Sar?kam?? 1914
Osmanl? ?mparatorlu?u, Almanlar?n Gben ve Breslau sava? gemilerinin Karadenizdeki Rus limanlar?n? bombalamas? ile 29-30 Ekim 1914de I. Dnya Sava??na girdi. Ruslar?n 31 Ekimde Bayezid, 1 Kas?m 1914de Erzurum s?n?r?n? gemesiyle sava??n Kafkas Cephesi a?ld?. Ruslar Kas?m ba??nda Basra ve Akabeyi, Kas?m sonunda Karakse ve Do?ubeyaz?t? i?gal ettiler. Erzurum-Sar?kam?? ekseninde Osmanl? s?n?rlar? iinde 25 kilometre derinde tutundular.
Osmanl? Ordusu Genel Kurmay?n?n Ba??nda bulunan Enver Pa?a hem Ruslar? geri pskrtmek hem de 93 Harbinden beri (1877-1878) Rusyan?n elinde olan Kars, Ardahan, Artvin ve Batum illerini geri almak istiyordu. Plan?, Ruslar? beklemedikleri Sar?kam??tan evirme harekat? ile gafil avlamakt?. Halbuki bozgunla sonulanan Balkan Sava??ndan henz ?km?? olan ordunun eksiklikleri say?lamayacak derecede oktu. Ruslar ise k??a ok iyi haz?rlanm??lard?. Sar?kam?? co?rafyas? ok etindi ve o y?l ok a??r bir k?? ya?an?yordu. Harekata taraftar olmayan 3nc Ordu subaylar? Enver Pa?ay? vazgeiremediler. Enver taarruzun bahara b?rak?lmas?n? neren 3nc Ordu Komutan? Hasan ?zzet Pa?ay? grevinden ald?. O s?rada ?stanbul Genelkurmay?nda bulunan Kaz?m Karabekir de, Sar?kam?? harekat?na ?iddetle kar?? ?kt?. Ancak Enver Pa?a onu da dinlemedi.
O arada, cephedeki askere k??l?k giysi, erzak ve mhimmat gtrmek iin, ihmal sonucu donanmadan korunma istenmeden, ?stanbuldan Trabzona do?ru yola ?kar?lan, iinde 3 bin de asker bulunan Bezm-i Alem, Bahr-i Ahmer ve Mithad Pa?a adl? sivil yk gemisini Ruslar 7 Kas?mda Karadenizde bat?rm??t?. Enver Pa?an?n emriyle kay?tlara geirilmeyen bu faciay? 93 y?l sonra Prof. Dr. Bingr Snmez ortaya ?kard?. ?kmalin gelememesi de Enver Pa?ay? vazgeirmedi.
Ads?z bir asker gnl?nden: Bu yaz, iki alay?m?zla Yemenden buraya naklolunduk. Yola koyulmam?zdan drt ay sonra buraya ula?t?k ki, Arabistan?n cehennem s?ca?? Kprkydeki (Ele?kirt) ayaz yan?nda nimet-i ilhi imi?. Burada ad?r?n perdesi buza kesmi? o?lak kula?? gibi k?r?lmakta ve kopmakta. Blk kumandan?m, beni s?hhiyeye nakletmi? ise de, tabip ve ila yoklu?undan aresiz kal?p tekrar tak?m?ma dndm. Ak?am yakla??nca Kprkye civar da?lardan tipi bo?an?r. Kumandan?m?z, gelecek cuma Ba?kumandan Enver Pa?a Hazretlerinin tefti? ve hcum iin gelece?ini mjdeledi. O gelinceye kadar da yn ilik, orap ve paltolar?n verilece?ini ve Yemen yazl?klar?n? ataca??m?z? mjdeledi. Allah, devlete ve millete zeval vermesin. Ba?kumandan Pa?a Hazretlerinin gelmesi ile, Moskofun kahrolaca??ndan ve kfirin, kar??m?zdaki tepelerde geceleri seyretti?imiz ocakl? ve mutfakl? kararghlar?n? ele geirece?imizden subaylar?m?z ok emin
3. Ordunun ba??na geen Enverin emriyle 9., 10. ve 11. Kolordular 3 bin metrelik Allahekber da??nda yry?e ba?lad?lar. Kar kal?nl??? kimi yerlerde bir metreyi geiyordu. Zemheri denilen k???n en so?uk gnleriydi, ?iddetli tipi f?rt?na vard?. S?f?r?n alt?nda 39 derece hissedilen so?uklar, d?mandan daha tehlikeliydi. Gndz ba?layan yry?te yumu?ayan ar?klar gece donmaya, ayaklar? mengene gibi s?kmaya ba?l?yordu. Ad?m atmak neredeyse imkns?zd?. Askerler donmamak iin olduklar? yerde atl?yor, z?pl?yor, kendilerini yerden yere vuruyordu ama nafileydi. Ayak parmaklar?ndan ba?layan donma, yava? yava? tm vcutlar?na yay?l?yordu. Kimi yere meldi, kimi oturdu, kimi yuvarland?, kimi bir a?a gvdesine dayand?. Ortal?k kardan heykellerle doldu.
