Modern T�rk Tiyatrosunun ba?lang?c? 1860�larda, ?air Evlenmesi iledir. Bununla birlikte bu tiyatro anlay???n?n ?stanbul d???ndaki kentlere yay?lmas? �ok uzun s�rmemi?tir. Bug�n itibariyle, elimizde olan belgeler sayesinde 1860�dan sadece 60 y?l sonra (1919) modern tiyatro �rneklerinin Erzurum�da da sergilendi?i belgelenmi?tir. Dahas? belgelenen bu tiyatro �rneklerinin �ok �ncesinde de Erzurum�da modern tiyatroya ait �ok �e?itli �rneklerin oldu?u, kentte �e?itli tiyatro oyunlar?n?n sahnelendi?i tahmin edilebilmektedir. Bu tahmini g��l� k?lan unsur Kaz?m Karabekir�in �?bret Evi / Yurdu / Yeri� adl? tiyatro grubunu kurarken Erzurum halk?n?n (?ark) ger�ekte tiyatroya ili?kin �irkin - olumsuz bir alg?ya sahip oldu?unu aktard??? bilgidir. Kaz?m Karabekir tiyatro grubunun ad?n?n neden �?bret Yeri� oldu?unu a�?klad??? yerde ?unlar? s�yler: �?ark�ta tiyatro ad? �ok �irkin sahneleriyle halkta bir tiksinme h�s?l ediyordu. ?stikl�l Harbi gibi mukaddes ve pek nazik bir zamanda tiyatro ad?yla bir i? yapmakl???m ho? g�r�lmeyecekti. (Haz?rlanan oyunlara) �?bret� ve tiyatroya da �?bret Yeri� ad?n? buldum, bu adlar iyi kar??land?�. (2015: 28). Erzurum halk?n?n o d�nemki tiyatro alg?s?n? a�?k eden bu notlar halk?n tiyatroya ili?kin deneyiminin bir g�stergesidir. Bir ba?ka deyi?le, Erzurum halk? daha �nce kendi de?er yarg?lar?na uymayan bir tak?m modern tiyatro oyunlar?na tan?kl?k etmi?tir ki, ancak bu sayede tiyatroya ili?kin b�ylesi olumsuz bir alg?ya sahip olabilmi?tir. Dolay?s?yla, bir toplumda toplumsal bir alg?n?n olu?mas? uzun y?llar alaca??ndan, Erzurum�un modern tiyatroyla tan???kl???n?n 1919�dan �ok daha �ncelere ait oldu?unu �ne s�rmekte bir beis olmayacakt?r.

Bu g��l� tahmine kar??n, yine de tarihi verileri �l��t alarak ?u �?kar?m? yapmak do?ru ve yerinde olacakt?r: Erzurum�da ilk modern tiyatrolar Kaz?m Karabekir Pa?a�n?n kurmu? oldu?u ?bret Yeri Tiyatrosu ile �e?itli mektep tiyatrolar?d?r. Bir ba?ka deyi?le, modern tiyatronun Erzurum�da ilk kez kurumsal olarak, ger�ek anlamda varl?k g�stermesi Kaz?m Karabekir Pa?a ve �e?itli okullar sayesindedir.

Tiyatronun olduk�a aktif olarak kullan?ld??? o d�nemdeki modern tiyatro �rneklerinin tamam?na yak?n? halk?n milli duygu ve heyecanlar?n? diri tutacak, milli m�cadeleyle ilgili halk? bilgilendirecek tarihi - kahramanl?k oyunlar?d?r (Aslan, 2019: 2563-2591). Belli ama�lar do?rultusunda tiyatronun ara�salla?t?r?ld??? bu d�nemin �rg�tl� � kurumsal en g��l� tiyatro grubu ?bret Evi�dir. Eyl�l 1919 tarihli Albayrak gazetesinde ?u habere yer verilir: �Gen�ler taraf?ndan milli ve mefk�revi eserler temsil edilmek �zere bir (?bret Yurdu) tesis edilmi?tir. ?ctim�� ve terbiyev� tesiri pek b�y�k olan bu m�esseseyi h�rmetle kar??lar ve muvaffak?yetler temenni eyleriz� (Albayrak, 2012:45; Albayrak, 335: [24]2). Bununla birlikte ?bret Evi�nin resmi a�?l??? Ocak 1920�de yap?lm??, bu tiyatro grubunun ilk temsili �Erzurum�da Ermeni Facialar? isimli dram� olmu?tur. �?bret Evi�nin K�?�d?..� ba?l?kl? haberde, �Ge�en cuma g�n� k�?�d-? resmi icra edilen� ?bret Evi�nde sahnelenen oyuna binlerce ki?inin geldi?i, tiyatro binas? haline getirilen Millet Bah�esi Gazinosunun oyun saatinden �ok �nce doldu?u, bir �ok ki?inin ise yer bulamad??? i�in geri gitti?i bilgisi verilir (Albayrak, 2012:169; Albayrak, 336: [63]2).

