G?R?? : Osmanl? Devleti ile ?ran aras?ndaki 1514 sava??ndan sonra, 1639 y?l?nda imzalanan Kasr-? ?irin (Zohab) Antla?mas?yla Trkiye-?ran S?n?r? ok de?i?iklik gstermeden bugne kadar gelmi?, ancak Irak-?ran aras?ndaki 1599 kmlik s?n?rda s?k s?k de?i?meler olmu?tur. Osmanl? Devleti ile Safevi Devleti aras?ndaki ilk antla?ma 1555 y?l?nda Amasyada yap?lm??1 ve bu antla?may? Ferhat Pa?a (1590), 1639 Kasr-? ?irin, Hemedan (1727), Kerden (1746), I. Erzurum (1823) ve II. Erzurum(1847) antla?malar? takip etmi?tir.2 1801de Grcistan?n Rusyan?n egemenli?ine girmesinden sonra, Gney Kafkasyada, Rusya Osmanl? Devleti ve ?ran?n aleyhine geni?lemeye ba?lam?? ve ?ran 1813te Rusya yenilgisi sonras? Glistan Antla?mas?n? imzalamak zorunda kalm?? ve ?ran ba?ta Grcistan olmak zere Derbent, Bak, ?irvan ve Gence zerindeki iddialar?ndan vazgemi?tir.3 Rusya Kafkasya Ordular? Ba? Komutan? Prens Paskiyeviin 1826-1828 ?rana seferi sonucu, ?ran Rusya ile Trkmen ay Antla?mas?n? imzalamak zorunda kalarak, Aras?n kuzeyindeki blgeyi fiilen kaybetmi? ve bunun sonucunda Azerbaycan resmen ikiye blnm?tr.
Rus Kumandan Paskiyeviin 1828- 1829 Osmanl? topraklar?na seferleri sonucu, Erzurum ve Kars kaybedilmi?, ancak 14 Eyll 1829 Edirne Antla?mas?yla Ruslar kazand?klar? topraklar? geri vermi?lerse de, Batum hari btn Karadeniz limanlar? Ruslar?n eline gemi?tir. Osmanl? Devleti bat?da Yunanistan sorunu ile u?ra??rken, do?uda Kaar Veliaht Prensi Abbas Mirza Osmanl? topraklar?na seferler dzenliyordu ve hatta 1821 de ordusuyla Beyaz?ta kadar da gelmi?ti ve Toprak Kalede yap?lan sava?? kazanarak, Kolera Salg?n? engeline tak?lmasa, Kk Asyan?n kilidi konumundaki Erzuruma yrmek istiyordu. Bu iki kom?u devletin aralar?ndaki sorunlar?n zmnde, Rusya ve ?ngiltere art?k birer oyun kurucu devlet haline geldiler ve zellikle II. Erzurum Antla?mas?nda ekonomik ve emperyalist ?karlar?n? dikte ettirdiler.
I ve II. Erzurum Antla?malar?, Osmanl? Devleti ile ?ran Devleti aras?ndaki antla?malarda ilk defa mezhep farkl?l???ndan dolay?, ?ran taraf?n?n zrnn yaz?lmad??? antla?malar olmas? bak?m?ndan ok nemliydi.
?RAN VEL?AHT PRENS? ABBAS M?RZANIN SABIRSIZLI?I Tebrizde yerle?ik Veliaht Prens Abbas Mirza (1789-1833) ve a?abeysi Muhammed Ali Mirza Devlet?ah (1789-1821) Osmanl?-?ran s?n?r?na do?ru srekli ak?nlar dzenliyordu. Bu seferlerin o?unda da galip gelmi?lerdi. Osmanl? Sultan? II. Mahmut, Tuna ve Kafkasya Cephelerinde srekli ilerleyen Rusya, Yunanistan ve Kolera salg?n? ile u?ra??yordu. S?k s?k s?n?rlar? ihlal eden ?rana da kar?? bir sefer dzenlemeyi d?nyordu. Abbas Mirza, ?stanbulda bulunan ?ngiltere Bykelisi Stratford Canninge ricalarda bulunarak, Sultan?n fikrini de?i?tirmesini sa?lad?. Erzurum Valisi Rauf Pa?a ile ?ran delegasyonu ba?? Mirza Muhammed A?tiyani aras?nda yap?lan gr?meler sonras? 28 Temmuz 1823te I. Erzurum Antla?mas? imzaland?.
