Oyun, tarihin eski dnemlerinden beri insan hayat?nda yer edinmi?tir. Bir milletin kltr e?itlili?inin bir yans?mas? olan oyunlar, milletlerin ya?amlar?n?n zgr ve do?al bir biimde d??avurumudur. Trkenin di?er lehelerinde de hemen hemen ayn? olan oyun kelimesi Tkmence, K?rg?zca, Nogayca, Karakalpakada oyun; Kazakada oy?n, Altayca, Telete, ?orca ve Sagaycada oin; Kazan Tatarcas?nda uy?n, Tatarcada uin ?eklinde gemektedir. Oyun, her halk?n ve milletin kltrnn bir ifadesi, gelecek nesillere kltr ta??yan bir faaliyettir. Oyunun kltrden de nce oldu?unu ifade eden Johan Huizinga, hayvanlar?n, insano?lunun do?u?tan itibaren oynad???n? vurgulamaktad?r. Huizinga, oyun iin gere?in belli bir temsili oldu?undan bahseder ve oyunu kltrn iinde, bizzat kltrden nce var olan, kltre e?lik eden ve bu kltre ba?lang?c?ndan iinde ya?ad???m?z dneme kadar damgas?n? vuran, verili bir bizatihilik olarak de?erlendirir. Dolay?s?yla kltr, oyun ortam?nda do?mu?tur. Huizinga, kltrn oyunla ili?kisini ?yle a?klamaktad?r: Kltr oyun biiminde do?ar, kltr ba?lang?tan itibaren oynanan bir ?eydir. Oyunun kltre dn?t?n de?il de tamamen tersine, kltrn ilk a?amalar?ndan itibaren bir oyunun izgilerini ta??d???n? ve oyun biimleri alt?nda ve oyun ortam?nda geli?ti?ini anlamak gerekir.
Kkbr oyunu, cirite benzeyen atl? bir oyundur. Oyunda kullan?lacak o?la??n ba?? kesilerek iine saman doldurulduktan sonra karn? dikilir ve o gece su iinde b?rak?larak daha da a??rla?mas? sa?lan?r. Bylece o?lak, k?rk kiloyu a?an bir a??rl??a gelir. Oyuna ba?lamadan nce n haz?rl?k olarak oyun alan?n?n tam ortas?na kirele geni? ve byk bir daire izilmektedir. Bu daire halhal ya da adalet emberi ad?n? ta??r. Oyuncular bu dairenin etraf?na dizilir. Hakemler o?la?? meydan?n ykseke bir noktas?na gtrr. ??aret verilince atl? oyuncular h?zla hakemlerin bulundu?u yere do?ru atlar?n? ko?turur. Hakemler o?la?? oyuncular?n zerine f?rlat?r ve oyuncular o?la??n at?ld??? yerden o?la?? kapmaya al???r. O?la?? ilk anda ele geirmek, at?n gcne ba?l?d?r. O?lak, ilk on metreye ula?an atl?lar taraf?ndan kap?ld??? iin geni? g?sl atlar seilmektedir. O?lak bir sre eki?tirildikten sonra en kuvvetli oyuncu kimse o oyuncunun elinde kal?r. O?la?? kapan oyuncu ya da binici, o?la?? e?erin stne yerle?tirir ve s?k?ca tutarak sol elinde dizgin, sa? elinde kam? ile beraber drtnala i?aret dire?inin oldu?u yere do?ru at?n? ko?turur. Atl?n?n bu ?ekilde e?er zerinde durmas? ok zor olup maharet istemektedir. Di?er biniciler o?la?? bu atl?n?n elinden almaya al???r. O?la?? ele geirmek iin herkes o?la?? s?kar, iter ve eker. Binicilerin aras?nda ok zor bir bo?u?ma ya?an?r. Nihayet o?la?? birisi ele geirir ve mcadele tekrar ba?lar. Binici, adalet emberini o?la??yla bir defa dnebilirse bir puan kazan?r. Daha sonra o?la?? yere atar. Yere att?ktan sonra ba?kas? al?r. Kim bu ?ekilde en fazla puan? toplarsa oyunu o kazanmaktad?r.
