?erefli ?slam ?eriat?n?n bekas? ilimledir, ilmin bekas? ise ulema iledir. Bu sebeple byk atalar? zaman?nda ilme ve ilim adamlar?na olan hrmet ve izzet hibir devlette grlmemi?tir. ?lim adamlar?na gsterilen itibar?n sonucu olarak nice gzel ve k?ymetli eserler grlm?tr. ?ntizm-? hl ilmin gere?i olarak din ve devletin nemli i?lerindendir. Bu esnada gayet karmakar???k olup halleri bozulmu?tur. Byk padi?ahlar?n ?erefli zamanlar?nda alimler aras?nda geerli olan kanun ve dzen budur ki uleman?n en bilgilisi ve en faziletlisi ve en takval?s? ?eyhlislam olup ondan sonra Rumeli kazaskeri ve ondan sonra Anadolu kazaskeri olup bu dzen zere liyakatlerine gre sayg? grrlerdi. Fetva makam?na tayin olduktan sonra asla grevden al?nmazlard?. nk fetva grevi yce bir grevdir ve onun hrmeti di?er grevlerinkine benzemez, azil kabul eylemez, her alim o makama lay?k olmaz. Daha nceleri ?eyhlislam olan kimseler cmertli?in ve olgunlu?un kayna?? oldu?undan gayr?, do?ruyu konu?an ve cihan?n s???na?? olan padi?ah hazretlerine daima nsah-? cemileden hali olmazlard?. Ve din ve devletin dzenine al???p, kullar?n durumu ile ilgilenirlerdi. Fetva makam? bu zellikleri ta??yan biriyle m?erref olduktan sonra, mr boyunca bu kimsenin azledilmemesi gereklidir. ?yilerin kadrini bilmek gereklidir. Ebussuud Efendi hayatlar? boyunca fetva makam?ndan hi azledilmedi ve grevini dzgn yapan kazaskerler bile on-onbe? sene grevinde kal?p, emekli olduktan sonra yz elli?er ake maa? ihsan olunurdu. Bild-? selse kad?lar? ve di?er ?eriat hkimleri dahi nice zaman grevlerinde kal?p, bir sebepsiz yere azlolunmazlard?. Azlolunduktan sonra niceleri vazife ile ve niceleri medrese ile emeklilikten birini tercih edip kalan mrlerini ilim ve ibadetle ve ?slam devletinin padi?ah?na dua ile geirirlerdi. Aralar?nda ?imdiki gibi ?hret ve ziynet yoktu. Her biri grevinde do?ruluk ve adalet gsterip, vard?klar? yerde Allah?n kullar?na rahmet olurlard?. Emekli olduklar? zaman gece ve gndz ilimle u?ra??p nice eserler vcuda getirirlerdi. Halen hazine-i amirede olan nice eserleri mevcuttur. Ve gzel isimleri k?yamete kadar halk?n aras?nda zikredilir ve Cenab-? Hakk mallar?na dahi bereket verip nice hayrat ve hasenat vcuda getirirlerdi. ?u anda bile camileri ve mescitleri ve medrese ve mektepleri ve hangah ve zaviyeleri ?slam memleketinin her yerinde mevcuttur.
?u anda ilim yolu haddinden fazla bozulmu?tur ve alimler aras?nda geerli olan kadim kanun i?lemez olmu?tur. Evvelce bir ilim ?renmek isteyen dani?ment olmak isterse bilginlerden birisi ele al?p, evvela ondan mahre dersi okur. ?stidad? ve kabiliyeti grldkten sonra mderrislerden birine gnderilirdi. Ondan tekine byle byle harite ve dahilde ve sahnda uzun mddet dani?ment olur, sonra istedi?i yerde durup, yolu ve s?ras? gelince mlz?m olup, ruzname-i hmayuna ad? yaz?l?rd?. S?ras? gelince sahn dani?mentlerinin eskileri ki muitlerdir her birine birer tetimme tayin olunup, orada kalan softalara bilgi anlat?rlard?.