ERZURUM ANTLA?MASI I. Erzurum Antla?mas?nda ?slam Karde?li?i n plana ?kar?ld? ve yine ilk defa mezhep farkl?l?klar? dikkate al?nmad?. Daha nce ?ran ile yap?lan antla?malarda, Tarziyye-zr yer al?yordu. Af?ar Hanedan? ?ah? Nadir ?ah (1688-1747) Snni ve ?ii inanlar?n? uzla?t?rmak iin ok u?ra?m??t?. Bu antla?mada ?ii inanc? Ehl-i Snnet iinde say?ld?. Bu a?dan antla?man?n ikinci maddesine gre, ?ranl? hac?lar korunacak ve di?er lkelerin Mslmanlar? gibi muamele edilecek ve onlardan ?slam d??? vergiler al?nmayacakt?
Bu antla?ma ?ran ile Osmanl? Devletinin yapm?? oldu?u antla?malar?n yenilenmesi say?labilir. Co?rafik s?n?rlar?n gzden geirilmesi, ?ranl? hac?lara yap?lacak muamele, kaak?lar?n durumu, sava? esirlerinin serbest b?rak?lmas?, s?n?r boylar?ndaki a?iretlerin durumu, Osmanl?lar?n i?gal etti?i topraklardan ekilmesi, s?n?rdan yap?lacak ticarete uygulanacak vergi ve Osmanl? topraklar?n?, hayat?n? kaybetmi? tccar ve ?ran vatanda?lar?n?n mal varl?klar?n? korumak gibi konular gr?len nemli konulard?.
Antla?man?n birinci maddesine gre, her iki devlet birbirinin ii?lerine (zellikle ?ran, Krdistan ve Ba?dat eyaletleri) i?lerine kar??mayacaklard? ve her iki tarafta ki yaylak-k??lak yapan a?iretlerin durumuyla ilgili uzla?m??lard?. ?kinci maddede ise Osmanl? ve ?ran devleti aras?ndan en ok anla?mazl??a yol aan hac?lar ve ziyaretiler korunacak ve beraberinde ta??d?klar? e?yadan bir defaya mahsus de?er zerinden yzde 4 vergi al?nacakt?.
nc maddede, ?ran ve Osmanl? Devleti aras?ndaki ba? a?r?tan en nemli sorunlardan biri olan, a?iretlerin durumu idi. Osmanl? Devleti, Osmanl? taraf?nda oturan Haydaranl? ve Sibekin a?iretlerinin s?n?r gvenli?ini tehdit etmelerini engelleyece?ini ?rana taahht etmi?tir. Drdnc maddede iki devletten birine s???nan ki?ilere gerekli yard?m?n yap?laca?? hkme ba?lanm??t?r.
Be?inci madde Osmanl? Devletinin elinde bulunan ?ran tccarlar?n?n mallar? altm?? gn iinde sahiplerine geri verilece?i kabul edilmi?tir. Alt?nc? maddede Osmanl? Devleti topraklar?nda vefat eden ?ranl?lar?n mallar?n?n sahipleri gelene kadar gvenliklerinin sa?lanaca?? konusunda uzla??lm??t?r.
Yedinci maddede ise her iki devletten birer ki?inin bar?? temsilcisi olarak grev yapaca?? ve bu ki?ilere y?lda bir de?i?ece?i konusunda anla?maya var?lm??t?r.6 I. Erzurum Antla?mas?ndan bir y?l ncesi, Erzurum ve Osmanl? Devleti s?n?rlar? ierisinde ikamet eden ?ranl?lar?n da, 16. Yzy?ldan beri Hristiyan yabanc?lara uygulanan Dvel-i Ecnebiyye Defterleri ne MART 2021 7 kay?t uygulamas? kapsam?na al?nd?. Bu tarihten nce ?ranl?lar mmet kapsam?ndayd?. Bylece Osmanl?- ?ran ili?kilerinde a?da? bir yol izlenmeye ba?land?.
II. ERZURUM ANTLA?MASI Rusya ile ?ran aras?nda 1828 Trkmen ay Antla?mas?ndan sonra, ok ac?kl? bir olay meydana geldi. ?ran Kaar hanedan? ile Rusyan?n ili?kilerini hedef alanlar Tahran da ki Rus Bykelili?ine yapt?klar? bask?nda, Bykeli Aleksandr Semyenovi Griboyedov ve maiyeti ldrld. Bu olay?n Rusya-?ran ili?kilerine ok olumsuz etki yapaca?? d?nlrken, Rusyada ki i meseleler yznden, beklenen olumsuzlu?a sebep olmad?.
