1914de ba?lay?p 1918de sona eren birinci dnya sava?? Trk milletinin byk kay?plar?yla sonuland?. Osmanl? Devleti milyonlarca kilometre kare toprak kayb?n?n yan?nda milyonlarca insan?n? ?ehit verdi ve Anadoluya s?k??t?. ?stanbul ve Anadolunun; sa??, solu, gneyi, kuzeyi i?gal edildi. Mondros mtarekesi sonuncu ?ngiliz, Frans?z, ?talyan ve Yunan Anadoluyu i?gale ba?lad?lar.
Do?uda Ermeniler bo? durmad?lar. Erzurum ve ilelerinde yakmad?klar? ky, ?ehit etmedikleri Trk geride b?rakmak istemediler. Adanadan Kars yaylalar?na kadar blgede byk Ermenistan hayali kurup Wilson Prensiplerinden ve bat?l?lardan g alarak kuracaklar? szde Byk Ermenistan iin bu blgelerde alaka cinayetler i?lediler. Erzurumda bu cinayetlerden fazlas?yla nasibini ald?.
1918e gelindi?inde nfusu seksen binlerden sekiz bine d?en bir Erzurum var idi. ?ehir Ermeni eteciler taraf?ndan tamamen yak?lm??, y?k?lm??, ekonomik kaynaklar? yok edilmi? ve ?stasyon barakalar?nda, yan?k derede, Ezirmikli kona??nda, Hac? Ahmet Han?nda, Mrsel Bey Kona??nda ve ?ehrin sokaklar?nda bir gecede 11 binden fazla insan?n? kaybetmi? bir haldeydi. Al?k, yokluk ve fakirlik kol geziyordu. Ekilecek tohum bile yoktu. Tek kelimeyle ?ehirde felaket kol geziyordu.
Ordu ?ehre girerken iki y?ld?r kurtlar?n yedi?i insan iskeletleri grlrken yanm?? insan cesetlerinin kokusu duyuluyordu. ??te Erzurum bu haldeydi.
Sava? bitmi? Ermeniler kam??, Orta Anadoluya gidenler geri dnmeye ba?lam??t?. Onlar? bo? ambarlar, yak?lm?? evler ve hastal?klar bekliyordu. Btn bunlara kar?? Belediye Ba?kan? Zakir Bey ok al??arak halk?n yaralar?n? sarmaya ba?lam??, bu u?urda kendisine Mft Solakzade Sad?k, Hac? Fehim, Hoca Raif, Hac? Haf?z gibi siviller, Binba?? Kk Kaz?m (Yurdalan), Binba?? Faruk, Binba?? Rag?p, Binba?? Naz?m, Binba?? ?brahim ve Alay ktibi Kara Hac? yard?m ettiler. Milli E?itim Mdr Saib, Sa?l?k Mdr Dr Cimillizade Salim, Dr. Tefik, Dr. Sadi. Hkim K?nal?zade Zht, Hkim Mnir (Alpagut), Defterdar Ali ve ?retmen Faik gibi zatlar ellerinden geleni yapt?lar.
Albayrak Gazetesi ve Sleyman Necati:
Mtareke sonras? Albayrak ve Sleyman ayr?lmaz bir ikili olu?turarak hararetli yaz?lar?yla Erzurumluyu uyarmaya, cesaretlendirmeye ve kurtulu?a haz?rlad?lar. Ta?ma?azalar?n kar??s?ndaki Albayrak matbaas? bu u?urda mrekkeplerini kulland?. Gazete sadece Erzurumun sesini de?il btn Vilayat-? ?arkiyenin sesi olmu?tur.Vilayat-? ?arkiye Ermenistan Olamaz ba?l??? da bu nedenle her nshada yer alm??t?r.
30 Ekim 1818de Mondros Mtarekesi imzalan?nca Erzurumluyu yeni bir tela? alm??t?r, nk anla?man?n 24. Maddesi a?ka Erzurumun Ermeniler verilece?ini ifade etmektedir. Hastahane ba?tabibi Dr. Fuad Sabit Bey Mtarekenin olmas?na sevinirken Necati Bey anla?may? dikkatlice okuyunca ?u yorumu getirdi. Ermeni eteleri, mahalli asayi? yap?l?nca, ?tilaf idaresi Erzuruma girecek ve Ermenilerde Trkleri keserek, ekseriyet teminine al??acaklard?r. Ermeni bulunmayan buralar? savunmamak namussuzluktur.
lkede bunlar olurken Erzurum ve evresinde milli hareketler ba?l?yordu. 5 Kas?m 1918de Kars ?slam ?uras? te?kil edildi. 30 Kas?mda bu ?ura Kars kongresini toplayarak yrenin selameti iin kararlar ald?. Ardahanda milli uyan??taki yerini ald?. 3Ocak 1919da ilk, 7-8 Ocak tarihlerinde ikinci toplant?s?n? yaparak gerekli kararlar? ald?. 17-18 Ocak tarihlerinde toplanan Kars kongresinde Cenubi Garbi Kafkas Hkmeti Muvakkata-? Milliyesi te?kil edildi. Art?k her yerde Albayrak gazetesinin sloganla?t?rd??? Do?u illeri Ermenistan olamaz ifadeleri beyinlerde ve kalplerde yer etti.