Sabah Beykyle Kurukye ula?may? sadece 3.200 ki?i ba?arm??t?. Onlar? teslim alamad?m. nk bizden ok evvel Allahlar?na teslim olmu?lard? diye yazd? Rus Kurmay Ba?kan? Pietrorovi raporuna. Ama Enver Pa?a inad?ndan dnmedi. Ac?mas?z emrini verdi: Geri ad?m atan? st vuracakt?r! Ard?ndan rnek olmas? iin 40-50 ki?i kur?una dizildi. Daha sonraki infazlar zaten az olan kur?unlar?n ziyan olmamas? iin iple yap?lacakt?. A?alarda donmu? insan cesetleri sallan?yordu.
Sonunda her?eyin bitti?ini anlayabilen Enver Pa?a cepheden ayr?ld?. Ordunun ba??nda kalan Haf?z Hakk? Pa?a 4 Ocak 1915te geri ekilme emri verdi, bylece Sar?kam?? Maceras? sona erdi. Ba?ta 3. Ordunun mevcudu 120 bindi. Kimine gre 90 bin kimine gre 60 bin ?ehit verilmi?ti, tek kur?un atmadan. Genel Kurmay?n 1933 a?klamas?na gre zayiat 109 bine eri?iyordu, ancak say?n?n ayr?nt?lar? verilmemi?ti. Yani ordu bir daha Ruslarla sava?a giremeyecek hale gelmi?ti.
Binlerce Trk esir
Kafkas Cephesinde sava?lar devam ederken Ruslara esir d?en Trklerin Tiflis ve Bak gibi ?ehirlere getirilmesi, arl?k ynetimi a?s?ndan ciddi bir rahats?zl?k yaratm??t?. Bunun sebebi de Kafkas halk?n?n nemli bir k?sm?n?n dini ve etnik a?dan esir d?en Trklerle ayn? kkten olmas? idi. Bu yzden arl?k ynetimi, kt durumdaki Trk esirlerin halk?n zerinde b?rakaca?? tesiri de gz nnde tutarak, esir kamplar?n? zellikle halk?n dikkatlerinden uzak, herhangi bir irtibat riski olmayan yerlerde kurmaya karar verdi.
Esirlerin sevkiyat?
Sava?larda Ruslara esir d?en Trkler, Omsk, Tomsk, ?rkutsk, Uralsk, Samara, Kazan, Nijniy Novgorod, Horkov, Bak ve di?er baz? ?ehirlerde zel kamplara gtrldler. Askeri esirlerden genellikle erler ve kk rtbeli askerler Bakde b?rak?ld?lar, subaylar ise kamalar?n? nlemek maksad?yla daha ziyade Sibiryada in hududuna yak?n ?rkutska gnderildiler.
Sava? meydanlar?nda esir d?en Trk askerlerinin ya?ad?klar? zorluklar ve s?k?nt?, daha Rusyaya nakledilmeleri s?ras?nda ba?lad?. Yaral? askerler ile sa?lamlar bir arada tutuluyor, sonra genelde Kafkas Ermenilerinin idare ve kontrol alt?nda bulunan esirler, cepheden elli?er elli?er vagonlara bindiriliyorlar ve yine o?u Ermeni olan askerlerin kontrolnde a-susuz bir halde gnderiliyorlard?. Vard?klar? yerlerde vagonlar a?ld??? zaman, her vagonda 10-15 Trk askeri lm? oluyordu.
I. Dnya Sava??nda te?men iken 9 Ocak 1915de Sar?kam??ta Ruslara esir d?en, Sibiryaya nakledilen, Krasnoyarsk esir kamp?ndan kaan, yurda dnen, tekrar orduya kat?lan Hsamettin Tu?a anlat?yor: 1915 y?l?n?n ilk ay?n?n ikinci haftas?nda idik. ?imdi Kubi?ef ad?n? ta??yan Samara ?stasyonuna gelmi?tik. Bir Rus doktoru yan?m?za geldi. Hasta olup olmad???m?z? sordu ?ehirde tifs hastal??? salg?n halinde imi?. Esir trenlerini karantina alt?na alm??lard?. Sonradan Rus gazetelerinden ?rendik ki, o s?ralarda bu istasyonda mthi? bir dram oynanm??. Trenler dolusu Trk esiri karantina var diye bulunduklar? hayvan vagonlar?nda kilitli kap?lar ard?nda haftalarca a ve susuz b?rak?lm??, hepsi al?ktan, susuzluktan ve hastal?ktan lm? gitmi?lerdi
1916da Ruslara esir d?en blk komutan? yedek subay Faik Tongu ise nakledili?leri hakk?nda ?unlar? yazmaktad?r:
150 ki?iyi a?an subay kafilesi bir Ermeni te?menin kumandas? ve 100 kadar askerin muhafazas? alt?nda Hamaml? kynden ayr?larak Sar?kam?? ?stasyonunda bizim k?rk ki?iliklere benzeyen vagonlara yerle?tik. Kor Nehri Vadisini izleyerek ak?am vakti Tiflis ?stasyonuna vard?k. Cehennem s?ca??nda vagon iinde, pencereler kapal? olarak gn ac? ve derin bir znt iinde bekledik. Su bile dirhemle verildi?inden bay?lanlar, hastalananlar o?al?yordu. Yemek imek gibi zorluklardan ba?ka pencereden bakmak bile yasakt?. Bu durumdan kimsenin ?ikyete hakk? yoktu. nk esirdik, hem de memleketimizdeki deyi?le Moskof elinde esirdik.