Kaz?m Karabekir Pa?a taraf?ndan halk? milli m�cadele konusunda bilgilendirmek ve �e?itli konularda e?itsel ama�l? olarak kurulan bu tiyatro i�in Erzurum Millet Bah�esi�nde at?l vaziyette bulunan gazino tiyatro binas? haline getirtilmi?tir. Gazinonun i�ine bir sahne yerle?tirilmi?, etraf?na localar, orta yerine de s?ralar konulmu?tur. �Burada rol alan akt�r ve artistler ordu subaylar? aras?ndan se�iliyor ve temsiller �cretsiz veriliyordu. (...) Sahnenin arka taraf?na aktif makinal? t�fek yerle?tirilmi?ti. Oyunun gere?ine g�re, manevra fi?e?iyle at?? yap?l?yor ve kulis aras?nda kurus?k? fi?eklerle, t�fek ve tabancalarla sava? sahneleri canland?r?l?yordu� (K���ku?urlu, 2008: 284-286). Bu arada Kaz?m Karabekir�in oyunlar?n yaz?lmas?ndan sahnelenmesine kadar her ?eyle ilgilendi?i, bunun i�in Kolordu�daki subaylardan bir grup olu?turup oyun metinlerini o subaylara yazd?rtt??? da �nemli bilgiler aras?ndad?r (Aslan, 2019: 2571). Oyun i�eriklerini nas?l olu?turdu?una ili?kin ise ?u bilgiyi verir: �Esasen haz?rlatt???m piyesler hep tarihi ve ge�mekte olan hadiselerin resmi raporlar?ndan �?kar?lm?? birer akisleriydi� (Karabekir, 2015: 28). Kaz?m Karabekir�in tiyatro an?lar?na ili?kin ?u anekdotu da, yine o d�nem Erzurum�unun (?ark) tiyatroya bak?? a�?s?n? g�stermesi a�?s?ndan �nemlidir.

�Bir g�n Erzurum�un tan?nm?? din adamlar?n? evime yeme?e davet ettim. Sonra da ?bret Yeri�ne g�t�rd�m. Yolda birka�? savu?mu? fakat yan?mdakiler M�ft� de d�hil oldu?u halde locamda yer ald?k. �?�tlerim ve beden terbiyesini seyrettiler. Temsile s?ra gelince canlar? s?k?ld? ve sahneye bakmamay? tercih ettiler. Fakat i?ittikleri s�zler g�zlerini ara s?ra sahneye �ekti ve en sonra oradan ay?ramaz oldular. Bir aral?k h�ng�r h�ng�r a?lamaya ba?lad?lar... Temsil bittikten sonra ellerime sar?larak: -

Hakikaten ibret yeriymi?. Biz ?imdiye kadar fena i?itti?imiz tiyatro sand?k idi. �ok te?ekk�r ederiz, herkesin g�r�p ibret almas? gereken bir m�essese a�t?n?z� Diye bana hay?r dualar ettiler� Hakikaten de g�nden g�ne ra?bet artt?. O kadar ki sonralar? ufak bir �cret koymak zaruretini bile duyduk�. (Karabekir, 2015: 28)