?stihlas-? Vatan ve ilk tepki:
Nalbanto?lu Yzb. ?smail, Alay Mftisi Nusret, Emekli Binba?? ?dris ve Sleyman Necati Merkez Umuminin yesi Hilmi ve ?ttihat? Ebulhindili Cafer evreye ?stihsal-? Vatan fikrini yaymaya al??t?lar. Bunlara sivil ve askeri brokraside destek verdi.
Erzurumun Milli Mar??
?stiklal mar??m?z?n olmad??? dnemlerde S?tk? Dursuno?lunun yazd??? ?iir, Erzurum ve evresindeki okullarda okutuldu.
Erzurum Mar??:
Tarihler a?lar vatan yatarken
Eller z vatanda nara atarken
Ufukta midin nuru batarken,
?lk sesi hayk?ran yce Erzurum
Vatan? Kurtaran yce Erzurum
Ufak bir tepreyi? bir atlay??la
mitler a?layan bir atlay??la
Alt? bin senelik bir ya?ay??la
Canavar a?z?n? y?rtan Erzurum.
mitsizlikleri k?ran Erzurum
Vatana mitsin, bayra?a rehber
Tarihin ba?r?nda sesin inilder
Milli vicdan do?ar, senden al?r fer
?lk sesi hayk?ran yce Erzurum
Vatan? kurtaran yce Erzurum
Do?u Anadolu Vilayetleri Mdafa-i Hukuk Cemiyetlerinin Kurulmas?:
Mondros Mtarekesinin 24. Maddesi sonucunda ?stanbulda Sleyman Nazifin gayretleriyle Harputlu Nedim Beyin ba?kanl???nda 2 Aral?k 1918 de Vilayat-? ?arkiye Mdafa-? Hukuk-? Milli Cemiyesi kuruldu. Cevat Dursuno?lu da bu cemiyetin Erzurum ?ubesini kurmak iin ?stanbuldan Erzuruma geldi. Cevat Dursuno?lu ve Ahmet Erverdi Beyler Erzuruma gelerek 3 Mart 1919 da cemiyeti kurdular.10 Mart'ta resmi izin al?narak al??malara ba?land?. Cemiyetin Ba?kanl???na da Hasankaleli Hakk?zade Fehim Getirildi. Sonraki gnler cemiyetin ba?kanl??? Fehim Bey, Hoca Raif beye devretti.
Cemiyetin ncelikleri aras?nda Erzurumun bir Trk yurdu oldu?unu btn vatsalar kullan?larak anlat?lmas?, gerek ?ehir iinde gerek sancaklarda okullar a?larak ?rencilerin yeti?mesinin sa?lanacak ve ilgili kazalarda te?kilatlar kurularak gerekli al??malar yap?laca?? ynndeydi. Cemiyetin toplant? yeri ise Asar? Terakki mektebi idi.
Kz?m Karabekirin Erzuruma Gelmesi:
13 Mart 1919da Kaz?m Karabekir 15.Kolordu komutanl???na atand?. Kaz?m Karabekir ?stanbuldan ayr?lmadan nce Mustafa Kemalle gr?erek samimi bir ?ekilde gr?erek ?unlar? syledi Pa?am ben yar?n Erzuruma hareket ediyorum. ?stanbulda ne vaziyette kal?rsan?z kal?n?z, bir ?ey yapmak imkns?zd?r. Sukut edersek mahv?m?z mukadderdir. Behemehl Anadoluya Ordunun ba??na geliniz. Hemde do?uya. Milletin kurtulu? hareketi do?udad?r. Orda her ?ey mmkndr. Orduda kuvvetlidir. Halkda beraber gider. ?stanbulda ne siz ve nede k?ymetli arkada?lar fazla kalmay?n?z. Ba?ka trl milli birlik ve milli varl?k gstermek imkn? yoktur der ve Glcemal vapuruyla Trabzona do?ru yola ?karak nce Trabzona, s?ras?yla Gm?haneye, Bayburta, A?kaleyi geerek Erzuruma gelir.