Birok rica ve ?ikyetlerden sonra bir vagonda bir pencere a?lmas?na izin verildi. Bu demir hapishanelerde, a susuz kavrulman?n sonucunda bula??c? hastal?k ba? gsterdi. Hastaneye kald?r?lanlar s?kla?t?.
Osmanl? Hilal-i Ahmer Cemiyeti taraf?ndan 1917 y?l? sonlar?nda Osmanl? esirleriyle ilgilenmek ve Trk esirlerinin miktar?n? tayin etmek zere ?skandinavyaya gnderilen Yusuf Akura, Kuzey Kafkasyada 20- 30 bin ve Rusyan?n di?er yerlerinde de 30 bin olmak zere toplam 60 bin Trk esir oldu?unu belirtmi?ti. Rusyada bulunan Trk esirlerden bir blmn de; Kars, Ardahan, Batum ve daha sonra Erzurum, Erzincan ve Van gibi Anadoluda Ruslar?n i?gal ettikleri yerlerden gtrdkleri ok say?daki siviller olu?turmaktayd?. Bunlar genellikle Ruslarca ?pheli telakki edilen ve daha ok da Ermenilerin k??k?rtma ve iftiralar? sonucu Rus askerleri taraf?ndan yakalanan, ilerinde seksen-doksan ya?lar?na varan ya?l? ki?iler, iki-on be? ya? aras? ocuklar ve kad?nlard?. Sonunda Ruslar ne olur ne olmaz sonra kar??m?za silahl? ?karlar deyip ocuk-ya?l? btn erkekleri toplad?lar. I. Dnya Sava?? s?ras?nda Rusyada bulunan Trk esirlerinin say?s? 100 binden ok olarak tahmin edilmektedir.
Bak
Kafkas cephesinde Ruslara esir d?en Trk askerleri, srekli kalacaklar? esir kamplar?na gtrlmeden nce, istasyon/toplama kamplar?nda tutuldular. Bunlardan ikisinin Bakde olmas? d?nld. Rus K?z?lha Ba?kan? Prens Oldenburg bu konuda gerekli incelemeleri yapmak zere Tiflisten Bakye geldi. Beraberinde mhendisler de vard?. Bak ?ehir Polisi Reisi Polkovnik ?. P. Martinov ve Bak Gubernatr V.V. Ali?evski ile birlikte Hazar Denizinde, Baknn birka kilometre a???ndaki k?ra ve susuz Nargin (Nergis) adas?nda yapt?klar? incelemeler sonucunda, aday? esirlerin tutulmas? a?s?ndan amalar?na uygun bir yer olarak belirlediler. Bundan sonra ?ehir Polis Reisi Martinov gzetiminde esirlerin kalmas? iin barakalar in?a edilmeye ba?land?.
Bakye getirilen esirlerin, zellikle sivil esirlerin bir k?sm?, Hazar Denizinin k?y?s?nda bulunan ve btn masraflar? Hac? Zeynelabidin Tagiyev taraf?ndan kar??lanan bir hapishanede kal?yorlard?. Bu hapishane di?er yerlerden ok farkl? olup, ya?am ?artlar? daha iyiydi.
Nargin adas?
Bakye getirilen Trk esirlerinin o?unlu?u ise (zellikle de askeri esirler) ?artlar? olduka a??r olan Nargin Adas?na gtrldler. Hibir su kayna?? ve bitki rts olmayan adaya Y?lan Adas? denmekteydi. ileli ve mahrumiyet iindeki esaret gnlerinde Trk esirlerin, Nargine takt?klar? isim ise Cehennem Adas?yd?.
Nargin Adas?, zerinde bitkiden eser olmayan y?lanlar? ile me?hur bir yerdi. Havas? gayet bozuk olan adada su bulunmazd?. Ada daha nce Rus canilerinin srgn yeri idi.
900 metre eninde 3100 metre uzunlu?unda, 3.5 km kare bykl?nde olan adada 1915 y?l?n?n ilk bahar?nda 10.000 esir alacak ?ekilde iki?er katl? olarak 40 baraka yap?ld?. Barakalar 125 ki?ilik olarak planlanm??t?. Ancak d?emesiz ve penceresiz barakalara 200, 250 ki?i t?k?ld?. Barakalar yap?l?rken Baknn klek denilen me?hur f?rt?nalar? d?nlmemi?ti. Sinek ve tahtakurusundan uyumak mmkn de?ildi. Hibir zaman temizlik maddesi verilmedi. ?lalama bahanesi ile esirlerin elinden al?nan elbiselerin yerine ok kt elbiseler verildi. Esirlerin beslenmesi iin ayr?lan tahsisat zerinde yolsuzluk yap?ld?.
Avusturya, Alman, Macar ve Bulgar gibi ba?ka yabanc? esirler de adaya getirildiler. Zaman zaman say?lar? 10.000i bulan esirlerin o?u k?sa zamanda hastalan?yordu. Temizlenme imkn? olmayan esirler son derece pis ve zay?ft?. Cans?z bir ?ekilde yerde yatan hastalar?n zerinde binlerce sinek dola??yordu. Bu hastalar?n o?u abdest bozmak iin yerinden kalkam?yordu. Esirlere verilen ot minderler oktan paralanm??, yerden hafife yksek tahtalar zerinde yat?yorlard?.
