bir rekabet ya?and?. Halkevlerinin 1951de kapat?lmas?ndan sonra Halkevi binas?n?n salonu Halk Sinemas? olarak al??t?. Erzurumda ilk boyutlu film burada gsterilmi?tir. Halk Sinemas? 1957de kapand?.
Cumhuriyetin ilk y?llar?nda sinema konusunda bu tr geli?meler ya?an?rken, tiyatro konusunda at?lan ad?mlar c?l?z kalm??t?r.
Erzurum Trk Oca??n?n Mart 1926da kurulan Temsil Encmeni o dnemde etkin tiyatro oyunlar? sahneleyen olu?umlar?n ba??nda gelir. 25 Mart 1926da nce bir konser, ard?ndan da bir tiyatro oyunu dzenleyen Erzurum Trk Oca?? bu etkinlikle bir ilke de imza atm??t?r. Etkinli?e Vali Zht Durukan ve ailesi ile 200den fazla kad?n erkek Erzurumlu kat?lm??, seyirciler Erzurumda ilk kez kad?nl?-erkekli kar???k bir ?ekilde oturmu?lard?r
1927 y?l?nda ?ehirde ki?ilik bir tiyatro kumpanyas? vard?. Bu tiyatroda Necla Han?m isminde, vaktiyle Darlbedayide al??m?? bir kad?n artist de yer al?yordu. 1940larda Halkevi binas?ndaki sahne, Erzurum tiyatro hayat?na yeni bir soluk getirdi.
Halkevinden sonra Palandken Spor Kulb ve Halk Oyunlar? Halk Trkleri Derne?i, tiyatro faaliyetlerini devam ettirdi. 1964te ?smail O?uz, Kemal oruh, Erol Bitgen, Ycel Cengiz ve Ayd?n Temelli taraf?ndan Erzurum Amatr Tiyatro Derne?i kuruldu. 1964te Nevzat Metin nderli?inde Erzurum Oda Tiyatrosu kurularak faaliyetlerine ba?lad?. 1967de Selahattin Dalo?lu ba?kanl???nda Birlik Sanat Tiyatrosu kuruldu. 1976da kurulan Erzurum Sanat Tiyatrosu ilk temsilini 10 May?sta Halk E?itim Merkezi sahnesinde sergiledi.
1977de Erzurum de devlet tiyatrolar?n?n a?lmas? ad?na nemli bir ad?m at?ld?. Mumcu Caddesindeki Ticaret Odas? binas?n?n yan?ndaki arsaya ??han? ve oditoryum (tiyatro binas?) yap?ld?. 1976 y?l?nda yeni binan?n bro katlar? y?ll?k 125 bin lira kirayla Kltr Bakanl???na verildi. Buras? Devlet Tiyatrolar?n?n hizmet binas? olacakt?. Oditoryum binas?n?n ise kltr faaliyetlerine bir hizmet olmas? iin, 10 y?l sreyle Kltr Bakanl???na bedelsiz bir ?ekilde verilmesi, ynetim kurulunun 18 Mart 1976 tarihli toplant?s?nda kararla?t?r?ld?. Binan?n tiyatro k?sm?n?n mefru?at ve btn di?er i aksam? Kltr Bakanl??? taraf?ndan yapt?r?lacak ve buras? Devlet Opera ve Balesi Genel Mdrl?ne tiyatro olarak verilecekti.
Erzurum Ticaret Odas?n?n yapt?rm?? oldu?u tiyatro binas? 1977 y?l?nda tam olarak bitirilmi?tir. Tiyatro binas?n?n a?l??? 12 Mart 1977de yap?lm?? ve bu mnasebetle Devlet Tiyatrolar? Genel Mdrl? taraf?ndan gnderilen sanat?lar Koca Sinan oyununu sahnelemi?lerdir.
Bylece Mumcu Caddesindeki Devlet Tiyatrolar? Erzurum Tiyatrosu Erzurumun kurtulu? gn olan 12 Mart 1977de perdelerini am??t?r. Fakat bu te?ebbs kal?c? olmam??t?r. 1981deki ikinci te?ebbs de sonusuz kalm??t?r. Erzurum Devlet Tiyatrosu, nihayet 1997de Ensar K?l??n ynetti?i Can Bebek oyunuyla perdelerini devaml? bir surette am??t?r.