Bugn K?rg?zistanda Kok Bore, Kop Kare ya da Olak Tart?? ad?yla hem ocuklar hem de bykler taraf?ndan oynanan kkbr oyunu; ?ekil, biim, gerekli ara ve gereler de?i?meden nesilden nesile aktar?larak korunmu?tur. K?rg?zlar?n mill oyunu olarak oynanan bu oyun, en eski sava? oyunu olarak tan?mlanmaktad?r.
Kkbr oyunu, ad?nda mitolojik ve ritelistik kkeni a?r??t?ran bir oyundur. Kk (Gk) kelimesi Eski Trkede gk, gk rengi, mavi anlam?ndad?r. ve k- kelimesinin yukar?da olmak anlam? da mevcuttur. Bir ?eyi gk rengine brndrmek veya gk sz ile beraber sylemek, o ?eyi kutsal saymak veya aralar?nda Tanr? ile ilgili bir ba? kurmak, iste?inden ileri gelmeli idi. gr?, kkbr kelimesindeki kk (gk) kelimesinin de vurgulanmak istenen anlam?d?r. Trklerin gk-bri, gk-kurt, Tanr?-kurt demelerinin sebebi de budur. Br ya da kurt kelimesi stnlk, byklk yi?itlik anlam?nda olup K?rg?z Trkleri yi?it ve sekin olan ki?ilere Kk br demektedir. Dolay?s?yla K?rg?z edebiyat?nda yi?itlik ve bahad?rl?k sembol olarak bri kelimesi kullan?lmaktad?r. Kutadgu Biligte hakan anlam?na gelen Gk bri kelimesi Gk-kurt anlam?nda yi?itlik, alpl?k ve hakanl???n sembol olarak kullan?lm??t?r.
Do?an Kaya (2005, s. 303-304), Trkiyede bu oyundan ilk sz eden ki?inin Ziya Gkalp oldu?unu ve ayr?ca Dr. R?za Nurun da Trk Tarihi adl? eserinde bahsetti?ini ifade ederek ?unlar? aktarm??t?r: eski Trklerde totem say?lan bozkurt (gkbr) ile ba?l? bir anane mahsuldr. Kurt menk?besi, K?rg?zlar?n gkbr tesmiye ettikleri oyunda tecelli eder. Ayr?ca kkbrnn ?k???na dair bir efsanenin oldu?unu ifade etmektedir. Efsaneye gre; ok eskiden bir kyn btn erkekleri sava?a gider. Erkeksiz kalan kye gelen kurtlar hayvanlara zarar vermeye ba?lar. Bunun zerine kyller kurtlar?n baz?lar?n? b?akla, okla ya da ezerek ldrrler. Canl? kalan kurtlar? da at zerinde birbirlerine atarak e?lenirler. Zamanla bu oyun bir gelenek haline gelir. Oynad?klar? oyunun ad?na da kkbr bozkurt derler. Kurtlar?n azalmaya ba?lamas?yla da oyun arac? olarak kurt yerine tekeyi kullan?rlar. Daha olgunla?mam?? erkekler de teke yerine ulak (o?lak) ile oynarlar. Kkbr oynayan ki?ilere de kahramanl?klar? ve sratleri dolay?s?yla kkbr demi?lerdir. K?rg?z destanlar?nda da yer almas? kkbr oyununun kayna??n?n eskilere dayand???n?n bir gstergesi olarak kabul edilebilir. Kkbr oyununun nas?l ortaya ?kt??? ile ilgili ikinci gr? ise Kktrk ve Gktrk kelimelerine dikkat ekmektedir. Kkbr, kkkurt anlam? ta??maktad?r. Trklerin tarihte kkbrler olarak an?lmas?yla, Gktrklerde bu oyunu oynayanlar?n cesaretinden dolay? Kkbrler denmesi aras?nda bir ba?lant? kurulmaktad?r.
K?rg?z Destanlar?nda Kkbr Oyunlar?