Esirlerin en ok ihtiya duyduklar? su idi. Esirlere bazen 6 gn su verilmedi?i oluyordu. Adada kaynak sular? olmad??? iin ?ehirden getirilen su, ncelikle muhaf?z Rus askerleri ihtiyac?na ayr?ld?ktan sonra kal?rsa esirlere veriliyordu. Susuz ve kanals?z hellar k?sa zamanda doldu?u iin esirlerce barakalar etraf?na b?rak?lan pislikler yznden etraf? irkin bir koku kaplam??t?.
Temizlenme imkn? olmayan esirler aras?nda ?kan kolerada bir ok Trk esiri ?ehit oldu. Esirler barakalarda beton zemin zerinde yat?p kalkmaktayd?. Yast?k falan olmad???ndan ba?lar?n?n alt?na ta? koyuyorlard?. So?ukta ?s?nma imkn? yoktu. Esirlere gnlk iinde ya? ve et bulunmayan bol s?cak su ile yap?lm?? bir orba ile 100 gram siyah ve ek?i bir ekmek veriliyordu. Sonradan bu miktar yar?ya indirildi. Esirlerin hepsinin ayakkab?lar? al?nm??t?.
Bu ?artlarda esirlerin pek o?u hastaland?. Hastalanan esirlerin tedavisine bak?lmad??? gibi istirahat etmelerine de imkan verilmiyor, al??amayacak durumda olanlar muhaf?zlar taraf?ndan dvlyordu. Hastane olarak ayr?lan 400 ki?inin kalabilece?i bir barakada 1200 hasta vard?. Bir k?sm? lm halinde bulunan hastalar su ve yemek isteriz diye inliyorlard?. Hastalar?n byk k?sm? iin yatak yoktu. Adada grevlendirilen 5 Rus doktoru t?bbi malzeme alamad?klar? gibi hastalarla da ilgilenmiyorlard?. Btn olumsuz ?artlara ra?men esirler aras?nda bulunan Konsolos Doktor Ferbets Nidermayer kk byk 1800 ameliyat gerekle?tirmi?ti. Yedek Subay esir Faik Tongu an?lar?nda Biri ya?l? teki ya?l? iki doktor sinirlenmeden, gler yz ve tatl? dille, daima tekrarlanan rica ederim, ltfen gibi sevecen szlerle birer birer dikkatle muayene ediyorlard? diye anlat?r. zerlerinde elbiseleri de bulunmayan hastalardan gnde en az 30 ki?i vefat ediyordu. Cenazeler bir kenarda st ste y???l?yor, hibir merasime tabi tutulmadan deniz kenar?nda a?lan ukurlara st ste gmlyorlard?.
Kafkasya blgesinde ya?ayan Ermeni, Grc ve Rus Muhacirleri Trklere kar?? ok ac?mas?z ve asabi davran?yorlard?. Rus co?rafyas?nda polis, jandarma ve gardiyan olarak ok Ermeni bulunmaktayd?. Bu yzden Nargin adas?ndaki esirler ok a??r davran??lara maruz kald?lar. Bu fecaatler Rusya Menzil S?hhiye Mfetti?i General Prens Oldenburga ?ikyet edildi?i halde herhangi bir iyile?tirme sa?lanmad?. Nargin Adas?nda inceleme yapan Rusya sera ve Muhacirin Komiserli?i memurlar?n?n adaya esir sevkinin durdurulmas?n? isteyen raporlar? Tifliste al?konuluyordu. Esirlerin byk k?sm? lmesine ra?men sevk?yat?n devam etmesi yznden adadaki esir say?s? 6000nin alt?na inmedi.
Narginde Trk asker esirlerinden Sleyman Nuri adaya nakledili?leri ve adadaki hayat? anlat?yor: Bak istasyonundan, etraf?m?z Rus askerleriyle ku?at?lm?? bir gruh halinde, bizleri sahile, Baknn iptidai bir ?ekil arz eden, a?atan iskelelerinden birine getirdiler ve bir atanaya bindirerek 15-20 kilometre deniz a???nda bulunan ve ad? Azericesi Y?lan Adas? olan Nargin Adas?na getirdiler. Bak, deniz a?klar?ndan sahilden ierilere do?ru az ykselerek kalkan bir yamac?n zerine sahilden Zh ve Bay?l denilen semtler kadar serpilmi?, baz? yerlerde seyrek ve baz? yerlerde s?k s?k zin ve fabrika olduklar? a?ktan seilmesi zor olan binalardan mte?ekkildi.
atana bizi sonumuzun mehul karanl?klar? Nargin adas?n?n topraklar? zerine serpiverdi?i zaman, hemen orada ilk m?ahede etti?imiz, muhaf?z Rus erleriyle, hangi millet ordusuna mensup olduklar? fark edilemeyen y?rt?k p?rt?k elbiseli esirleriyle, kad?nl? erkekli beyaz s?hhiye giysili sa?l?k memurlar?yla ve Bakl olmalar? ve adada al?? veri?le me?gul olduklar? kolayca tahmin edilebilen sivilleriyle ada, zerimizde hi de mit verici bir tesir b?rakmad?. 2-2,5 kilometre kare sath?nda, bir kilise ve birka idare binalar?ndan ba?ka, yer stnde hemen hemen ba?ka bir bina grnmyor, tek tk Alman, Avusturya ve Macar esirleri olmak zere 50 bin Trk esiri, yar? yar?ya topra?a gml zeminliklerde ya??yorduk..