1594 tarihine gelinceye kadar Sahn muitlerinin ?imdiki mderrisler kadar mevki ve itibar? vard?. Dani?ment olup, uzun zaman medreselerde ilim ile me?gul olmay?nca mlaz?m olunmazd? ve kimse kimsenin dani?mendini icazetsiz almazd?. ?lim yolu gayet temiz ve derli topluydu. O yzden ilerinde cahil ve yabanc? olmay?p, her biri yolu ile geldi?inden kad? ve mderrislerden hepsi, bilgisi ve dini mkemmel, ?rz ve vakar sahibi adamlar olup, mderris oldu?u takdirde mbarek ilme mans?p sahibi oldu?u takdirde din ve devlete do?rulukla hizmet edip, halka gayet faydal? olurdu.
1594 (1003) tarihinden beri bu dzen bozuldu. Evvelce ?eyhlislam olan Sunullah Efendi, birka defa yersiz olarak azlolundu, yerine gelenler dahi azil korkusuna d?p devlet byklerine kar?? dalkavukluk yapmaya mecbur kald?lar. Padi?ah huzurunda hak sz sylemez oldular. Herkesin hat?r?n? ho? etmeye ehemmiyet verir oldular. Ama dinde sa?lam olan hak sz syleyip, azilden dahi korkmay?p Sunullah Efendi birka defa azlolunmu? iken, yine do?ruyu syleyip, din ve devlet i?inde asla gz yummad?lar. nk o makam gz yumma yeri de?ildir, insanlar?n hat?r?n? ho? tutma yeri de?ildir.
Giderek her i?e hat?r kar??makla ve her i?ede msamaha olunmakla hak sahibi olmayanlara hadden a??r? mevkiler verilip, kadim kanun bozuldu. Kazaskerler dahi az zamanda yersiz olarak azil olunmakla, ilerinde tama sahibi ve haris olanlar, bulundu?u mevkii f?rsat ve ganimet bilip, memuriyetlerin o?unu r?vet ile ehliyetsizlere verir oldular. Mlaz?ml?klar dahi yolu ile verilmeyip, sat?lmaya ba?layal? suba?? ktipleri ve avamdan niceleri be?-on bin ake ile mlaz?m olup, sonra az zamanda mderris ve kad? olup ilim sahas? cahillerle doldu. ?yi kim belirsiz oldu. o?unlukla zulm edip, bilginlerin ad?n? ktye ?karan o gibi cahiller ve yabanc?lard?r. Yoksa ilim yoluna hizmet etmi? ve yoluyla iziyle gelmi? bilginler ha?a ki do?rudan sapalar.
Nihayet iyilere, iyilikleri kar??l???nda riayetler, ktlere ktlkleri iin ihanet olmamakla bilgin ve cahil ay?rt edilmeyip, bilginlerin k?ymeti bilinmemekle yce bilginlerin halk gznde itibar? kalmad?. ?zzet ve sayg?nl?klar? gitti. Gemi?teki bilginler din ve diyanet sahipleri olup, do?ruluktan zerre kadar sapmay?p, cenab? Hakk?n gazab?n? ve ululu?unu d?np, Allahtan korktuklar? iin btn halk da onlardan korkarlard?. Bir i? iin Hakk?n emri budur deseler herkes duyduk ve itaat ettik derdi. Kimsenin kar?? koymaya cesareti yoktu.
Bir zerre kadar kk olan bu fakir kul, ?stanbula geldi?im vakit, vak?a yce bilginler ?imdiki gibi hizmeti ve gsteri? (hadm ha?m) sahibi de?il idi. Fakat bir mderris duac?lar? yoldan gese, btn halk tamamen ona dnp, pek fazla hrmet ve ikram ederlerdi. Irz ve vakarlar? olgun haldeydi. D??ar? ?kt?klar? vakit, kendileri ve adamlar? babayn elbiseler giyerlerdi. Katiyen ss ve zarafetleri yoktu. Beyhude seyir ve slk ve yksek mevki iste?inde de?illerdi. Herkes evlerinde ilimle u?ra??p, d??ar? ?kt?klar? zaman ya derse ya cami-i ?erife yahut Allah iin sevdikleri kimselerin ziyaretine giderlerdi. Amma halk yan?nda her biri mtehit derecesinde aziz ve sayg?de?erdi. Bu as?rda da bilgin ve cahil bir grlmeyip, bilgi ve marifet sahiplerine imtiyaz verilse az zamanda yine evvelki dereceye var?rd?.