?ncelenen 13 destanda kkbr oyunu gemektedir. Bu destanlardan Can?l Mirza ve Kocaca?ta evlilik toyunda; Bag?? ve K?z Dar?ykada do?um toyunda, Kurmanbek, Kurmanbek Sar?kunan ve Manas Cusup Mamay da sava? sonras? ve Bag??ta ise ka?an tayininden sonra dzenlenen e?lencede kkbr oyunlar? yer almaktad?r.
Toylarda Oynanan Kkbr
Trk kltr hayat?nda nemli bir yere sahip toylar; birlik ve beraberli?i sa?layan yeme, ime, alg?, oyun gibi e?lencelerin oldu?u trenlerdir. Trkler e?itli sebeplerle toy tertip etmi? olup bunlar; ilk av toyu, kutlama toylar?, ak?n sonucu yap?lan toylar, lm ve l a?? toylar?, ad verme toylar?, ocuk iin dilek dileme toylar?, u?urlama ve d?n toylar?d?r.
Do?um toylar?, Trk destanlar?nda oka kar??m?za ?kmaktad?r. Do?um, hem ailenin hem de toplumun devam? iin ok nemlidir. Dnyaya gelen ocuk iin toy tertip edilir. K?z Dar?yka Destan?nda Dar?ykan?n ?ays?nda ad?n? verdikleri bir ocu?u olur. ?ays?ndan?n do?umu iin bir toy dzenlenir. Bu toyda K?rg?z mill oyunlar?ndan pek ok oyun oynan?r. Bunlar?n iinde kkbr, camb? atma, t?y?n enmey, m?zrak msabakas?, gre? ve di?er oyunlar bulunmaktad?r. Kkbr oyunu bu destanda ulak tartuu/o?lak eki?me ad?yla yer almaktad?r. ocu?unun do?umunun kutlanmas? iin dzenlenen toyda oyunlar?n en nemli i?levi e?lenmedir. K?z Dar?yka Destan?nda oynanan o?lak eki?me e?lence amal? oynanm??t?r.
Bag?? Destan?nda da Bag???n o?lu Toytoyun be?ik toyunda e?itli oyunlar oynan?r. Bu oyunlarda ba? dl olarak be? yz elli be? at, bin y?lk?, bin koyun, on gm? para, yz alt?n belirlenir. Bu toyda pehlivanlar gre?mekte, yayalar kar??la??p mnaka?a etmekte, akmak oyunu oynanmakta ve dller verilmektedir. Ayr?ca ulak tart (kkbr) oyununun da oynand??? Ulak tart?p kplk/Ulak tart?p hepsi dizeleriyle anlat?lm??t?r. Oyunun sonunda da oyuncular?n Baar?s?nda bayge bar/Hepsinde dl var szleriyle dl kazand?klar? ifade edilmi?tir (Akyz ztokmak, 2019, s. 455). Bu destanda anlat?lan ulak tart oyunu da e?lence amac?yla oynanm??t?r. Ayr?ca kkbr oyununun a?k bir alanda, ortada oynand??? grlmektedir.
Trklerde nemli toylardan bir di?eri evlenme toylar?d?r. D?n ile toy, e? anlaml? olup insan?n e?lence ihtiyac?n?n kar??lans?nda i?levseldir. Toy ailenin olu?umunu sa?layan ok ynl bir ?enliktir. Ali ?ir Nevainin dedi?i gibi k?z grr toylar, Trk e?lencesinin ba?at unsurudur. E?lenmek iin bir olay, bir hareket ya da sevinli bir sebep olmal?d?r. Evlilik de e?lenmek iin iyi bir vesiledir. E?lence, toplum iin anlaml? bir ya?ant? hline dn?m?tr ve toplumsal hayat?n anlat? ortam?n? olu?turmakta, sosyal e?ilimleri yans?tmaktad?r (zdemir, 1999, s. 31-32). Toplum her sevinci bir trenle kutlam??, kendini bu ?ekilde ifade etmi?tir. Trenlerin iinde yer alan oyunlar arac?l???yla da e?lenmeyi bilmi?tir. Bylelikle oyun, kltrel e?itlili?in ortaya ?kmas?nda nemli bir rol oynam??t?r. Yap?lan yar??lar, gre?ler ve at yar??lar? e?lence haline dn?m?tr (gel, 2001, s. 269).