Bir iki gn devam eden acemili?imiz devrinde, adan?n hemen hemen btn sahillerini dndk dola?t?k, bat? ve Bakye yani kuzeye taraf olan sahillerin mthi? kayal?k ve bu kayalar zerinde oltalar?yla btn gn bal?k tutamayan bal?k avc?lar?na ve her ad?mda dnya kadar tesadf etti?imiz su y?lanlar?na rastlad?k. Bakllerin buras?n? y?lan adas? olarak tesmiye etmelerinin (adland?rmalar?n?n) sebebi bu imi? me?er! Bir gnde bizim de belki ebedi mekn?m?z olmas? pek de ihtimalden uzak olmayan ve adan?n di?er k?sm?na nazaran daha hakim mevkii olan kuzey taraf? ucuna, len esirleri gmdklerini i?itti?imiz yeri grmek ve bu vesileyle onlar? ziyaret etmi? olmak iin, bir gezinti yapmaya gittik. Orada yegne a?k bulunan bir ukura yakla?t?k, ukur henz yar? yar?ya doluydu, ukurun iine at?lm?? llerin, zerlerine kal?n bir tabaka kire serpildi?i iin lleri saymak mmkn de?ildi. Bu ukurun hayalen toprakla rtld?n farz ederek, buna benzer ukurlar olmalar? muhtemel, fakat ?imdi, toprak zerinde birer iz olarak kalm?? yerleri okluklar?ndan saymak da mmkn de?ildi. Saymak istememizin sebebi, adan?n sera kamp? oldu?undan beri, bugne kadar lenlerin say?s?n?, mmkn mertebe s?hhate yak?n bir tarzda tahmin ederek merak?m?z? tatmin etmekti. Buradan ko?u?a gelince, bizden k?demli olan erlerden ukurlar?n elli?er ki?ilik olarak kaz?ld?klar?n?, her gn lenleri s?rayla bal?k istifi koya koya 50 ki?i tam oldu?u tekmil haberi verilince, ukur kapat?larak di?er bir ukurun hemen orada ve yahut da yak?n civar?nda kaz?ld???n? sylediler. Cephe ba?ka buras? da bamba?ka bir alem, art?k biz de lmle hayat aras?nda fark grmek hissinden mahrum olanlara dndk
..Sabahlar? s?rayla ko?u?lar?m?zdan tayin etti?imiz arkada?lar?m?z ekmeklerimizi, karavana kaplar?yla getirilen bulan?k su halinde, ay oldu?una binbir ?ahit laz?m olan aylar?m?z?, kendi kaplar?m?zda iiyor ve ak?amlar? da bulgur tanesi gibi ot tohumu taneleriyle, mutfakta kendi arkada?lar?m?z?n szde soyduklar? ve fakat haddi zat?nda soyulmam?? btn btn patateslerin kat???k ve bunlar?n topunun da y?kanmad?klar? iin, toprakl? ta?l? orba m? desem lpa m? desem, karavanalar?m?z? getiriyorlar ve bunlara be? on ki?i bir arada kepe gibi ka??klarla giri?iyorduk.
Bakdeki Trklerin yard?mlar?
Trk esirlerinin ac?nacak durumlar?n?n Azerbaycan Halk?na duyurulmas? konusunda Azerbaycan Trk bas?n?n?n nemli seslerinden A?k Sz, Basiret, ?kdam, Son Haber, Sada-y? Kafkas gibi gazeteler nemli rol oynarken, esirlere yard?m faaliyetlerinin organize edilmesi ve yard?mlar?n yerine ula?t?r?lmas? konusunda Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi ve Muhtalara Kmek (yard?m) Cemiyeti n plana ?kt?lar. Cemiyet, ilk olarak Nargin Adas?nda giyecek ve yiyecek s?k?nt?s? eken Trk esirlerin yarar?na olmak zere halktan yard?m toplamaya ba?lad?. Bu amala e?itli aylar, toplant?lar tertip edildi, tiyatro gnleri dzenlendi. Ayr?ca Cemiyet, esirlerin resmi korumac?l???n? zerine ald???ndan, haftada bir Pazar gnleri Nargindeki Trk esirlerinin Bakye ?kar?larak gezdirilebilmesi iin de izin alabilmi?ti. Bylece Trk esirlerin haftada bir gn de olsa o ok kt ?artlardan kurtulup rahat etmeleri, dinlenmeleri sa?lan?yordu.
Gerek nakledili?leri s?ras?nda ve gerekse kamp?n son derece olumsuz ko?ullar?nda insanl?k d??? uygulamaya maruz kalan Trk esirleri, kendileriyle ayn? kkten olan Azerbaycan Trklerinin yard?mlar? sayesinde bir nebze rahat nefes almaya ba?lad?lar.
