Erzurumlular, Ramazan da ibadetlerinin yan?nda g�n boyu Ramazan�a �zg� ?akalar �retti?i gibi, iftar ve teravih sonras?n�da da �e?itli s�ylenceler, hik�yeler anlatm??, oyunlar, e?lenceler yapm?? ve ho?�a vakit ge�irmi?lerdir.

Hi� ku?ku yok ki Ramazan, bir ibadet ay?d?r. Her camide, her evde Ramazan boyunca Kuran okumalar? yap?l?r, namazlar muntazaman k?l?n?r ve e?er oruca engel te?kil edecek �nemli bir sa?l?k problemi yoksa �ocuklar da d�hil olmak �zere b�t�n m�minler taraf?ndan oru� tutulur. Ancak T�rk milleti, ibadetine bile k�lt�r�nden izler katmay? bilmi? bir millettir. Dolay?s?yla milletimiz, kendi d�nya g�r�?�n� de katarak ramazan? estetik bir g�r�n�me kavu?turmu? ve Ord. Prof. Dr. S�heyl �nver�in ifadesiyle T�rk milleti, �Ramazan ay?nda mahya, temizlik, ahl�k tasfiyesi, g�nah ve zararl? ?eylerden �ekinme, yerinde e?lenebilme, c�mertlik ve herkesi d�?�nmek ter�biyesini bir araya getirerek bir Ramazan Medeniyeti meydana getirmi?� ??te o ramazan k�lt�r�n� ortaya koyan ?ehirlerden biri de Erzurum�dur.

T�rk edebiyat?n?n b�y�k hocas? Prof. Dr. Mehmet Kaplan, bir yaz?s?nda eski Karag�z, meddah ve ortaoyununun Ramazan gecelerinin mahsul� oldu�?unu ve Anadolu'da ya?anan Ramazan gecelerinde halk kahvehanelerinin g�n�m�zde de �ok canl? oldu?unu ve bu kahve�hanelerde halk hik�yeleri anlat?ld???n? belirtmektedir. Kaplan, bu d�?�ncesine Erzurum�u �rnek vererek yaz??ma ?u c�mle�lerle devam etmektedir. '�Atat�rk �niversitesi a�?ld??? zaman, Erzurum�da bir Ramazan gecesi gitti?im bir halk kahvesinde eski T�rk hik�ye ve destanlar?n? �ok g�zel anlatan Beh�et Ma�hir Efendi�yi tan?m??t?m. Okuma yazma bilmeyen, mesle?i ayak sat?c?l??? olan bu halk adam?ndan pek �ok ?ey �?rendim."


Erzurum, bir k?? memleketidir ve uzun k?? geceleri, ancak bu tarz kahvehanelerde halk hik�yeleri dinlenerek veya ayn? orta�m?n evlerde olu?turulmas?yla ge�irilirmi?.
Uzun k?? ve Ra�mazan gecelerinde konu kom?u ve h?s?m akraba, haftan?n belli g�nlerinde bir araya gelir ve anlat?lan hik�yeleri din�lerlermi?. Hik�yeler k?sa de?ilmi?. Her hik�ye, birka� ay s�rer�mi?. Hikayelerde s�ylenen t�rk�ler seslen�dirir, tam heyecanl? bir yerinde kesilerek devam? sonraki ak?am denilirmi?. Herkes o ak?am? iple �eker, denilen g�n gelip de hik�ye saati ba?lad???nda gelenlere ikramlarda bulu�nulurken anlat?c? s�r�kleyici �slubuyla anlatmaya ba?lar ve ayn? ?ekilde heyecanl? bir yerinde kesermi?. Bu b�yle bir k?? veya bir Ramazan boyu devam edermi?.


Anlat?lan halk hik�yeleri, kahvehanelerde de bu i?in ustalar? taraf?ndan anlat?l?rm??.
Bu hik�yecilerin en tan?nm?? olanlar?ndan biri Nalbant Nurettin, di?eri de Tu?lac? Cazim isimli ?ah?slarm??. Bunlar?n hik�ye anlatt??? zamanlar�da elinde bir ?eyler satarak ge�imini sa?lamaya �al??an (satt??? ?eyler aras?nda sabun da bulundu?u i�in �Sabun�cu Beh�et� diye de tan?�nan) �Kor Beh�et� lakapl? Beh�et Mahir de varm??. Ancak Beh�et Mahir, hik�yecilikte onlar?n ya�n?nda zay?fm??. Bizim �ocukluk ve gen�lik y?l�lar?m?zda elinde �orap da satan Beh�et Emi, di?er iki hikayecinin �l�mle�rinden sonra tan?nm?? ve Prof Dr. Mehmet Kaplan�?n kendisini ke?�fedip derlemeler yapma�s?yla da edebiyat bilim �evrelerince de tan?n?r hale gelmi?tir. Beh�et Emi, bizim �ocukluk ve gen�lik y?llar?m?zda meddahl?k yapmaya ve hik�yeler anlatma�ya devam ediyordu.