Can?l M?rza Destan?nda Kalmuk beylerinden Erdene Bey ile Can?l iin bir toy dzenlenir ve bu toyda otuz gn boyunca oyunlar oynan?r. K?z oyunu, sal?ncak oyunu, at yar???, er vuru?mas? (gre?i), kkbr oyunu oynanan oyunlardand?r. Kkbr oyunu destanda, Kuturganday kkbr (Caynakova, 2004, s. 57)/Kudurmu? gibi kkbr oyunu (Aa, 2004, s. 57) dizeleriyle verilmi?tir Kkbr oyunu iin kullan?lan kudurmu? gibi ifadesi ta?k?nl?k gstermek, a??r? davran??larda bulunmak anlam?ndad?r. Bu ifadeden anla??l?yor ki oyun, ok hareketli ve etin bir oyundur.
Kocaca? Destan?nda bir gn Karakoca adl? bir bey mektup yazarak herkese ula?t?r?r. Bu mektupta, bir toy dzenleyece?ini ve k?z? Zulaykay?, Zulaykan?n istedi?i birisiyle ba?l?k paras? almadan evlendirece?inin haberini verir. K?z? iin uygun olan damat adaylar?n? yar??a davet eder. K?z? Zulayka, gelen adaylar? grmek iin minareye ?kar ancak pek ok aday iinden hibirini be?enmez. Gelenler, Zulaykan?n kibirli oldu?unu syleyip kylerine dnerler. Ba?ka kimsenin olup olmad???n? soran Zulayka Kocaca??n gelmedi?ini ?renir. Kocaca? alt? ayd?r kyde de?ildir, da?larda avlanmaktad?r. Zulayka, haber sal?p Kocaca??n da gelmesini ister. Bu s?rada kyne gelen Kocaca?, halk?n?n ?srar? zerine k?z? merak eder. Avc? Kocaca?, stn de?i?tirmeden avc? k?yafetiyle Zulaykay? grmeye gider. Zulayka evlenmeyi kabul eder ve babas? toy dzenler. Toya civardaki beylerin hepsi davet edilir. Toy bir hafta srer. Toyda ulak tartt?r?p/o?lak kapma oyunu oynat?l?r.
Ka?an Tayininden Sonra Oynanan Kkbr
Tahta ?kma treni, Trk devlet gelenek ve trenleri ierisinde nemli trenlerden biridir. Taht, egemenli?in semboldr. Ka?an?n tahta oturmas? iin trenler dzenlenmektedir. K?rg?z destanlar?nda ka?an tayin edildikten sonra dzenlenen ka?an toyu ile kar??la??lmaktad?r. Ka?an, treyi temsil etti?i iin toylar arac?l???yla halk?n deste?ini al?r, gelecekle ilgili planlar?n? aktar?r, halka gcn gsterme f?rsat? bulur (elepi, 2017, s. 23). Bag?? Destan?nda ka?an tayininden sonra bir toy dzenlenmi? ve kkbr oyunu oynanm??t?r. Oynanan bu oyun e?lence amal? olup deta devletin gcnn simgesidir. Destanda Bag??, Cediger halk?n?n ba??na ynetici olmas? sebebiyle toy tertip etmi?tir. Bu toyda tay yar??? ve Kkbr-ulak tart???p/Kkbr-ulak oynay?p (Akyz ztokmak, 2019, s. 292) e?lenilir. Burada kkbr oyununun e?lence amal? oynanan bir oyun olmakla birlikte bir g gsterisi olarak ka?an?n gcn temsil etti?i de sylenebilir.
Sava? Sonras? Oynanan Kkbr
K?rg?z destanlar?nda kazan?lan bir sava??n ard?ndan kkbr oyununun oynand??? grlmektedir. Manas Cusup Mamay da, on Cindi (Manas) kazand??? zaferlerden sonra Ko?oya konuk olur. Ko?oy da on Cindi gibi ok gldr. Ko?oy, on Cindiyi a??rlamak iin toy dzenler. Bu e?lencede oynanan pek ok oyun aras?nda kkbr oyunu da vard?r.
