Elif Konur: Bireyin e?itim srecinde kar??s?na ilk ?kan rnlerin ocuk edebiyat? eserleri oldu?unu d?nrsek edebiyata s?zan cinsiyet kodlar? ve ?retileri ile ocuklar?n ilk olarak bu edebiyatta kar??la??yor oldu?unu anlar?z.
ncelikle Toplumsal Cinsiyet ve Toplumsal Cinsiyetin Tarihinden bahseder misiniz?
Toplumsal cinsiyet terimi ilk defa 20. yzy?lda Ann Oakley taraf?ndan kullan?lm?? olsa da terimin ierdi?i durumlar?n gemi?i ok daha eski.Toplumsal cinsiyeti rneklendiren tutum ve davran??lar, toplumsal yap?lar?n ilk olu?maya ba?lad??? zamanlara kadar gider.
Biyolojik olarak erkek ya da kad?n olmak do?u?tan getirilen bir durumdur.
Fakat erkeklik ve kad?nl?k rolleri hem cinsiyetin kendi do?as?yla hem de kltrel ve toplumsal aktar?mlarla ?ekillenmektedir. ??te biz cinsiyet rollerinin kltr ,evre, okul, bas?n gibi toplumsal etkenlerle ?ekillenen k?sm?na toplumsal cinsiyet yani toplum taraf?ndan olu?turulan cinsiyet diyoruz.
?slamiyet ncesi ve sonras?nda, Cumhuriyet dneminde ve gnmz Trkiyesinde toplumsal cinsiyete bak?? a?lar?nda ne gibi farkl?l?klar var?
?slam ncesi dnem iin konu?acak olursak bu dnem Trk toplumlar?nda, toplumsal cinsiyet ayr?m? nemli bir sorun olarak belirmemi?tir. Kad?n; aile hayat?nda, sosyal ve siyasi alanda erke?in gerisinde de?il, yan?nda. Ev idaresi kad?na ait, kad?n?n ocu?unun olmas? yine ona sayg?y? art?ran bir durum. Devlet idaresinde "hatun", "hakan"?n yan?nda yer al?r. Eli kabulnde, harp ve sulh meclislerinde hatun mutlaka bulunur ve sz hakk? var.
?slami dnemde ise Trkler do?al olarak sadece din de?i?tirmediler dahil olduklar? co?rafya ve medeniyetten de etkilendiler. Burada dinin etkisi kadar Bizans, Arap ve ?ran kltrnn etkileri de fazla ve nemli.
?slam kad?na ba?ta e?itim ve farkl? ?artlara gerek kalmadan varis olma hakk? gibi ok nemli haklar getirmi?tir fakat ?slam'?n be?i?i olan co?rafya kad?n? a?a??layan, do?an k?z ocu?unu bir utan sebebi olarak gren hatta k?z ocu?unu diri diri gmen bir co?rafya olunca buradaki toplumun kad?n alg?s? zaten ortadayken Kuran'daki baz? ayetlerin bu toplumsal kodlarla yorumlanmas? ?slam'? benimseyen Trk toplumlar?nda kad?nlar?n k?smi hak kayb?na neden olmu?tur.
Bu durum belirtti?imiz gibi ?slam'?n de?il, ?slam'?n do?du?u co?rafyan?n kad?na ynelik kltrel normlar?ndan kaynaklanmaktad?r. Yine de ?slam'a gei?ten sonra Osmanl? dnemine nazaran Seluklu dneminde Trk kad?n?n daha daha zgr oldu?unu syleyebiliriz.
Bunun sebebini de ?yle izah edebiliriz: Yavuz Sultan Selim dneminde akla nem veren ve kurucusu bir Trk lim olan Mtrd mezhebi terk ediliyor ve ak?ldan ok nakli benimseyen Arap kkenli bir limin kurdu?u E?rlik mezhebi benimseniyor. Bu durum da ister istemez ?slam'?n Arap toplumunun normlar?na gre yorumlanmas?n? beraberinde getiriyor ve kad?na ynelik toplumsal dzenlemelerde k?s?tlamalar ba?l?yor.