O tarihlerde Bakde bulunan Kars Birinci Dnem milletvekillerinden Fahrettin Erdo?an anlat?yor:...Erzurumun d?mesinden sonra Rus cephesi Erzincana kadar ilerlemi?, burada esir edilen subay ve erleri Sibiryaya de?il, Baknn kar??s?nda Hazar Denizinin ortas?ndaki Nargin adas?nda esirler kamp?nda topluyorlard?. Her Pazar bu kampta bulunan esir subaylar muhaf?zlarla ?ehri ziyarete geliyorlard?. Biz de onlar? grmek iin iskeleye gittik. Halk y???lm??, otomobiller s?ralanm??, iinde gen k?zlar yolcular?n gelmesini bekliyorlard?. Bu otomobildekilerin kimler oldu?unu sordum. Bak milyonerlerinin k?zlar? olduklar?n? ?rendim. Mesela Topuba?? Ali Merdan Beyin, Nagiyov, Tagiyov ve Kuluyovlar?n hususi taksilerindeki k?zlar? en ba?ta duruyordu. Motrler yana?t?. Esir Trk subaylar? k?y?ya ?kt?lar. Taksiden ?kan k?zlar birer iki?er mevcuduna gre subaylar? kollar?ndan tutup taksilere oturttular. ?ehrin her taraf?n? gezdirdikleri gibi subaylar?n ve kamptaki arkada?lar?n?n ihtiyalar?n? ma?azalardan al?yorlar ve paralar? Cemiyet-i Hayriye taraf?ndan deniyordu. Bunlar? evlerine gtrerek ?le yemeklerini aileleri aras?nda yedirttikten sonra tekrar taksilerle ald?klar? k?y?ya getirip teslim ediyorlard?...
Nargin Adas?ndaki esir Trk subaylar?ndan Ahmet Gze anlat?yor: ...Ay?e Han?m zengin bir kad?n, ok byk bir vatanperver, milli hisleri kuvvetli ve ok cmert bir han?mefendidir. Nargin Adas?nda yzlerce Trk esirinin bulundu?unu bilmekte ve her f?rsatta kendilerini ziyarete gelmektedir. Asker evlatlar?m, ziyarete geldim diyerek hallerini hat?rlar?n? sormaktad?r.
Her haliyle btn servetini onlara feda etmeye haz?r oldu?unu belli etmektedir. Bu hamiyetli ya?l? han?m btn kamp?n anas? olmu?tur adeta. Bilhassa bayramlarda sabah sabah kampa ko?makta ve asker evlatlar?n?n bayramlar?n? tebrik etmektedir. Amma nas?l tebrik. Khyas? arkas?ndan btn esirlere maa?lar? kadar maa? yani albaya albay, yzba??ya yzba?? maa?? bayram harl??? ve herkese birer kat ama??r, ayakkab? vesaireyi muhtevi bohalar vermektedir.
Onun kar??lan??? da bir lemdir. Btn esirler onu merasimle tabur halinde kar??lay?p selamlamakta kendisi de esir olan bu kad?na en byk sayg?y?, o da onlara en byk sevgiyi gstermektedir. Azerbaycan Trklerinden yard?msever Ay?e Han?m Bol?eviklerin Bakye giri?i s?ras?nda ldrlm?tr.
Azerbaycan Trkleri, Nargindeki Trk esirlerin durumlar?n? iyile?tirmek, ihtiyalar?n? kar??lama gibi faaliyetlerin d???nda, onlar?n adadan kamalar?na yard?mc? olmak ve Trkiyeye ula?malar?n? sa?lamak iinde gizli al??malar yrttler. 1915 y?l? Temmuz ve A?ustos aylar?nda Trk Bayram? Gn sekiz Trk esir subay ?ehre b?rak?ld? ve bir daha geri dnmemediler. Byk ihtimalle bu esirlere Cemiyet yeleri taraf?ndan yard?m edilerek, ?rana kamalar? sa?lanm??t?r ki; bu olaydan sonra Cemiyet-i Hayriye temsilcilerinin adaya gidip gelmesi k?s?tlanm??t?r. Azerbaycan milli burjuvazisinin nde gelenlerinden birisi olan Murtaza Muhtarovun adadan Trk esirlerinin ka?r?lmas?nda nemli rol oynad???na dair bilgiler de mevcuttur.
Kafkasya Mslman Talebeleri Komitesi yelerinden Seyit Mir Aziz anlat?yor: Gece yar?s?, ada a?klar?nda pusuda duran te?kilat?m?z?n kay?klar?, lamba i?aretleri zerine adaya yana?arak sessizce birka esiri ka?rd?. Bir gn 16 zabit ka?r?ld?. Zig Burnunda ba?lanan kay??? evrilmi? buluyorlar. Bunun zerine ayn? gn Rus gazeteleri sevinli bir haber veriyorlard?: Bu gece Nargin Adas?ndan 16 Trkiye zabiti kamak te?ebbsnde bulunmu? ise de f?rt?nan?n ?iddetinden kay?klar? evrilmi? ve kendileri de bo?ulmu?lard?r. Kay?k Nargin a?klar?nda bulunmu?tur. Halbuki firari zabitler, Cemiyet-i Hayriyenin ?smailiye binas?nda istirahat etmekte idiler. Demek ki ka?r?lanlar?n izini Hazar Denizi yutmu?tu.
Narginden ka?r?lan Trk esirler, genellikle Bakden ?rana geiriliyor, Tebriz yolu ile Anadoluya gnderiliyorlard?. Bunun iin ?ehirli, kyl her Azerbaycan Trk zerine d?en hibir fedakrl?ktan ka?nm?yorlard?. Mesela ka?r?larak Karaba?a getirilen Trk esirlere, burada en gzel ve gl atlar hediye edilmi?, bylece daha rahat kamalar? sa?lanm??t?r.