?ran ve Rusya aras?nda yap?lan Trkmen ay Antla?mas? ve Osmanl? Devleti ile Rusya aras?nda imzalanan 8 Temmuz 1833 tarihli Hnkr ?skelesi Antla?mas? ?ngiltere ve Fransan?n protestolar?na ve byk endi?elerine yol at?. Her iki antla?ma ile Rusyan?n gneye do?ru bir ad?m daha ileri gitmesi, zellikle ?ngilterede byk tedirginlik do?urdu. Bu yzden, ?ngiltere ve Fransa donanmalar?n? e?me Liman?na bile gnderdiler. Bu yzden, ?ngiltere, 19. yzy?lda Hindistan Ticaret Yollar? zerinde bulunan Osmanl? Devleti ve ?ran?n toprak btnl?nden yana olmu?tu. ?ngiltere, Kavalal? Mehmet Ali Pa?an?n M?s?r ve Suriyeye hkim olmas?n? istemiyordu. Zay?f bir Osmanl? Devleti, hem ?ngiltere ve hem de Rusyan?n ?kar?na idi.
1833-1842 y?llar? aras?nda ?ran ile Osmanl? Devleti aras?nda yine baz? olumsuz geli?meler oldu. ?ran?n Herat ?ehrini i?gal etmesi Osmanl? Devletini k?zd?rd?. 1837 y?l?nda, Ba?dat Valisi Necip Pa?a ?ran?n Muhammere Liman? (Hrrem?ehr) cezaland?rarak ?ehri, ate?e verdi.
S?n?r boylar?ndaki a?iretlerin devlete olan ba?l?l?klar? ile s?n?rl? olan asayi?, bu ba? zay?flay?nca ?iddet hareketlerine dn?yordu. Bu durumdan endi?elenen, blgede etkin iki byk g Rusya ve ?ngiltere, ?ran ve Osmanl? Devletini ortak bir masada bir araya getirmeye karar verdiler. Bylece Osmanl? ve ?ran ?mparatorluklar? aras?nda arzu ettikleri anla?may? sa?layabilmek iin gerekli hukuki zemini olu?turdular. Her ikisi aras?nda yzy?llard?r var olan s?n?r sorunlar?n? bir defa da zmek yerine, yeni sorunlar ortaya ?kard?lar. Konferans iin nce yer arad?lar. Osmanl? Devleti Erzurumu teklif etti. Erzurum, hem ?stanbul ve hem de Tahrana ayn? mesafedeydi. Erzurum, Trabzon-Tebriz ?pekyolu zerinde nemli bir odak noktas?yd? ve gmrkleme merkeziydi. Konferansa kat?lacak Rusya, ?ngiltere ve ?ran?n konsolosluklar? vard?. Ayr?ca Erzurumda yerle?ik bir ?ranl? koloni vard?. ?ngiltere, Rusya ve ?ran Erzurumu onaylay?nca, konferans tarihini tespit etme ve konferansta kat?l?mc? lkeleri temsil edecek delegelerin seimi kalm??t?.
Osmanl? Devleti Murahhas olarak Nuri Pa?ay? tayin etse de, Nuri (Mehmed Nuri Efendi) Pa?an?n Erzuruma geldikten sonra aniden vefat etmesi yznden yerine Esseyid Mehmet Enveri Sadullah Efendi tayin edildi.11 Konferans?n a?l?? gn olarak 15 May?s 1843 Pazartesi gn a?kland?. ?ran Heyeti Ba?kan? Mirza Taki zaten Erzurumda idi.
Robert Curzonda ?ngiliz Heyeti Ba?kan? Albay Williamsa e?lik etti. Kerbelada meydana gelen olaylar?n Erzurum Konferans?n? olumsuz etkileri, Rusya ve ?ngilterenin byk gayretiyle nlenerek, konferans?n yap?lmas? sa?lanm??t?r. Toplant?lar?n haftada bir yap?lmas? da, konferans?n uzamas?n? sa?layan ba?ka bir etken olmu?tur.
31 May?s 1847de yap?lan II. Erzurum Antla?mas? dokuz maddeden olu?maktad?r. Antla?man?n ilk maddesinin konusu iki devletin de birbirine maddi bir talepte bulunmayaca?? ile ilgilidir. ?ran Devleti Zhab ?ehrinin bat? taraf?n?, Osmanl? Devleti de Zohab?n do?u taraf?n? ve Krend deresini ?ran Devletine b?rakacakt?r.