Yukar?daki m?sralardan e?lence dzenlemenin hrmet gstergesi oldu?u da anla??lmaktad?r.
Bu destanda kkbrnn oynand??? bir ba?ka sava? sonras? toyu daha vard?r. Manas, Kalmuklardan Klty yenerek K?rg?z topraklar?n? geri al?r. Bu zaferi kutlamak iin Manas?n babas? Cak?p Bay bir e?lence dzenler. Zafer sonras? yap?lan bu e?lencede pek ok oyun oynan?r, bunlar iinde at zerinde teke kapma yar??mas? kk br de vard?r: Kk br tart?p, kunan aao/Kk br eki?ip tay yar??t?r?p (?nayet, 2017, s. 238) e?lenilir. Ad? geen destanda K?rg?z halk?n?n bilgelerinden Bakay, Manas?n kazand??? zafer iin dzenlenen e?lenceden bahsederken Ulak tart?p oynudun/O?lak eki?ip e?lendiniz (?nayet, 2017, s. 240) diyerek bu oyunun oynand???na de?inir. Kkbr oyununun buradaki i?levi, e?lence ve zaferi kutlamakt?r. Kurmanbek Destan?nda Ka?kar Han? Akkan, ok gl bir hand?r ve Kurmanbekin Kalmuklarla yapt??? sava?? duyar. Kurmanbekin yolunu bekler. Akkan; Kurmanbeki ve k?rk yi?idini davullarla, zurnalarla ve kkbr tartt?r?p/kkbr oyunuyla kar??lar.
Burada toy, Kurmanbekin sava?? kazand???n? halka duyurmak amac?yla dzenlenmi?tir. Kurmanbeki kkbr oyunu ile kar??lamak gcn, kahramanl???n bir gstergesidir. nk toyda oynanan kkbr; meziyet, g, kuvvet ve bahad?rl?k gerektirir. Bu meziyetlerin hepsi bu oyunu oynayan halkta vard?r. Ayn? zamanda zafer kazan?ld???ndan e?lenmek iin oynat?lm??t?r.
Oyuncular
Kkbr oyununun geti?i destanlarda oyuncu say?s?ndan bahsedilmemekte ancak erkekler taraf?ndan oynanan bir oyun oldu?u ifade edilmektedir. ?ki tak?m ya da grup aras?nda oynanan bir oyundur. Olduka etin bir oyun olan kkbr geni? g?sl atlarla oynanmaktad?r (ay, 1991, s. 140). Trkistan kkenli olup sava??lar?n kendilerini bar?? zamanlar?nda zinde tutmak iin oynad?klar? bu oyunun oyuncular?n?n daha ok erkeklerden olu?mas? do?ald?r. Oyun seyredildi?i zaman tam bir sava? oyunu havas? izlenimi vermektedir. Hatta Altaylarda kkbr oyununu oynayan oyunculara Briler denilmektedir. Oyun, teke tek ya da gruplar aras?nda oynanan atl? bir oyundur. Cesaret, alg?lama srati, refleks, denge gibi zellikleri olan stratejik bir oyundur. ?yi bir binicilik ve ata hkimiyeti gerektirmektedir (Tzn, 2010, s. 34). Kkbr oyununa zengin, fakir herkes kat?labilmekte ancak birbirine d?man olanlar kar?? ka??ya getirilmemektedir (Y?ld?z, 2002, s. 58).
K?rg?zlarda k?zbr ad? verilen bir oyun daha vard?r. Evlilik trenlerinde oynanan bu oyunda kesilmi? hayvan, k?z taraf?ndan ka?r?l?r ve damat taraf? da gelini kovalayarak hayvan? gelinin elinden almaya al???r (Tzn, 2010, s. 34). Bu oyun, gelinin iyi bir binici, savunucu ve gl biri oldu?unu kan?tlamas? iin oynanmaktad?r (Y?ld?z, 2002, s. 58). Kkbr erkek oyuncular?n oynad??? bir oyun iken k?zbr, k?zlar?n ve erkeklerin kar???k oynad??? bir oyundur. Ancak incelenen destanlarda k?zbrye rastlanmam??t?r.
