VAROLU? M�CADELEM?Z?N K�?E TA?LARI
ALPULLU ?EKER FABR?KASI � SEKA VE S�MERBANK
Nilg�n K�K

�lkemizde ?eker sanayinin kurulu?u cumhuriyetin ilk y?llar?na dayanmaktad?r. ?lk kurulan
?eker fabrikalar?, salt ekonomik kalk?nma modeli olmas?n?n �ok �tesinde bir
nitelik sergilemi? ve topyek�n kalk?nman?n �nc� modellerini olu?turmu?tur. Bu y?llarda hammadde bak?m?ndan �lkemizde bolca yeti?tirilebilen potansiyel �r�nlere ve bu �r�nleri i?leyen end�stri kurulu?lar?na �ncelik verilerek kurulumlar? i�in gerekli �al??ma ve destekler ba?lat?lm??t?r. �zellikle �� beyazlar olarak adland?r?lan pamuk, un ve ?eker �retimi i�in yo?un bir �al??ma i�erisine girilmi?tir. Kurulan ilk fabrikalardaki �retim sayesinde �lkenin bu alandaki d??a ba??ml?l??? azalt?lm?? ve kendine yeter, ihtiya�lar?n? kendi kar??lar hale getirilmeye ba?lanm??t?r.
Cumhuriyetin ilk y?llar?nda Anadolu ?ehirleri sava? sonras?n?n a??r ekonomik ve sosyal ko?ullar? alt?nda bulunmaktayd?. ?ehirlerin yeniden ya?anabilir ve iktisadi y�nden kalk?nm?? bir seviyeye gelmeleri, �ncelikli hedefler aras?nda yer almaktayd?. ?ktisadi olarak kalk?namayan milletlerin gelece?i ipotek alt?nda olaca??n? iyi bilen Mustafa Kemal Atat�rk, milli ba??ms?zl?k sonras?ndaki hedefi ekonomik ba??ms?zl?k olarak tayin etmi?tir. Atat�rk, harp yorgunu �lkeyi yeniden in?a etmenin ve muas?r medeniyetler seviyesine ula?man?n ancak iktisadi bir zaferlerle ger�ekle?ebilece?ine inan?yordu. Bu inanc?n? Birinci ?ktisat Kongresi�nde �Askeri zaferler ne kadar b�y�k olursa olsun, iktisadi zaferle ta�land?r?lmad?k�a payidar olamaz� diyerek iktisadi kalk?nman?n �nemini vurgulam??t?r.
ALPULLU ?EKER FABR?KASI
Alpullu ?eker Fabrikas?, T�rkiye'nin K?rklareli ilinin Alpullu kasabas?nda bulunan, temeli 25 Aral?k 1925 tarihinde at?lan ve 26 Kas?m 1926 tarihinde i?letmeye a�?lan ilk ?eker fabrikas?d?r. Sosyal tesislerinde basketbol, futbol sahas?, y�zme havuzu ve T�rkiye�nin ilk mini golf sahas? vard?. Cumhuriyetin ilk y?llar?nda �al??anlar?n bar?nma konusuna uzun vadeli ��z�m getirmek �zere tasarlanan Alpullu ?eker Fabrikas? i?�i konutlar?, ileriki y?llarda yap?lacak fabrika yerle?kelerine �rnek olu?turacakt?. Bu end�striyel kompleksler, Anadolu�ya modern k�lt�r� ve �a?da? ya?am? ta??yan �nc�lerdi. ?kiz bah�eli konutlar, arkalar?nda meyve ve sebze bah�eleri, �nde �ocuklar i�in oyun alanlar?yla, i?�ilerin konforlu bir hayat s�rd�rmelerini sa?layacak ?ekilde planlanm??t?.
Memurlarla i?�iler, Tekirda? ve Erdek�teki yaz kamplar?nda 15 g�n tatil yaparlard?. Kahvalt? serbest, �?len ve ak?am yemekleri tabldottu. Ak?amlar ?ark?c?, t�rk�c�lerle ?enlenirdi. Tatilcilerden al?nan c�zi �cret, alt? taksitte maa?lardan kesiliyordu. �al??anlar?n bu insani hayatlar? 1995�te bitti...
K?TLER
Kamu ?ktisadi Te?ebb�sleri (K?T), Devletin ekonomiye do?rudan m�dahale ihtiyac?n?n sonu�lar?ndan biri olarak ortaya �?km??t?r. Devletin ekonomiye K?T�ler arac?l???yla m�dahale ihtiyac? �e?itli ?artlar?n zorlamas?ndan kaynaklanmaktad?r. Geli?mi? pazar ekonomilerine sahip �lkelerde, b�y�k ekonomik durgunluklar?n a??lmas?, ulusal ekonomi bak?m?ndan stratejik �nem ta??yan, b�y�k sermaye gerektiren tesislerin kurulmas? ve baz? sosyal hedeflerin ger�ekle?tirilmesi �nemli olurken, geli?mekte olan �lkelerde �zellikle �zel kesimin sermaye ve bilgi birikimi bak?m?ndan yetersiz olu?u ve b�lgesel kalk?nma �ncelikleri gibi nedenler bu ihtiyac?n ortaya �?kmas?nda etkili olmu?tur. Merkezi planlamay? benimsemi? �lkelerde ise genellikle t�m s?nai faaliyetler K?T�ler taraf?ndan ger�ekle?tirilmektedir. K?T�lerin do?u?unu gerektiren farkl? nedenler bu kurulu?lar?n �lke ekonomilerindeki a??rl?klar?n? da de?i?tirmektedir. Do?al olarak K?T�ler ekonomideki a??rl?klar? oran?nda piyasa faaliyetlerinde belirleyici olmaktad?rlar. Dolay?s?yla devlet de?i?en a??rl?klarla, bir piyasa birimi olarak ekonomik sistem i�inde yer almaktad?r.
�lkemizde �zel sekt�r�n riskli g�rd�?� alanlarda devletin �nc�l�k g�revini �stlenmesi, dezavantajl? b�lgelerde istihdam sa?lanmas?, k�r amac? g�tmeden insanlar?n temel gereksinimlerinin kar??lanmas?, tekelle?menin �n�n�n al?nmas? gibi pek �ok toplumsal yarar? var. K?T�lerin ge�mi?i buralarda 19. y�zy?la uzan?yor. Osmanl? d�nemindeki K?T�ler genelde askeri gereksinmelere y�nelik. 1816�da Beykoz Deri ve Kundura Fabrikas? kurulmu?, �ncesinde de tophane, tersane, baruthane benzeri kurulu?lar varm??. Fes Fabrikas?, Bak?rk�y Bez Fabrikas?, Hereke Fabrikas? o d�nemin �nemli K?T�lerinden. Binalar? y?k?lmad?ysa ?imdi sanat merkezi gibi ama�larla hizmet veriyorlar.
1980-1990 aras? d�nemde k�resel ekonomi politikalar?n?n r�zg�r?yla Kamu ?ktisadi Te?ebb�sleri devlete y�k olarak g�r�lmeye ba?lanm??t?. ?lk �zelle?tirme 1985�te yap?ld?. Gerek�eler kadrolar?n ?i?mesi, yolsuzluklar ve her nedense �nlenemeyen zararlard?. �lkenin i� ve d?? bor�lar?n? �demek i�in kaynak gerekiyordu. �zelle?tirilen kurulu?lar?n b�y�k bir k?sm? kapat?ld?. 220�den fazla kamu kurulu?u sat?ld?: S�merbank, Tekel, T�pra?, SEKA, ??demir, Kardemir, Petkim, Eti Maden, Telekom, �imento Fabrikalar?, Petrol Ofisi, ?eker Fabrikalar? en bilinenleriydi.
?lk sat?lan Kars S�t Mamulleri idi. Kurumu alan ?irket, vadetti?i �demeleri yapmad??? gibi tesisi de kapatt?. Detaya girmeden sonuca var?rsak, sadece devlet zarar etmedi, b�lgedeki insanlar i?siz kald?, hayvanc?l?k darbe ald?. 1995- 1999 aras?nda Et ve Bal?k Kurumunun 16 kombinas?n?, arsa fiyat?ndan daha ucuza �zel sekt�r ald?. �zelle?tirmeden �nce y?lda 14 bin ton olan �retim 1,3 tona d�?t�. Zarar-ziyan listesi �ok uzun� K�??t �retiminde uzman SEKA�n?n ve orta s?n?f?n her eksi?ini kar??layan S�merbank�?n �nemi b�y�kt�r.

