Erzurum ?ehri Anadolunun Do?u kap?s? olarak bilinir ve bu zelli?i ile askeri bak?mdan savunman?n ilk yap?ld??? bir blge olarak ne ?kar. Ayn? zamanda ticaret ve ula??m yollar? zerinde bir d?m noktas? olmas? onun sadece askeri de?il ekonomik alanda da nemini art?r?r. Nitekim do?udan ve kuzeyden gelen ve Anadolu ilerine kadar uzanan yakla?ma istikametlerinin ve ula??m yollar?n?n birle?mesinin yaratt??? jeostratejik de?er, tarihi sre ierisinde zellikle nemini yitirmemi? ve ?ehrin daima savunma a??rl?kl? bir mstahkem mevki olarak kalmas?n? sa?lam??t?r.
19.yzy?lda genel olarak savunma anlay???; ?ehirlerin mstahkem mevkiler halinde blge savunmas?, blgelerin de birle?erek ncelikle s?n?r boyunca hatlar halindedir. Bir bak?ma henz derinlikte ve kademeli bir savunma anlay??? geli?memi?tir. Dnemin savunma anlay???na gre ?ehri ele geirmek, ?ehrin bulundu?u blgeyi kontrol etmek demektir. nk ?ehrin ele geirilmesi ile ticaret yollar? kontrol alt?na al?nm??, tar?m alanlar? ve buna dayal? vergi sisteminin sa?lad??? gelire sahip olunmu?tur. Erzurum ?ehri bu bak?mdan nemli bir zellik ta??r. Merkezde Erzurum Ovas? ile birlikte evresindeki Pasinler Ovas? ve Erzincan Ovas? ekonomik de?erini art?rm?? ve ?ehrin elde bulundurulmas? ve korunmas?n? zorunlu k?lm??t?r. Bu maksatla Erzurum ?ehrinin savunmas?n? sa?layacak mstahkem mevkiler ise dnemin en nemli yap?lar? olan kaleler ve onu uzaktan koruyacak olan tabyalard?r.
?ehrin merkezinde yer alan Erzurum kalesi in?a tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte 5. yzy?l?n ilk yar?s?nda Romal?lar taraf?ndan yapt?r?ld??? tahmin edilmektedir. Tarih boyunca Assurlular, Sasaniler, Persler, Araplar, Romal?lar ve Bizansl?lar aras?nda s?k s?k el de?i?tiren Erzurum Kalesi, 11. yzy?lda Trklerin eline gemi?tir. Bir i kale ile bunu evreleyen d?? kaleden olu?an kalenin halen i kalesi sa?lam kalm?? olmas?na ra?men, ?ehri evreleyen d?? kale surlar? yok olmu?tur. Osmanl? Devletinin hkimiyetinde uzun y?llar kalan kale, yerle?im yerlerinin kale d???na ?kmas?, ordu te?kilatlar?n?n ayr? k??lalarda konu?lanmas? ve do?u s?n?r?n?n uzak bir blge olarak kabul gren Kafkaslardan gemesi nedeni ile 18. yzy?ldan itibaren ?ehrin ierisinde bir mevki olarak kalm?? ve askeri stratejik bak?mdan eski nemini kaybetmi?tir. Bununla birlikte 19. yzy?l?n ba??ndan itibaren giderek artan Osmanl?-Rus harpleri neticesinde Do?u s?n?r?n?n srekli de?i?erek Batum-Kars-A?r? hatt?na yakla?mas? savunma anlay???n? tekrar ne ?karm??t?r. Nitekim 1877-1878 Osmanl?-Rus Harbi sonunda s?n?r, Erzurum do?usundan geecektir.
Her ne kadar Avrupada ordular?n hareket tarz?nda kale fetihleri veya ?ehir ku?atmalar? art?k nemini yitirse de dnemin savunma anlay???nda ?ehirlerin korunmas?nda hala mstahkem mevkiler olarak tan?mlanan kale-?ehir mevkilerini elde bulundurmak nceliklidir. Bu genel savunma d?ncesinde ancak de?i?en baz? esaslar vard?r; rne?in ?ehrin elde bulundurulmas?nda art?k kale tahkimat? de?il ?ehre gelen yollar zerinde yap?lan ve tabya ad? verilen blge tahkimat? ne ?kmaktad?r. Bir bak?ma d?? kale ve onlar? birbirine ba?layan surlar bu grevi yerine getirmi? olmaktad?r.