Kaz?m Karabekir G�nl�kler�inde ?bret Evi�inde oynan oyunlardan da bahseder (2009: 622-662). Erzurum�da Ermeni Facialar? isimli ilk oyunda Ermeni katillerinin Erzurum halk?na yapt?klar? mezalim ile imdada yeti?en T�rk ordusunun Erzurum�u kurtarmas? canland?r?l?rken, ikinci oyun olan Palikaryalar 29 Ocak 1920�de sahnelenir. ?bret Evi�nde sahnelenen ���nc� oyun ise Casus�tur. Daha �nce (9 Eyl�l 1919) Sanayi G�rb�zler Okulunda da sahnelenen be? perdelik bu oyun (Karabekir, 2009: 623) Balkan Sava?? olmadan �nce Edirne�de ge�en olaylar? konu al?rken oyunun iki g�n �st �ste oynand??? bilgisi Albayrak gazetesinin �Temsil� ba?l???yla verdi?i haberde ?�yle duyurulur: �bu gece ?bret Evi�nde Casus nam?ndaki be? perdelik ibret g�sterilecek... Bu ibret yar?n �?leden sonra da tekrar edilecektir� (2012: 177; 336: [65]2). Bununla birlikte ayn? haberde Casus adl? oyunun hemen ard?ndan iki perdelik Anafor Mehmet adl? komedi bir oyunun da sahnelendi?i bilgisi yer al?r. Di?er bir oyun ise Mara? Vah?eti (Cinayetleri)�dir. ?bret Evi�nin en �ok sahnelenen oyunu olan Mara? Vah?eti yedi perde olup sahnelenmeden �nce gazete haberiyle duyurusu yap?lm??t?r (Albayrak, 2012: 185; Albayrak, 336: [67]2).

Gazetenin bir hafta sonraki say?s?nda ise oyunla ilgili bir �Tem�?a Tenkidi� yay?mlanm??t?r. �Mara? Cinayetleri� ba?l???yla yay?mlanan bu yaz?da, oyunun �ok etkili oldu?undan bahsedilirken oyunun konusu hakk?nda da bilgi verilir. Oyun k?saca, Mara?�a yeni atanan bir Frans?z General�in Ermeni bir terc�man taraf?ndan yanl?? y�nlendirilerek ve �dolduru?a getirtilerek� ?ehirde �ok b�y�k y?k?mlar yapt???n? ve kan ak?tt???n?, nihayetinde ise ayaklanan Mara? halk?n?n t�m zul�m�n ve hainliklerin hesab?n? sorarcas?na Frans?zlar? ?ehirden kovmas?n? anlat?r (Albayrak, 2012: 193; Albayrak, 336: [694]2). Gazetenin ayn? say?s?nda, �?zmir�de Yunan Fec�yii n�m piyes cuma g�n� �?leden sonra ve cuma gecesi ?bret Yeri�nde temsil edilecektir� ?eklinde bir ba?ka oyunun sahnelenece?i duyurusu da yap?l?r. Kaz?m Karabekir G�nl�kler�inde bu oyunun 8 Eyl�l 1919�da Sanayi G�rb�zleri ?bret Yeri�nde sahnelendi?i bilgisini verir (2009: 622). D�nemin di?er bir dikkat �eken oyunu ise Kanije�dir. Oyun kahraman bir T�rk Pa?as? ile az say?daki �T�rk yi?idi�nin �Avrupa�n?n hain Ehl-i Salib ordular?na� kar?? k���k bir kaleyi koruma �abalar?n? anlat?r. Oyunu iki gece �st �ste ba?ar?yla canland?ranlar ise �gen� m�messiller�dir. Haziran 1920�de sahnelenen oyun b�y�k ilgi g�r�rken (Albayrak, 2012: 295; Albayrak, 336: [95]2), ?bret Evi�nde Silah Vermeyiz, Doktor �f�r�k, Makina-Mikrop gibi oyunlar?n da sahnelendi?i bilgiler aras?ndad?r (Karabekir, 2015: 28).