?kinci maddede ise, ?ran?n Sleymaniye ?ehrinden vazgemesi, bunun kar??l???nda da Osmanl? Devletinin Muhammere (Hrrem?ehr) Liman?n?, H?z?r Adas?n? (Abadan) ve Kuzistan?n gney bat?s?nda kalan baz? blgeleri ?rana b?rakacak, ?ran gemileri ?attlarabta rahata giri?-?k?? yapabileceklerdir.
nc maddede iki devletin kendilerine ait oldu?unu iddia ettikleri yerlerden vazgemeleri ve en k?sa zamanda s?n?rlar? belirlemek iin mhendisler yollamalar? karara ba?lanm??t?r.
Drdnc maddede ise bu anla?man?n imzalanmas?na sebep olan sava??n iki devlette de yol at??? zararlar?n geciktirilmeden denmesi konusunda antla?maya var?lm??t?r.
Be?inci madde sava? s?ras?nda taraflardan herhangi birine s???nanlar? konu alm??t?r. Osmanl? Devleti kendisine s???nan ?ran ?ehzadelerini Bursaya yerle?tirece?ine ve oradan ba?ka bir yere gitmelerine ve ?ran Devletine kar?? gizli bir i? evirmelerine izin vermeyece?ine dair sz vermi?tir. Bunun d???ndaki esirler ise kar??l?kl? teslim edilecektir.
Alt?nc? madde tccarlar?n vergilendirilmesi konusundad?r. Bu maddede de I. Erzurum Antla?mas? l al?nm?? ve ikinci maddesi aynen kabul edilmi?tir.
Yedinci madde iki k?s?mdan olu?maktad?r. ?lk k?s?mda Osmanl? Devleti hac?lara ve ziyaretilere eski imtiyazlar?n? geri verecek ve kutsal yerleri gven iinde ziyaret etmeleri temin edilecektir. ?kinci blmde ise, Osmanl? Devleti ?ran Konsolosluklar?n? resmi olarak tan?yacak ve di?er lke konsoloslar?na tan?d??? haklar? ?ran konsoloslar?na da tan?yacakt?r (Mekke ve Medine hari). Buna kar??l?k ?ran Devleti de Osmanl? konsoloslar?na di?erlerine tan?d??? haklar? Osmanl? konsoloslar?na da tan?yacakt?r.
Sekizinci madde s?n?rlarda gerekle?en h?rs?zl?klar ve kaak olarak yap?lan giri? ?k??larla alakal?d?r. Baz? a?iretlerin kimlikleri belli, baz?lar?n?n ise belli de?ildir. Kimli?i belli olanlar?n ait olduklar? topraklara geirilmesi, kimlikleri belli olmayanlar?n ise hangi devlete tabi olacaklar?n? seme hakk? elde etmesi karara ba?lanm??t?r.
SONU I ve II. Erzurum Antla?malar? Osmanl? Devleti ile ?ran aras?nda yap?lm?? en nemli antla?malardand?r. 1823 y?l?nda yap?lan I. Erzurum Antla?mas?nda art?k mezhep farkl?l???na ve daha nceki antla?malarda ?ran taraf?n?n zr k?sm? kald?r?larak, her iki taraf?n Ehli Snnet oldu?u rtl olarak kabul edilmi?tir. 1847 II. Erzurum Antla?mas?, iki byk Avrupal? gcn kanatlar?nda, iki kom?u lkenin s?n?rlar?n?n hassa bir ?ekilde tarif edildi?i ilk antla?mad?r. II. Erzurum Antla?mas?, iki kom?u lke aras?nda baz? sorunlar? zse de, Londra ve St. Petersburgun ekonomik ve emperyalist ?karlar?n? yans?tt?.13 ?attlarab?n Osmanl? egemenli?ini, ?ran gemilerine seyrsefer serbestisi sa?layarak kabul edildi. II. Erzurum Antla?mas?n? Osmanl? Devleti onaylamas?na ra?men, baz? a?klay?c? notlar (?zahat name) koyunca, ?ngilterenin arac?l??? sonucunda, ?ran Devletinin onay? ancak sorunlar zldkten sonra 21 Mart 1848de gerekle?ti.
II. Erzurum Antla?mas?n?n mdahaleci gleri olan ?ngiltere ve Rusya bu dnemde yak?n i?birli?ine ra?men, antla?man?n yap?lmas?ndan 6 y?l sonra, K?r?m sava??nda kar?? kar??ya geldiler. ?lgin bir rastlant? ise, Erzurum Konferans?nda ?ngiliz Delegelerinin ba?? olan Albay William Fenwick Williams?n Osmanl? Ordusu ile birlikte 1855 y?l?nda Kars? savunan ?ngiliz Ordusunun kumandan? olan General Williams olmas? idi.