Sonu
Kkbr oyununun destanlarda yer almas? destan?n yap?s?yla ili?kilidir. Destan?n ak??? ierisinde yer alan kkbr; oyuncular?n gcn, h?z?n?, evikli?ini ve bahad?rl???n? gstermek amac?yla destan anlat?c?s?n?n ba?vurdu?u bir anlat?m tekni?inin erevesi iinde de?erlendirilebilir. K?rg?z destanlar?nda kkbrnn oynand??? trenler ve e?lenceler ayn? zamanda oyunun ba?lam?n? olu?turmaktad?r. A?k meknlarda oynanan oyunlar?n e?lence, s?nama ve yar?? amal? oynand??? grlm?tr. ?ncelenen destanlar?n farkl? blmlerinde, farkl? e?lenceler ve toylarda kkbr oyununun geti?i tespit edilmi?tir. Metinlerde do?um ncesi ve do?um an? ile ilgili fazla bir bulgu olmasa da do?um sonras? dzenlenen e?lencelere ve bu e?lencelerdeki oyunlara yer verilmi?tir. Ayr?ca Manas Cusup Mamay Varyant?nda Manas?n ocuklarla oyunu esnas?nda kkbr oyununun oynand??? alan olan daire ve kkbr kelimesinin e? anlam? o?lak kap??ma, oo torpok kelimeleri ile benzetmeler yap?lm??t?r. Kurmanbek Destan?nda da kk br kelimesi ile ilgili bir benzetme bulunmaktad?r. Destandaki kahramanlar?n kkbrye ve bu oyundaki unsurlara benzetilmesi kkbr oyununun sadece bir oyun de?il, hem anlam? bak?m?ndan hem de kltrel bir unsur olarak bir sembol hline geldi?ini gstermektedir. K?rg?z destanlar?nda geen kkbr oyununda oyuncular erkeklerden olu?maktad?r. Oyuna fakir ya da zengin tm halk?n kat?labilece?i sonucuna ula??lm??t?r. Gnmzde evlenme trenlerinde k?zbr ad?yla k?zlar?n kat?l?m?yla da oynanan oyuna, incelenen destanlarda rastlanmam??t?r. Kkbr oyunu oyuncular?n ve at?n uyumunu gerektiren bir oyundur. At?n h?zl? ve evik olmas? kadar oyuncunun da ata sahip olmas? ve at stndeki ba?ar?s? ok nemlidir. Dolay?s?yla at hkimiyetini ve sava? yetene?ini de art?ran bir oyundur. Oyuncular ya? itibariyle evlenme ya??ndad?r. Bu ya??n ka oldu?u ifade edilmemi?tir. Oyun kurallar?na mtemadiyen uyan oyuncular, maharet ve gleriyle oyunu kazanmakta ve oyunun sonundaki dlleri de almaktad?rlar. Ancak sadece Bag?? Destan?nda oyunun sonunda kazan?lan dllerden bahsedilmi?tir. Oyunun sonunda kaybeden ki?ilere ceza verilmemektedir. Trkler bu tarz oyunlar ile hem asker yeteneklerini geli?tirmi?ler hem de e?lenmi?lerdir. Kkbr oynayarak at kullanma kabiliyetlerini de geli?tiren genler bu oyun arac?l???yla sava?a da haz?rlam??lar, sava? talimleri yapm??lard?r. Sonu olarak; kk ve br kelimelerinin birle?iminden olu?an oyunun ad? ritelistik ve mitolojik unsurlar bar?nd?rmakta, kutsal anlamlar ifade etmektedir. Bir milletin varolu? anlat?s? olan destanlar, kkbr oyununun nesilden nesile aktar?lmas?nda ve ya?at?lmas?nda rol oynam??t?r. Oyunun gnmze kadar ula?mas?nda toylar?n ve e?lencelerin etkili oldu?u grlm?tr. Gnmzde ba?ta K?rg?zistan olmak zere Trk dnyas?nda kkbr oyunu bilinmekte ve ya?at?lmaktad?r.