Bu arada d�neme ili?kin tiyatro oyunlar? hakk?nda ?u habere de yer verilmi?tir. �Bir M�samere� ba?l???yla yay?mlanan bir yaz?da, kentte bulunan misafirler i�in �ge�en hafta Sanayi G�rb�zler Bah�esi�nde� �e?itli �mektepler� taraf?ndan �piyesler temsil edildi?i�, �hazin ve m�essir� bir i�eri?e sahip olan oyunlar?n yetenekli gen�ler taraf?ndan oynad??? aktar?l?r. Oyunlar?n Albayrak Mektebi�nin sahneledi?i Mazlum Zeybek, Kolordu Mektepleri taraf?ndan sahnelenen ?ngiliz Destan? ile gen�ler taraf?ndan temsil edilen yedi perdelik Mara? Cinayetleri oldu?unun bilgisinin verildi?i yaz?da her �� grubun da olduk�a ba?ar?l? olduklar? anlat?l?r (Albayrak, 2012: 351; Albayrak, 336: [109]1). Bir di?er haber ise A?ustos 1919�a aittir. ��ks�zlerin D�?�n�� ba?l???yla verilen haberde, �ks�zler i�in bir s�nnet d�?�n� yap?ld???, iki g�n iki gece devam eden ?enliklerde Ermenilerin yapt?klar? facialar? g�steren bir oyun ile �e?itli komediler sahnelendi?i belirtilir (Albayrak, 2012: 25; Albayrak, 335: [24]1).

Kronolojik bir d�zen i�erisinde ele al?nacak tiyatro hareketlerinin bir di?er oda?? Erzurum Muallimler Birli?i adl? olu?umdur. 1924 y?l?nda kurulan ve kentin sosyal-k�lt�rel ya?am?nda etkin �retimlerde bulunan Erzurum Muallimler Birli?i �zellikle gen�leri Cumhuriyet folklor/edebiyat y?l (year):2023, cilt (vol.): 29, say? (no.): 115- B�nyamin Aydemir ISSN 1300-7491 e-ISSN 2791-6057 https://www.folkloredebiyat.org 715 ideolojisi do?rultusunda yeti?tirmeyi ama�layan e?itsel etkinliklerinin yan? s?ra (Duman, 2000: 96), tiyatro oyunlar? da sahnelemi?tir. Birlik, �zellikle okullarda milli birli?i peki?tirici; vatan ve millet kavramlar?n? �z�msetici, e?itici, ahlak ve k�lt�r de?erlerini �n plana �?karan oyunlar?n yan? s?ra baz? klasik eserlerin bir veya iki perdesinin canland?r?lmas? etkinliklerinde de bulunmu?tur (Okmak, 2009: 109).

Erzurum T�rk Oca??�n?n Mart 1926�da kurulan Temsil Enc�meni ise yine o d�nemlerde etkin tiyatro oyunlar? sahneleyen olu?umlardan bir di?eridir. 25 Mart 1926�da �nce bir konser, ard?ndan da bir tiyatro oyunu d�zenleyen Erzurum T�rk Oca?? bu etkinlikle bir ilke de imza atm??t?r. Etkinli?e Vali Zu?htu? Durukan ve ailesi ile 200�den fazla kad?n erkek Erzurumlu kat?lm??, seyirciler Erzurum�da ilk kez kad?nl?-erkekli kar???k bir ?ekilde oturmu?lard?r (K���ku?urlu ve Okur, 2007: 38).



Kaynaklar:
Aslan, Y. (2019). Milli m�cadele y?llar?nda Erzurum�da halk? bilin�lendirme ve bilgilendirme faaliyetlerinde �nemli bir tiyatro: ?bret Yeri. 9. Uluslararas? Atat�rk Kongresi. C.3, 2563-2591.
Karabekir, K. (2015). �ocuk davam?z (Z. �ktem, Haz.) Yap? Kredi.
Albayrak Gazetesi 1919-1921 - T?pk?bas?m ve Yeni T�rk alfabesiyle. (2012). (Y. Aslan, Ed.). Atat�rk �niversitesi.
K���ku?urlu, M. (2008). Erzurum belediyesi tarihi - Osmanl?�dan Cumhuriyet�e (1866-1930). Dergah.
Karabekir, K. (2009). G�nl�kler (1906-1948). C.1 (Y.Demirel, Haz.) Yap? Kredi.