Cumhuriyet Dnemi'ne geldi?imizde 1926'da Medeni Kanunun ilan?yla tek e?lilik, e?itim, temel haklar ve miras konusunda kad?nlar iin nemli kazan?mlar elde edildi?ini gryoruz. Gndz Trkiye'sinde ise gerek e?itim gerek al??ma hayat?nda ?artlar nceki dnemlere gre kad?nlar iin ok daha iyile?tirilmekle birlikte artan kad?n cinayetleri ve bo?anma oranlar?, aile ii sorunlar?n o?almas?, d?en evlilik ve do?um oranlar? bize ba?ka bir ?ey sylemekte. Elbette bu olumsuzluklar?n ekonomik sebepleri de var ama bunu sadece ekonomik sorunlarla a?klayam?yoruz. mr boyu nafaka, bazen bir silah gibi ktye kullan?labilen kad?n?n beyan?n?n esas olmas?, yine bazen ktye kullan?labilen evden uzakla?t?rmalar maalesef kar?? taraf iin radikalle?meyi beraberinde getirebiliyor ve bu radikalle?me kad?n?n korunmas?nda ciddi sorunlar yaratabiliyor. Bu konular?n tekrar gzden geirilip adalet noktas?nda bir iyile?tirmeye gidilmesi gerekiyor nk mevcut durum kad?n? ve aileyi koruyam?yor, kar?? taraf zarar vermeye ba?lad???nda bunun nne gemek ok zor oluyor ve bu durumda yine en ok zarar gren kad?n ve aile. Daha adil, yap?c? ve uzla?mac? bir tutuma ihtiyac?m?z var. Burada hem ailelere hem okula hem de evreye byk grevler d?yor. Erkek ve k?z ocuklar?m?za birbirinin rakibi de?il tamamlay?c?s? oldu?unu anlatmal?y?z. ocuklar?m?z? sayg?l? ve anlay??l? yeti?tirmeliyiz.
Ama ve i?lev olarak de?erlendirdi?imizde ocuk Edebiyat? edebiyat?m?z?n di?er trlerinden nas?l ayr?l?r?
Bireyin e?itim srecinde kar??s?na ilk ?kan rnlerin ocuk edebiyat? eserleri oldu?unu d?nrsek edebiyata s?zan cinsiyet kodlar? ve ?retileri ile ocuklar?n ilk olarak bu edebiyatta kar??la??yor oldu?unu anlar?z. O yzden daha ilk basamakta do?ru toplumsal cinsiyet alg?lar?n?n olu?turulmas? ok nemli. nk insanlar ocukken edindikleri ?retileri daha gl iselle?tiriyorlar O yzden hem etik de?erlerin benimsetilmesi hem de do?ru cinsiyet alg?s? iin ocuk edebiyat? di?er edebiyatlardan daha ncelikli bir konuma sahip.
ocuk Edebiyat?nda Toplumsal Cinsiyetin E?itime yans?malar?ndan bahseder misiniz?
zellikle gnmzde ocuk edebiyat? yazarlar? cinsiyetilik yapmama noktas?nda olduka hassas. Olumsuz toplumsal cinsiyet kodlar? eserlerde yer alm?yor, yer alsa da olumsuz bir rnek olarak ele al?n?yor. 1970 sonras? ocuk ve genlik edebiyat? eserlerinde ba?lang?ta olumlu yap?c? geleneksel bir tutum sz konusuyken gnmze do?ru geldike zellikle genlik edebiyat?nda daha bireyci, aile, toplum ve kad?na dair farkl? yakla??mlar? da bar?nd?ran bir edebiyattan sz etmek mmkn.
zellikle eviri tahkiyeli metinlerde bu durum daha belirgin. Bu eserlerde iki cinsiyet aras?ndaki tutum yap?c? ve uzla?mac? olmaktan ok ay?r?c? ve bireyci olmaya do?ru gidiyor. rne?in bu eviri metinlerden birinde kral ve kralienin hayatlar?nda yapmak istedikleri ?eyler farkl?ysa bu uzla?? ile zlmyor. Kralie uzla?may? denemeden kral? b?rak?p istedi?ini yap?yor. Karakterler bir sorun oldu?unda bunu uzla?ma ile zmekten ok katlanma ve ayr?lma basamaklar?n? kullan?yor oysa uzla?may? daha ilk kurmaca metinlerimizi ieren ocuk edebiyat?nda kaybedersek ne gelecekte ne de ?imdi ok da huzurlu bir toplumdan sz edemeyiz. Bu metinlerde uzla?? yerine bireyselle?menin bir zm olarak sunulmas?n? do?ru bulmuyorum.
Trkiyede ocuk Edebiyat? trnde eser veren yazarlar?n cinsiyet oranlar? hakk?nda bilgi alabilir miyiz? Ortaya ?kan oranlar hakk?nda neler sylemek istersiniz?