?lmiyeye ait makamlar?n arac?l?kla verilmesi do?ru de?ildir. En bilgilisi hangisi ise ona verilmek gerektir. Kad?l?k yolunda vas?ta bilgidir. Ya? ve sene, soy ve sop de?ildir. ?imdi adaletle i? grdkleri vakit, makam? eskilere verirler. Halbuki eskilik, Allah yan?nda kad?l??a sebep de?ildir. ?eriat seccadesi bilgin ve adil olanlara gerektir. Medreseler dahi ilmi incelikler ?karmaya kadir olanlara gerektir. Bir cahilin, s?rf eski diye bir bilginin nne geirilmesi haks?zl?kt?r. Bilgi ve diyaneti olunca, gen olsa da zarar vermez.
?maml?kta da bilgili kimse daha ya?l?n?n nne geer. Bilhassa kad?l?k mans?b?nda ya?, sene ve zaman?n seme sebebi olmas?, kendilerinin bilgide e?it olduklar? zamand?r. Ya?l? ile gen, bilgi ve marifette birbirine e?it olunca ya?l?n?n ne gemesi daha do?rudur. Ama bilgi ve marifetten hissesiz olunca 1000 ya??nda da olsa Allah?n kullar?na faydas? olmaz ve hakk? yanl??tan ay?ramaz. Ama herkesin ba?lang?c? mlaz?ml?kt?r. ?yleki yksek dereceli bilginler, mlaz?ml??? satmazlar, her birisi mlaz?ml??? istihkak sahiplerine verirlerse, ilim yolu k?sa zamanda yoluna girer ve ehliyeti olan ehliyetsiz olana stn gelir.
Mlz?ml?klar dahi ok verilir oldu. Birine arpal?k ve yahut vazife olsa te?riften nice mlz?m yazarlar. Her i?te mlaz?ml?k kanundan fazla al?n?r oldu. Bu as?rlarda diyaneti olmayan birok kazasker e?it e?it mlz?ml?klar yaz?p, ruzname-i hmayunu doldurdular. Nicelerine maa? zamm? verip, bir iki y?lda yeni bir mlz?m? (yz elliye) ?kard?lar. Bu yzden kad?lar?n halleri bozulup, aralar?nda ihtiyatan fazlal?k oldu?undan, bir kad? iki y?l bekledi?i halde bir yere tayin edilemez oldu. Fakirlik canlar?na yetti. Her biri dilenci derecesine geldi. Bir vazife ?ksa on be? yirmi adam talip olur. Birine verilince di?erlerinin eli bo?ta kal?r. Bunlara bir are bulunmazsa halleri peri?an olur. Bunun aresi, mlz?ml??? s?k? tutmakla olur. Kanundan fazla mlaz?ml?k verilmeye ve hak shibi olanlardan ba?kas? al?nmaya, bilgin ile chil bir grlmeye, Allah?n fazl? ile tez dzene girer.
Kad?lar?n ahvli ile me?gul olmak ok nemlidir. ok hor ve a?a??l?k hle gelmi?lerdir. Bir suba?? ve bardak? ?ikyeti ile mans?plar? verilir, sebepsiz biroklar? azlolunur. Halk iinde hrmetleri kalmad?. Daha yksek makamlara yazd?klar? dinlenmez oldu. Bir zalimi bildirseler, o zalimin ykselmesine sebep olur. O halde nas?l zulm ortadan kald?rs?nlar? Nas?l ?eri ?erif hkmlerini yerine getirsinler? Her ?ikyet ile mans?plar? verilmemek gerektir. Zulmetti?i anla??ld?ktan sonra cezas? grlmek gerektir. Hakikaten onlarda da zalim olanlar tam olarak derinli?ine anla??ld?ktan sonra, azil ile yetinilmeyerek kimi srgn, kimi mrnn sonuna kadar azil olunmak gerektir. Ald?r?? etmemekle lem elden gider.
Kaynak: Gelibolulu Mustafa l, Nashatus-seltn, vr.2a-8b.
Not: Bu metin haz?rlan?rken Kas?m Erta??n 2008 y?l?nda haz?rlam?? oldu?u Gelibolulu Mustafa lnin Nashatus-seltn ?simli Eserinin Tenkidli Metni isimli tez al??mas?nda tesis edilen metnin esas al?nm??t?r.