Bu ka?r?lma olaylar?, Rus makamlar? rahats?z etti. Cemiyetlerin al??malar? k?s?tlan?rken, zaten mahkeme karar?yla adaya girip ?kabilen ve ?ahsi olarak yard?m faaliyetlerinde bulunan ki?iler de engellendi, hatta bunlardan baz?lar? ldrld. Ayr?ca zellikle Trk subaylar?n?n bir k?sm?, bu ka?r?lma olaylar?ndan sonra Nargin Adas?ndan al?narak daha uzak blgelerdeki kamplara nakledildiler.
Vecihi Hrku?
Trk pilot Vecihi Hrku? (ba?? sar?l?) Nargin Adas?nda
Trk havac?l?k tarihinin en nemli isimlerinden biri, Trkiyenin ilk uak tasar?mc?s? ve reticisi Vecihi Hrku?, 1917 sonbahar?nda Kafkas cephesine, 7. Tayyare Bl?ne atand?. Orada bir uak d?rerek Kafkas Cephesinde uak d?ren ilk Trk tayyarecisi oldu. Bir hava sava??nda yaralanarak d?nce ua??n? yakarak Ruslara esir d?t. Hazar Denizindeki Nargin adas?na gnderildi. Azerbaycan Trklerinin yard?m? ile bir arkada?? ile birlikte adadan yzerek kat?. nce ?rana oradan da Erzuruma geldiler.
Bol?evik ihtilali
Rusyada 1917 Bol?evik ihtilali ile olu?an kar???k durum sonucu adadaki esirler iyice bak?ms?z kald?lar. Bu durum zerine, Bak Amele ve Saldat (asker) Vekilleri ?ras? Hususi Komitesi Nargin deki durumu incelemek zere bir heyeti adaya gnderdi. Bu heyetin incelemeleri sonunda, adada esirlerden gnde 30 ki?inin ld?, bunlardan o?unun ishal ve k?zd?rmadan (ate?ten) dolay? hayat?n? kaybetti?i, adada 1300 hasta ve yaral? bulundu?u, fakat Nargindeki hastanenin 400 ki?ilik olmas?ndan dolay? hastalar?n o?unun barakalarda yatmak zorunda kald?klar?n?, yiyecek ve ieceklerinin bulunmad??? bildirildi.
Amele ve Saldat Vekilleri ?ras? Hususi Komitesi bunun zerine bundan byle adaya esir gnderilmemesini ve hastalar?n Bak hastanelerine ta??nmas?n?, esirler iin odun, mazot, su ve benzeri ihtiya maddelerinin gnderilmesini kararla?t?rd?.
1917de Bak ?ehir Dumas?ndan (Meclisinden) bir heyet Nargin Adas?na geldi. Grdkleri kar??s?nda deh?ete kap?lan heyet yeleri Trk esirleri kar??s?nda a?lamaktan kendilerini alamad?lar. Heyet yesi ve Hmmet Partisi ba?kan? Dr. Neriman Nerimanov grdklerini ?yle ifade etti: Buras? bir cezire (ada) de?il, makberdir (mezard?r). yle bir makberdir ki bin kadar adem kenar?nda oturup, nvbesini (s?ras?n?) bekliyor. Bu y?lanlar yuvas?nda ya?ama?a de?il, lmeye mahkm olan zavall?lar susuzluktan g?ermi?, kurumu? dillerini a??zlar?ndan ?kar?p dudaklar?n? kemiriyor, su, su diye ah vah ediyorlar.
Nargin Adas?ndaki 10 bine yak?n Osmanl? esiri susuzluk, zehirli y?lanlar ve a??r ya?am ko?ullar? yznden daha ilk y?llarda lm?t. Sa? kalabilenler buradan merkez Rusyadaki Varnavino, Sibiryadaki Krasnoyarsk, Priamur, Novanikolaievsk, Novosibirsk, Omsk kamplar?na gtrlyorlard?. Bu kamplardakiler Nargine gre daha ?ansl?yd?lar ama sa? kalmay? ba?aranlar ancak y?llar sonra lkelerine dnebildiler. Nargin adas?nda hastalanan 700 askerin Tambuka nakilleri esnas?nda da 176 asker vefat etti.
Son dnemde Nargin esir kamp?nda kalan 9 bin esirden yakla??k 4 bini Trkt. Bak Trklerinin btn abalar?na ra?men adadaki esirlerin, zellikle de Trk esirlerin yiyecek ve ?s?nma hususundaki byk s?k?nt?lar? azalmad?, hepsinden nemlisi adadaki Rus idarecilerin kas?tl? ve insafs?z hareketlerine maruz kalmaya devam ettiler.
Baknn kurtulu?u
Trk Ordusunun 1918 Eyllnde Bakye kurtarmas?ndan sonra esaret hayat?ndan kurtulan kamp sakinleri sa?lanan yard?mlarla Trkiyeye gnderildiler. Ancak bu bir miktar zaman ald?.
Sovyet dnemi
Osmanl? Devletinin Mondros Mtarekesini imzalamas?, Trk Birliklerinin Bakden ekilmesi ve Azerbaycan?n Bol?evikle?tirilmesinden sonra Nargin, zellikle 1920-1924 y?llar? aras?nda, bu sefer de Gencede K?z?lordu i?galine direnenlerin, Azerbaycan?n ba??ms?zl??? iin mcadele etmi? ayd?nlar?n, Azerbaycanda kalm?? ve Bol?evikler taraf?ndan tutuklanm?? Trk subaylar?n?n hapsedildi?i ve ldrld? bir yer oldu. 28 Nisan 1920den A?ustos 1921 y?l?na dek Azerbaycanda 48 bin ki?i Bol?evik terrnn kurban? oldu. 1924 y?l?na kadar Nargin adas? Sovyet rejimine muhalif Azerbaycan Trklerinin hapishanesi olmaya devam etti. 1930lu y?llarda, Stalin dneminde de yap?lan ayd?n k?y?m?n?n bir k?sm? Narginde gerekle?tirildi.
