Sar?kam?? harekt? aradan 108 y?l gemesine ra?men hl konu?ulmaya ve tart???lmaya devam etmektedir. Hareketin nedeni, komutas?, hava ?artlar?, yenilgisi, sonular? askerleri ve tarihileri ilgilendirdi?i kadar edebiyat?lar? ve serbest ara?t?rmac?lar? da bu konuda d?nmeye ve yazmaya sevk etmi?tir. Sar?kam?? harekt? benim konum olmamas?na ra?men Almanyada oldu?um sre ierisinde o dnemin Alman bas?n?n yazd?klar? yaz?lar ilgimi ekti ve ar?ivlerde ara?t?rmalar yapt?m. Bir niversite dergisi iin Sar?kam?? Harekt ve Almanya ba?l?kl? bir makale yazd?m. Makalede o dnem Alman bas?n?n?n konuya nas?l yakla?t???n? zetlemeye al??t?m. Birinci Dnya Sava??'nda Alman ordular? Bat? cephesinde Frans?zlara kar?? sava??rken sava??n?n kaderini o cephenin belirleyece?i inanc?ndayd?lar. Bu nedenle Rus ordusunun yerinde kalmas? veya oyalanmas? iin Osmanl? ordusunun devreye girmesi gerekiyordu. Bu nedenle de General Bronsart von Schellendorf kurmay ba?kan? olarak ?stanbul'a gnderilmi? ve ard?ndan da Enver Pa?a ile birlikte Sar?kam??'a yola ?kar?lm??t?. General von Sanders hat?ralar?nda General Bronsart'?n Sar?kam??'taki rolne asla de?inmemektedir. Hat?ralara gre,
Sanders, Bronsart'la k?sa bir gr?me yapm?? ve sava? plan? konusunda onun dikkatini ekmi?tir.
Sar?kam?? harekt?n?n ac? sonular? sadece bizde de?il Azerbaycanda da derin izler b?rakm??t?r. zellikle o dnemde Bakda ya?ayan Azerbaycanl?lar Nargin adas?na srlen Trk esirlere yard?m ve onlar?n o korkun adadan ka?r?lmas? ile ilgili canlar? pahas?na tehlikeli i?lere giri?mi?lerdir. Bu tehlikeli yard?m kampanyalar?ndan birini yrten de Sona Hac?yeva Han?md?r. Ne yaz?k ki bu yi?it han?m hakk?nda Trkiyede hibir bilgiye rastlayamad?m. Sar?kam??taki ?ehitlerin oldu?u blgeye heykeli dikilmesi gereken Sona Han?m, yzlerce Trk esire yard?mda bulunmu?, onlardan bir k?sm?n?n kamas?na yard?m etmi? ve ar Rusyas? mahkemelerinde yarg?lanm??t?r. Tam da Sar?kam?? harekt?n?n y?ldnmnde Sara Han?m hakk?nda de?erli dostum Azer Musayev kendi sayfas?nda bir ara?t?rma yaz?s? yay?nlad?. Bu yaz? gazeteci Mehriban Vezir Han?ma aittir. Onun kaleminden Sona Hac?yeva Han?m?n al??malar?n? ve yarg?lanmas?n? okudu?umda ok duyguland?m. Hemen yaz?y? Trkiye okuyucusu ile bulu?turmak iin Trkiye Trkesine aktard?m. Umar?m bu al??malarla ilgili Sona Han?m hakk?nda daha geni? bilgiler ortaya ?kacakt?r.
Sona Hac?yeva Han?m
Sar?kam??'?n yenilgisi, arl?k Rusyas? ordusu taraf?ndan 10.000'den fazla Trk esirin Bak'nn en eski hapishanesi olan Nargin Adas?'na gnderilmesine neden oldu. O gnlerin bir kad?n kahraman? vard? Sona Hac?yeva Han?m...
Bu anma gnnde Sona Han?m? bir kez daha hat?rlayal?m... Ne yaz?k ki bir foto?raf? bulunamayan, ak?beti bilinmeyen Sona Haciyeva...
Sona Han?m, Bak'nn zengin ve yksek e?itimli han?mlar?ndan biriydi. Bak Mslman Yard?m Cemiyeti Kad?n Kollar? Ba?kan? milyoner Kerbelayi ?srafil A?a Hac?yev'in kar?s?yd?. Byk mlknn yan? s?ra, nemli etkinliklere kat?lan Sona Han?m'?n lks zel gemisi de Bak Krfezi'nde duruyordu.
Bilindi?i gibi Birinci Dnya Sava??'n?n ilk y?llar?nda, 1914-15 k???nda Sar?kam?? yenilgisi ya?and?. 90.000 ki?ilik Trk ordusu eksi k?rk dereceye varan so?uk ve kar f?rt?nas?nda adeta yok oldu. Ruslar binlerce askeri ve sivili esir ald?. Yaln?zca Bak ve Nargin Adas?'nda 10.000 kad?n, ocuk, ya?l?, asker ve subay Trk esir olarak yerle?tirildi. Esirler Bak sokaklar?ndan geirilip adaya gtrlnce ?ehir alarma geti ve Bak valisi bu konuda Petersburg'a bir mektup gnderdi. Mektupta ?yle yazm??t? Vali: Bak halk? Trklerin esir al?nmas?na kar?? byk infial iindedir.
Rus ynetimi, Trk esirleri lm adas? olarak bilinen Nargin'e yerle?tirdi ve as?l denetimi Ermeni subaylara ve zel olarak e?itilmi? Trk d?man? doktorlara verdi.