Pa?a Erzuruma geldi?inde Mdafa-i Hukukular ile gr?erek asla silahlar?n teslim edilmeyece?ini belirtir. Bu arada ?ngiliz Rawlinsonla da gr?erek ona da ?unlar? syler. Erzurum halk? ka senedir ermeni mezalimi ile inlemi?tir. Bak?n?z her taraf?m?z harabe haldedir. ?imdide buralar Ermenistan olacak diye konu?ulanlardan halk zgndr. teye beriye kar??mak, ordunun komutanlar? ve silahlar? toplan?yor gibi fikirler vermek gnn birinde hayat?n?za mal olabilir. Bu halk, pek asabidir. Ben hayat?m? tehlikeye koyamam. Sizinde uygun hareketiniz isterim szleriyle st kapal? tehdit etmi?tir.
Yunanl?lar ?zmiri ??gal Ediyor:
Erzurumda ?zmirin i?gal edildi?i 16 May?sta duyulunca; Kaz?m Karabekir, Belediye ba?kan? Zakir Bey ve Mdafa-i Hukuk cemiyeti yneticileri ve halk son derece zlm? ve 18 May?s da Lala Pa?a Cami yan?nda bir nmayi? dzenleyerek olay? protesto edip ilgililere telgraflar ekilmi?tir.
Yunan ??galleri devam ederken Erzurumlu durur mu? Muallim Zeliha Faika Han?m ncl?nde nce Murat Pa?a Camiinde Mevlt okuttular. Sonra y?k?lan hkmet kona??nda tarihi bir miting dzenleyerek ald?klar? kararlar? ba?ta ABD ba?kan? olmak zere tm itilaf devlet ba?kanlar?na k?nama telgraflar? ektiler.
Erkekler yine telin mitingleri yaparak i?gali kabul etmeyeceklerini btn dnyaya ilan ettiler. H?n?s, ?spir, Pasinler ve di?er ilelerde protesto mitingleri yap?ld?. Al?nan kararlar ilgililere ekilerek i?galin kabul edilmeyece?i dnyaya ilan edildi.
Mdafa-i Hukuk cemiyeti bu arada bo? durmuyor Hseyin Avni Bey ba?kanl???nda toplanarak mahallelerde len yaralanan, evleri y?k?lanlar?n tespitini yapt?r?yor ve faaliyetler iin halk?n maddi ve manevi deste?ini talep ediyordu. Bu arada Cemiyet Erzurum Vilayet kongresinin toplanmas? iinde ad?mlar at?yor her kazan?n iki temsilci seerek kongreye kat?lmalar?n? istiyordu.
Vilayet Kongresi:
17 Haziran gn ba?layan 21 delegenin kat?ld??? ve be? gn sren kongrede nemli kararlar al?nd?. Do?u Anadoluda ki propagandalar, milli duygular ve hrriyet konular? zerinde durularak Do?u Anadolunun ikinci bir K?r?m yap?lmas?na izin verilmeyece?i, Osmanl? camias?ndan ayr?lmamay?, bu konuda her trl fedakrl???n yap?laca??, Ermeni istilas?na ?iddetle kar?? konulaca?? kabul edildi. Te?kilat?n i?leri yrtebilmesi iin para toplanaca??, ocuklar?n okutulmas? iin okullar?n yap?lmas? ve e?itimin yap?lmas? kararla?t?r?ld?. Bylece 23 Temmuz kongresine temel olacak al??malar tamamlanm??t?.
Mustafa Kemal Pa?an?n Erzuruma Geli?i:
3 Temmuz gn Mustafa Kemal Pa?a ve arkada?lar? Il?cada kar??lanarak ?stanbul kap?dan ?ehre girilmi?ti. Pa?ayla birlikte 15 ki?ilik heyet art?k Erzurumdayd?. Mustafa Kemal ve Arkada?lar? kalacaklar? yere yerle?tikten sonra gerekli temaslara ba?lad?lar. Kolordu Komutan? Kaz?m Karabekir, Mdafa-i Hukuk Cemiyeti yneticileri Pa?ay? yaln?z b?rakmad?lar. Bu arada Pa?a mfetti?likten al?n?nca 8 Temmuz gecesi Pa?a Askerlikten istifas?n? a?kl?yordu. Mustafa Kemal art?k sivildi. ?leriki gnlerde kendisi iin tutuklama emri ?kar?lacak, btn bunlara kar??l?k Kaz?m Karabekir Pa?a; Mustafa Kemali ziyaret ederek Pa?am ben ve kolordum emrinizdeyiz diyerek o nazik anlar?n bitmesine sebep oldu.
23 Temmuz Kongresinin A?l???:
Trabzon, Giresun, Sivas, Erzincan, Siirt, Do?ubayaz?t ve mcavir blgelerden gelen delegeler ile ba?lad?. Ancak en nemli konular?n ba??nda kongreye kimin ba?kanl?k edece?iydi. Uzun ve etin tart??malar oldu. Mustafa Kemal Pa?an?n ba?kanl??a seilmesi ok tart??mal? bir sre sonunda kabul edildi.