Prof. Bingr Snmez anlat?yor
Hazar Denizinde, Baknn 6-7 mil a???nda olan dedelerimin de kalm?? oldu?u Nargin Adas?n?n benim ula?t???m an?larda dramatik bir yeri vard?. Mutlaka ziyaret etmek istiyordum. Ada ?ss?z, adeta l gibi bir askeri ada oldu?u iin ziyarete a?k de?ildi. ?lk kez 2007 y?l?nda Bakde bulunan st dzey ynetici dostlar?m arac?l??? ile al?nan izinler ve sa?lanan bir sivil gemi ile adaya ?kt?k. Adada o zamandan kalan toplu mezarlar? bulduk, hala toprak zerinde bulunan ?ehit kemiklerini toplay?p defnedilmelerini sa?lad?k. Adaya ayak basan ilk ara?t?rmac? olman?n heyecan? ile btn gnmz adada geirip foto?raflar ektik. Azerbaycanl?lara bir konferans vererek onlar?n da Nargin Adas? hakk?nda bilgi sahibi olmas?n? sa?lad?m ve Bakl Gazeteci Akif A??rl? ile birlikte Nargin isimli eseri haz?rlad?k. Bab?ali Kltr Yay?nlar?ndan ?kan kitap 3. bask? yapt?. Moskova Merkez Televizyonunun ar?ivlerinden bu adada ekilmi? olan filmler buldum. Bu filmlerin Amerikan, ?sve ve Danimarka gibi tarafs?z lkelerin K?z?lhalar?na Biz bu esirlere ok iyi bak?yoruz mesaj?n? vermek iin ekilmi? propaganda filmleri oldu?unu ?rendik. Filmler aras?nda denizde e?lenen ocuklar, bar oynayarak-gre? tutarak e?lenen sivillerin bulunmas? bu filmlerin propaganda iin ekildi?ini ispat etmeye yeter.
?kinci ziyaretimizi 2015 y?l?nda TRT ?zmir ekibi olarak yapt?k, belgesel iin Bakde 15 gn kald?k. Tekrar zel izinle deniz kuvvetlerinin bir gemisi ile adaya ?kt?k.
Unutuldu
Narginde len Trk esirlerle ilgili ne Bakde, ne de adada b?rak?n an?t?, plaket bile bulunmamaktad?r. Bakye gelen, Bakde ya?ayan Trkiye Trklerinin tamam?na yak?n? sahilde dola??rken, koyda gemiyle gezerken grdkleri bu adan?n hazin hikayesinden haberdar de?iller. Azerbaycan yetkilileri Nargin Adas?n? tan?tmal?, ziyarete amal?lar.
Kaynaklar:
I. Dnya Sava?? esnas?nda Nargin Adas?nda Trk Esirler. Dr. Betl ASLAN. A. . Trkiyat Ara?t?rmalar? Enstits Dergisi [TAED] 42 , ERZURUM 2010, 283-305
Sar?kam??ta asl?nda ne oldu. Ay?e Hr. Taraf gazetesi. 12 Ocak 2011http://arsiv.taraf.com.tr/yazilar/ayse-hur/sarikamis-ta-aslinda-ne-oldu/14546/
Esaret Gnl? Belgeseli. Ynetmen Cem Fakir. 9. Blm. Nargin Adas?.NTV. https://www.youtube.com/watch?v=2HQB3i88FvE
Tarihin Sar?kam?? Duru?mas?. Dr. Ramazan Balc?. Tarih D?nce Kitaplar?. ?stanbul. 2005. s. 261-268.
Rusyada Esaret Y?l?. Ahmet Gze. ?stanbul, Bo?azii Yay?nlar?. 1991, s.71.
Trk Ellerinde Hat?ralar?m. Fahrettin Erdo?an. Mevsimsiz Yay?nevi. 2007. s.129.
Bir Neslin Dram?. Hsamettin Tu?a. a?da? yay?nlar?. 1975.
Hsamettin Tu?ala Sar?kam??tan Sibiryaya. Bizim Ah?ska. 24 Ekim 2012.http://www.ahiska.org.tr/wp-content/uploads/DERG?-27-SON_7.pdf
Bir Yedek Subay?n An?lar?/Birinci Dnya Sava??nda. Faik Tongu. Trkiye ?? Bankas? Kltr Yay?nlar?. 2015. http://mimoza.marmara.edu.tr/~avni/esaret/yazilar/faik.htm
Trkn lm adas?: Nargin. ?ttifak Gazetesi 08.11.2019 https://www.ittifakgazetesi.com/turk-un-olum-adasi-nargin-y12479.html
En ac? ziyaret Binlerce Trk askerinin esir tutuldu?u Nargin Adas?Hrriyet 28 May?s 2017 https://www.hurriyet.com.tr/galeri-nargin-adasina-ilk-kez-resmi-ziyaret-40472497/1
https://bpakman.wordpress.com/turk-dunyasi/turk-esirlerin-yurek-burkan-drami/bakude-turk-esirleri/