Komisyon heyetiyle birlikte aday? ziyaret eden Dr. Neriman Nerimanov, parlamentoda Trk esirlerin durumuna ili?kin sert bir konu?ma yapt?. Konu?mas?nda ?yle diyordu:
Ermeni doktorlar yzlerce mahkmun gzn ameliyat ederken onlar? kr etti. Her gn yzlerce insan susuzluktan, al?ktan, enfeksiyondan ve y?lan sokmas?ndan lmektedir.
Bak halk? bu haber kar??s?nda ?ok olmu?tu. Tarihi Teze Pir camiin hocas?n?n fetvas?yla herkes camiye yiyecek, elbise, ayakkab?, ila getirdi. Bir ay boyunca bu yard?m?n adaya ta??nmas? mmkn olmad?. Bak kad?nlar? geceden sabaha kadar yn oraplar, ?allar ve ?allar dokuyarak caminin avlusuna gtryorlard?.
Halk?n tepkisi, hkmetin izniyle 200 kad?n ve ocu?un adadan al?narak Bak'ye getirilmesine neden oldu.
Ancak hkmetin bu ad?m? kenti sakinle?tirmedi. Bas?nda ve camilerde tart??ma ve protestolar dinmedi.
Sona Hac?yeva o tarihi gnlerin kahramanlar?ndan biri olarak ortaya ?kt?. zel gemisiyle Nargin'e yiyecek gtrmeye ba?lad?. Akrabalar? ve hizmetileriyle birlikte adaya giden Sona Han?m, yiyecek, giyecek ve yatak tak?mlar?n? esirlere ula?t?rmay? ba?ard?. Rus komutanlara r?vet vererek geminin denetlenmesini engelledi ve her dn?nde st dzey Trk subaylar?n? yan?na alarak Bakye getirmeyi de ihmal etmedi. Esirler farkl? k?yafetler giydirilerek yiyecek getiren hizmetilerin aras?na kat?larak gemiye bindirildiler. Daha sonra Sona Han?m onlara kimlik kartlar? haz?rlatarak onlar? ?ran'a, oradan da Trkiye'ye gnderildiler.
Bu ?ekilde Sona Han?m k?sa sre iinde yzden fazla Trk subay?n? Nargin Adas?'ndan ka?rd?. Bu grevlilerin isimleri yaz?l? belgelerde kalm??t?r.
Ruslardan g alan Ermenilerin esirler aras?ndan yksek rtbeli subaylar? seip ldrdkleri, ayaklar?na ta? ba?lay?p denizin dibine yuvarlad?klar? haberleri kentte dola??yordu. Bu durum Bak halk?n?n onurunu etkiledi, fke ve heyecana neden oldu. O gnlerde Bak'nn tek sorunu vard?: Trk esirler...
Bak'nn Ab?eron blgesinde ya?ayan Azerbaycanl?lardan kimin teknesi, hatta kk bir bal?k? teknesi varsa, gece gizlice Nargin Adas?'na yakla??yor ve oradan birka esiri alarak ka?r?yordu. Bu al??may? tutarl? ve dzenli bir ?ekilde yrten ise Sona Han?m'd?. Bu sayede ok say?da Trk esir Bak'de topland?. Ayd?nlar?n ve din adamlar?n?n a?r?s? zerine Bak bakkallar?, esnaflar? ve tccarlar? mahkumlara bedava yiyecek, giyecek ve bar?nak sa?lad?. Trk esirlere yard?m etmek art?k ?ehir ahalisinin bir ?eref meselesi olmu?tu.
Bir gn bir mahkmun Ermeni dkkn?na girmesiyle ka?r?lm?? esirler meselesi ortaya ?km?? oldu. Ermeni esnaf olay? hemen resmi makamlara bildirdi. Soru?turma ba?lat?ld?. Adada nfus say?m? yapan Rus arl??? yetkilileri, esir say?s?nda byk bir eksikli?i tespit etti ve soru?turma derinle?tirildi. Hemen Sona Hac?yeva Han?m? gz alt?na ald?lar.
Ar?ivlerde Sona Han?m'?n 110 sayfal?k savunmas? yer almaktad?r. Gnlerce ifadesi al?nd?. Sona Han?m mahkemede esirlere yard?m etti?imi itiraf ederek ?yle demi?tir:
Yard?m su de?ildir. Yard?m insani bir harekettir.
Btn bunlara ra?men yap?lan soru?turmada Sona Han?m?n esirleri ka?rmas? ispat edilemiyor. Kaynaklar bu soru?turman?n Sovyet dneminde bile devam etti?ini sylyor. Bak'nn birok zengini ve dini ?ahsiyeti mahkemeye ?kar?ld?, isimleri hkmetin kara listesine konuldu ve bask? alt?na al?nd?.
Sona Hac?yeva Han?m Bak'nn en ilerici, en zengin, zverili ve cmert han?mlar?ndan biriydi. O gerek bir Cumhuriyeti kad?nd?. Ba?kanl???n? yapt??? kad?nlara ynelik yard?m komitesi arac?l???yla sosyal ve politik srelerin n saflar?nda yer ald?, e?itim ve ?retim al??malar?nda benzersiz hizmetler sa?lad?. Di?er zengin kad?nlar? da ayn? ?eyi yapmaya te?vik etti.
Sona Hac?yeva Han?m tan?nmay?, an?lmay?, sayg? duyulmay? hak eden, nc han?mlardan biridir... Bu isim haf?zalarda ya?amal?, sayg?yla an?lmal? ve Cumhuriyet Kad?nlar?n? temsil etmelidir.
Ruhu ?ad olsun...
Mehriban Vezir