Kongre ilk toplant?s?n? 23 Temmuz 1919 da yaparak btn tart??malar yap?ld?ktan sonra ba?kanl??a oy birli?i ile Mustafa Kemal Pa?ay? seti. Kongresinin ilk gnnde genel bilgi veren Mustafa Kemal tarihin bir milletin varl???n? ve hakk?n? hibir zaman inkr etmeyece?ini, vatan?m?z ve milletimiz aleyhinde verilen hkmlerin muhakkak mahkm ve iflas oldu?unu, vatan ve milletin mukadderat?n? tahlis ve himaye hususunda son sz syleyecek ve bunun hkmn tatbik ettirecek kuvvetin btn vatanda bir elektrik ?ebekesi haline girmi? olan, milli cereyan?n, yi?itlik oldu?unu ifade etti.
14 gn sresince delegeler ciddi fikirler ortaya koydular. Tart??t?lar. Kongrenin mutlaka sivil bir yap?da olmas? gere?i zerinde duruldu. Kongre 7 A?ustosa kadar devam etti. yeler aras?ndan Temsil Heyeti seilerek Cumhuriyete gidecek yolun a?lmas?na imza att?. 10 maddelik tarihi kararlardan bir blm ?u ?ekilde belirlendi.
1-Milli hudutlar iinde vatan bir btndr. Ayr?l?k kabul etmez.
2-Yabanc? i?gal mdahalesine k ar?? Osmanl? Hkmetinin da??l??? halinde millet hep birlikte savunma yapacak ve direnecektir.
3-Vatan?n istiklalini korumaya hkmet muktedir olmad??? takdirde, maksad? temin iin geici bir hkmet kurulacakt?r. Bu hkmet heyeti milli kongre taraf?ndan seilecektir. Kongre toplant? halinde de?ilse, heyeti temsiliye yapacakt?r.
4-Kuvay-? Milliyeyi amil ve milli iradeyi hkim k?lmak esast?r.
5-H?ristiyan ahaliye siyasi hkimiyet ve toplum dengemizi bozacak imtiyazlar verilemez.
6-Manda ve himaye kabul edilemez.
7-Mebuslar meclisinin derhal toplanmas?na ve hkmet i?lerinin milletin murakabesine konulmas?n?n teminine al???lacakt?r.
Kongre ald??? bu karalarla bitmi?, sonular?n? da btn dnyaya ilan etmi?ti.
Erzurumdan Ayr?l??:
Seilen heyeti temsiliye Sivasa gidecektir. Ancak gnler geer heyet bir trl hareket edemez. nk heyetin paras? yoktur. Bunun zerine Mdafa-i hukuk yeleri kendi aralar?nda 100 lira ancak toplayabilirler. nk Erzurumlu fakirdir. Peri?and?r. Verecek paras? hi yoktur. ??te tam bu s?rada durumu ?renen emekli Binba?? Sleyman Bey benim birikmi? 900 liram var onu vereyim. Para denkle?sin der. Paray? verir. Para Mustafa Kemale Ula?t?r?l?r. ?ste Milli mcadele kervan?n yola ?kmas?n?n alt?ndaki gerek budur. Sleyman Bey paray? bir ?artla verir. Bu paray? kendisinin verdi?ini kimse bilmeyecektir. ??te Trkn asaleti bu cmlelerde sakl?d?r.
Sonu olarak 3 Temmuzda Gazi Mustafa Kemal Atatrk ve arkada?lar?n?n Erzurum'a gelmesiyle halk?n, idarecilerin kafas?nda, yre?inde, zihninde bir ?uur hali olu?tu. O ?uur vatan?n i?galcilerden temizlenmesi, milletin blnmez btnl?, Anadolu'nun yeniden imar edilmesi ?eklinde tezahr ?eklindeydi.
?ehirde yle bir ?uur olu?mu?tu ki; yirmi y?ldan daha fazla Erzurum'da kal?p misyonerlik faaliyetlerini yrten Bay ve Bayan Robert ve Dr.Ida Stapleton 1919 y?l?nda ?ehir hakk?nda ?unu tarihe not d?m?lerdi. "Kendisini Trk milliyetili?ine adayan Erzurumda art?k Amerikan misyonerlerine yer kalmad?!" Bu de?i?im 1820-1920 yz y?l iinde ya?anan ac?lar?n, lmlerin, glerin mnevverlerde, halkta meydana gelen fikri de?i?menin en a?k ifadesiydi.
Bu ?uura san?r?m "Kongre ?uuru" demek en do?rusuydu... Bu ?uurdur ki yz y?ld?r Amerikan, Frans?z, ?ngiliz, Rus, Alman misyonerlerin Erzurum ve evresindeki Misyoner ve Az?nl?k okullar?n?n sonunu getirmi?ti.