Tabya, mstahkem mevkilerin tesir sahas?n? bytmek ve mevki d?man?n kara ate?lerinden korumak zere yer yer vcuda getirilmi? etraf? kapal? tahkimat tesisleridir. Bunlar? ileri mevzi makam?nda kullan?lmak ve bir geidi kapamak zere mstakil bir vazife ifa edenlerine tevkif tabyas? denir. Eksiden mstahkem mevkiler yani kaleler, daima mstahkem bir muhit halinde in?a edilirdi. Bundan dolay? mstahkem mevkilerin etraf?na epeevre tabyalar hatt? bulunurdu. Tabyalar hatt? ile Erzurum ?ehri de evrelenmi? ve bugn kalenin olmayan d?? surlar?n?n grevini yerine getirecek ?ekilde te?kil edilmi?tir. Erzurum tabyalar? yap?l?? tarihi ve maksad?na gre ku?ak halinde ifade edilmektedir.
Birinci Ku?ak Tabyalar;
1820 y?l?nda Kalenin mukavemetini art?rmak maksad?yla ?ehrin hemen do?u taraf?na kale surlar? da onar?lmak suretiyle toprak tabyalar in?a edilmi? ve ilerine topu birlikleri konu?land?r?lm??t?r. Bugn Hasan Basri mahallesinde bulunan bu toprak y???n? halindeki tabya ?ehrin ilk tabyas?d?r.
?kinci Ku?ak Tabyalar;
1828-1829, 1853-1856 Osmanl?-Rus harplerinden al?nan derslerle ?ehir yak?n?nda toprak tabyalar?n uzun menzilli toplar?n at???ndan ?ehri koruyamayaca?? anla??lm??t?r. ?ehrin uzaktan savunulmas? gerekli grld?nden do?udan gelecek Rus tehlikesini nlemek ve zaman?n uzun menzilli silahlar?na kar?? koymak zere ?ehre gre daha yksek olan mevkilere birer direnek noktas? te?kil ederek epeevre savunma fikri kabul edilmi?tir. Buna gre nce Sultan Abdlmecid zaman?nda Top da??n?n ?ehre bakan yamac?nda Mecidiye Tabyas? ile ?ehrin kuzey bat?s?nda Byk Kiremitlik Tabya in?as?na ba?lanm?? ve 1856da tamamlanm??t?r. 1867 y?l?nda ise Sultan Abdlaziz dneminde bu tabyalar? takviye edecek ?ekilde Aziziye Tabyas? ve Kk Kiremitlik Tabyas? yap?lm??t?r. Bylelikle i kale merkez olmak zere 1.5 km.lik bir yar?ap mesafesinde ?ehrin kuzey do?usu ve do?usu kapat?larak uzun menzilli topu ate?lerine kar?? ?ehir 3.5 km. mesafeden ?ehrin merkezi korunmu? olur. Bu esnada Faz?l Ahmet Pa?a ba?kanl???nda bir heyet bu tahkimat?n Top Da?? k?sm?n?n kuvvetlendirilmesine karar vererek Toparlaktan gelen yol ile M?lkmbet dzl?n de kapatacak ?ekilde bir tabyan?n yap?lmas?na karar vermi?tir. Bu maksatla ba?lat?lan al??malara 3000 gnll Erzurumlu da kat?lm?? ve Ahali Tabyas? ad? verilen tahkimat 1874de bitmi?tir. Bu tabyalar 1877-1878 Osmanl?-Rus Harbinde Rus birliklerinin ilerlemesine engel olmu? ve faydas? grlm?tr.