Bu konuda tm dnemleri ieren btncl bir istatistiksel al??ma yok fakat ?unu syleyebiliriz; gemi?te erkek yazarlar bu edebiyatta k?smen daha fazlayken zamanla kad?n yazarlar?n say?s? o?alm??t?r. Hatta 2000'li y?llara gelindi?inde ocuk edebiyat?m?zda kad?n yazarlar?n a??rl?kta oldu?unu gryoruz yine inceledi?im eserlerden hareketle yapt???m?z istatistikte de kad?n yazarlar?n oran?n?n %63 oldu?unu grdk.
al??man?zda inceledi?iniz metinlerde yer alan karakterlerde ki?ilik zellikleri, icra edilen meslekler, grn? zellikleri ve karakterlerin bulunduklar? mekanlar hususlar hakk?nda bulgular?n?z neler oldu?
rne?in geleneksel tahiyeli metinlerde kad?nlar daha merhametli, fedakar, al??kan, yap?c? ve pasif olarak gsteriliyor. Yine bu kad?nlar genellikle ev iinde ve ev han?m? olarak uzun sal?, etekli ve elbiseli olarak gsterilmekte. Geleneksel tahkiyeli metinlerde erkekler ise cesur, otoriter, merhametli genellikle tak?m elbiseli veya gmlekli pantolonlu, mekn olarak genelde ev d???nda, i?te veya kahvehane gibi yerlerde tasvir edilmekte. Ve bu erkek karakterlerin nemli bir k?sm? ya devlet memuru ya da esnaf. Modern tahkiyeli metinlerde ise kad?n?n ev d???nda gsterilme oran? art?yor. Sadece etek ya da elbise giymiyor daha modern bir grnm var, salar daha k?sa, karakter olarak da daha cesur, zgr, aktif o?unlukla meslek sahibi. Yine bu modern metinlerde erke?in evde gsterilme oran? art?yor, kad?nla hemen hemen evde gsterilme oranlar? ayn?. Ve geleneksel metinlerdeki otoriter karakterin yerini anlay??l?, zgvenli, evde kad?na yard?mc? olan bir karakter al?yor.
?nceledi?im eviri tahkiyeli metinlerde ise kad?nlar zgvenli, mcadeleci, sevecen olarak anlat?l?rken erkekler a?k fikirli, bencil ve alayc? olarak gsterilmi?. eviri tahkiyeli metinlerde kad?nlar?n ev iinde gsterilme oranlar? modern ve geleneksel tahkiyelli metinlere gre daha az. Byk o?unlu?u meslek sahibi. Erkekler de genellikle meslek sahibi ve d??ar?da gsterilmekte. Evde gsterilme oranlar? kad?n karakterlerle ayn? diyebiliriz. Bu metinlerde kad?nlar da erkekler de grn? olarak ok e?itlendirilmi?. Kad?nlar etek, elbise, k?sa etek, k?sa elbise, pantolon, k?sa sa uzun sa vb. Erkeklerde de pantolon, gmlek, tak?m elbise, ?ort, ti?rt, uzun ve k?sa sa grmek mmkn.
Son y?llarda zerinde oka konu?ulan Cinsiyet E?itli?inin ocuk Edebiyat?m?zda nas?l alg?land???ndan bahseder misiniz?
Bu terim zellikle 2000'li y?llardan sonra ocuk ve genlik edebiyat?m?zda kar??l???n? buluyor. Ve kad?n ve erke?i mekan i? karakter hatta giyim gibi zellikler noktas?nda ayn?la?t?r?yor oysa ben cinsiyet e?itli?ini byle alg?lam?yorum. Cinsiyetlerin e?itlik sylemleriyle ayn?la?t?r?lmas?n? cinsiyetsizle?tirmeye giden bir sre olarak gryorum. Temel hak ve hrriyetler noktas?nda iki cinsiyet de elbette e?ittir ve bu tart??mas?z insani bir kazan?md?r. Ama biz kad?n ve erke?in farkl? oldu?unu anlamak zorunday?z. Farkl?l?klar?yla birbirini tamamlayan i? arkada??, hayat arkada??, yol arkada?? olarak birbirimizi grmeliyiz. ?li?kilerimizde rekabet dilini de?il uzla?? dilini kullanmal?y?z. Gl ynlerimizle birbirimizi desteklemeliyiz. Zay?f ynlerimizde kar?? taraftan yard?m almal?y?z. Kendi cinsiyetimizle ve cinsiyetimizin getirdi?i farkl?l?klarla, avantajlar ve hassasiyetlerle bar??mal?y?z. Bu farkl?l?klar? ve hassasiyetleri gstermekten de ekinmemeliyiz. Bence en byk zgrlk ki?inin kendi cinsiyetinin getirdi?i farkl?l?klar? zgrce ya?ayabilmesiyle ilgili.