Hik�yeciler, as?l ?�hretlerini bizim �ocukluk y?llar?m?zdan �nce �Pekeli Kahveler� denilen kahvehanelerde kazanm??lar.

Pekeli denmesinin nedeni, bu kahvehanelerde duvara biti?ik ola�rak sabitlenmi? bulunan oturma yeri anlam?ndaki peykelerin bulunmas?ndan dolay?d?r. Bu kahvehanelerden biri G�rc�kap? Camisi�nin hemen kar??s?nda, di?eri de hemen yan?ndaym?? ve B�y�k Kahve ya da Fevzi�nin Kahvesi diye bilinirmi?. Beh�et Emi, hik�yelerini Erzincankap?�da ki kahvehanede anlat?rm??. Anlatt??? hik�yedeki ?ah?slar?n s�yledi?i t�rk�leri de seslendirirmi?.

Erzurum'daki bu kahvehaneler, ?stanbul�un meddahlar?n?n hik�ye anlatt?klar? Semai Kahvelerini and?rmaktad?r.


Kahvehanelerde de teravihten sonra Siret-i Nebi okunurmu?.
Baz? kahvehanelerde de teravihten sonra Siret-i Nebi, Ahmediye, Muhammediye, Hz. Ali'nin cenklerinin anlat?ld??? kitaplar okunurmu?. Bunlar? en iyi okuyan da Nalbant �evri Usta�ym??.


Erzurum�daki kahvehanelerden baz?lar?nda ise halk ozanla�r?n?n. saz �??klar?n?n at??malar? olurdu.
Bu gelenek, eski zaman�larda oldu?u gibi, bizim �ocukluk ve gen�li?imizde de yap?l?rd?, ?imdi azalarak da olsa devam ettirilmektedir. Bu kahvehanelerin m�davimleri vard?r ve teravih sonras?ndan sahura kadar a??klar? dinlerler. Bu da �zellikle k?? aylan e?lencelerindendir ve zemhe�ride bile olsa �??k kahvehanelerin m�davimleri onlar? dinlemekten geri durmazlar.


Baz? kahvehanelerde ise sahura kadar tombala �ekilirmi?.
Kahvehaneye toplananlar aras?ndan g�r sesli biri torbadan nu�maralar? �eker ve baz? numaralar? �zellikleriyle s�ylermi?. Diyelim ki on bir numaray? �ekti ise on bir de?il, �ifte direk, otuz �� yerine burma b?y?k, k?rk d�rde kantar topu, doksana da var g�c�yle b�y�k adam diye ba??rarak s�ylermi?. Di?erleri takip eder ve birinci �inkoya k���k bir �d�l, 2. �inkoyu yapana biraz daha b�y�k bir �d�l ve tombala yapana da gramo�fon veya bisiklet gibi �d�ller takdir edilirmi?.


Evlerde de sohbetler yap?l?rm??.
Teravih sonras? her g�n bir evde toplan?l?r, �ay i�ilirken bir taraftan askerlik an?lan, sava�?a kat?lanlar sava?ta ya?ad?klar?m anlat?rlarm??. 1920 ve 30'lu y?llarda �zellikle Erzurum'un i?gal s?ras?nda ya?ad?klar?n? anla�t?l?rm??. K?? Ramazanlar?nda ise sahura kadar �ay?n ya�n?nda kavurma, kuru dut, a?ma, pestil tarz? yiyecekler yenilerek sohbetler edilirmi?. Han?mlar da kendi aralar?nda toplan?p ge� saatlere kadar �e?idi oyunlar oynarlarm??.


Yaz aylar?nda ?a?aal? iftarlar yap?l?rm??.
Yaz Ramazanlar?nda, iftarlar ?a?aal? yap?l?r ve �rne?in Hasankale'ye veya Yukar? Bo?az a iftara gidenler olurmu?.


Sahur vakti yakla?t???nda da davulcularla zurnac?lar?n sal�tanat? ba?larm??.
Erzurum mahalleleri davulcu, zurnac? ekiple�rince payla??l?r ve her davulcu, kendi mahallesinde �alarm??. O zamanlar Erzurum�da iyi davul ve zuma �alanlar oldu?u i�in sadece g�r�lt� olsun diye davula vurmaz, zurnaya �flemezlermi?. Mahallenin meydan?na gelip davula zurnaya vurmaya ba?lad?klar?nda evlerine yeni d�nmeye ba?layan gen�lerle evle�rinde bulunan gen�ler �?kar ve bar tutmay? bilenler halka �evi�rip bar tutarlarm??. Evlerinden �?kanlar, bu e?lenceyi seyreder, sonra onlar evlerine d�nerken davulcu ve zurnac? uyuyanlar? uyand?rmak i�in g�zel m�zikler �alarak dola??rlarm??.