nc Ku?ak Tabyalar;
Bununla birlikte toplar?n menzillerindeki art?? nedeniyle ?ehrin savunmas?n?n Palandken, Deveboynu ve Grc Bo?az?ndan da yap?lmas?na ihtiya duyulmas? zerine blgeyi yerinde incelemek zere ?ahap Pa?a ba?kanl???nda bir heyet daha te?kil edilmi? ve yap?lan inceleme sonucunda alt? grup halinde tabya yap?lmas?na karar verilmi?tir. Buna gre;
Birinci Grup; Do?uda zerinde role istasyonu bulunan A?z?a?k Tabyas? ve Toparlak Tabyas?,
?kinci Grup; Kuzeydo?uda ortalama 9 km. uzaktaki ykseklikte te?kil edilen Dolangez Tabyas? ve obandede Tabyas?,
nc Grup; Yakla??k 20 km. kuzeyde bulunan Tafta Tabyas? ve Karagbek Tabyas?,
Drdnc Grup; Do?uda 8 km. uzakl?kta yer alan Uzun Ahmet Tabyas? ve Hykler Tabya,
Be?inci Grup; Kuzeydo?uda 3 km. uzakl?kta Sivi?li Tabyad?r. Bu tabyalar?n in?as? da 1896da tamamlanm??t?r.
Tabyalar?n cephanelikleri, dehliz ko?u?lar?, erzak ambarlar? dnemin top mhimmat?na kar?? dayan?kl? yap?lm?? ve btn tesisler tabyalar?n alt?nda birbirine gei? sa?layacak ?ekilde birle?tirilmi?tir. K?? aylar?n?n en zor ?artlar?nda bile her biri iki taburdan fazla kuvveti bar?nd?rabilecek tarzda in?a edilmi?tir.
1911y?l?nda ise yeniden yap?lan incelemeler sonras?nda tabyalar?n aras?nda sahra usulne gre tahkimat yap?lmas?, destek noktalar? tesis edilmesi ve topu mevzilerinin olu?turulmas? istenmi?tir. 6 m. geni?li?inde bir s?ral? tel engeli, Uzunahmet blgesinde may?n sahas? olu?turulmu? ve 45 km.lik alana tabyalara aras?nda olacak ?ekilde 700 top mevzi yap?lm??t?r. Ancak Sar?kam?? harekt?nda arzu edilen ba?ar?n?n sa?lanamamas? ve Rus ilerlemesinin ba?lamas? zerine al??malar tamamlanamam??t?r. 1918de Osmanl? Ordusunun Kafkaslara ileri harekt? ba?lay?nca Erzurum ve Tabyalarda Rus i?galine son verilmi? ve yeniden savunma iin tertiplenmeye geilmi?tir.
?kinci Dnya Harbi s?ras?nda ise k?smen ?slah edilen ve elden geirilen Tabyalar, a??n savunma anlay???na gre direnek noktas?/blgesi esas?na gre tertip ve tahkim edilmi?tir. Gnmzde ise askeri-stratejik bir neminin ?u an iin olmad??? ancak tarihi ve kltrel de?erleri yksek olan tabyalar, dnemin Trk askeri stratejik d?ncesinin bize bir miras?d?r. Ayn? zamanda Erzurum halk?n?n ba?ta Nene Hatun olmak zere Ordusu ile birlikte verdi?i mcadelesinin simgele?ti?i yerdir. Gelecek nesillere aktar?lmak zere tarihi bir an?t olarak korunmal?d?r.
Kaynaka;
1. Vehbi Kocagney, Erzurum Kalesi ve Sava?lar?, Askeri Matbaa, ?stanbul 1942.
2. Selahaddin Kip, Askeri Kamus, Vakit Matbaas?, ?stanbul 1939.
3. ?brahim Hakk? Konyal?, Erzurum Tarihi, Trk Yazarlar Birli?i Vakf? Yay?n?, Ankara 2010.
4. Osman Geten, Aziziye ve Mecidiye Tabyalar?n?n Askeri Tahkimat Yap?s? Olarak Mimari zelliklerinin ?ncelenmesi, Trk Bilim ve Ara?t?rma Vakf? Dergisi, (1-11), S.1, Cilt 10, 2017.