SEKA
2013 tarihli �zg�r Kocaeli gazetesinde yer alan bir r�portajla giri? yapal?m: SEKA �ocuk Dostlar? Derne?i Ba?kan? Y�ksel Atun ?�yle anlatm??: �1981�de k�??t d�n�?�m makinesi al?nd? SEKA�ya� Kimse o zaman b�yle bir ?eyi bilmiyordu. �eski k�??t toplama i?ine girdik. �Sokaklarda, �Her t�r eski ka??d?n?z? getirin� diye ba??r?yordum. �nce seyyar sat?c? sanm??lar beni. Sonra �ok memnun oldular. Herkes evinde biriken k�??tlar? bize vermeye ba?lad?. Devlet dairelerine, bankalara, vilayete, belediyeye gittik. Her �?k???m?zda d�rt ton, be? ton k�??tla geri d�n�yorduk.�

1930�larda Birinci Be? Y?ll?k Sanayi Plan? �er�evesinde lojman, �?rakl?k okulu, ilk�?retim okulu, spor salonu, hastane ve sosyal tesisleriyle birlikte be? SEKA fabrikas? a�?ld?. ?zmit, Dalaman, Afyon, Bal?kesir, Silifke, �aycuma, Ta?k�pr� i?letmeleri 2005 y?l?na kadar �lkenin k�??t gereksinimini kar??lad?. �retilen ilk k�??t, bayraklarla s�sl� ara�lara konup sokaklarda halka g�sterilmi?ti. 1936�da ?lk k�??d?n �retildi?i 18 Nisan, �K�??t�?l?k G�n�� olarak kutlanmaya ba?lad?. Atat�rk��n, 19 May?s 1936 tarihli Hakimiyet-i Milliye gazetesini g�r�nce �K�??t yerli mi,� diye sordu?u ve �Evet� cevab?n? duyunca �Medeniyet hamuru�� dedi?i anlat?l?r.

Do?ru d�r�st elektrik ve suyu, itfaiyesi olmayan ?zmit, SEKA sayesinde bu hizmetlere kavu?mu?tu. SEKA tiyatrosu, sinemas?, k�??t spor kul�b� kentin �ehresini de?i?tirmi?ti. ??�isi, memuru, nakliyecisi fabrikada yakla??k 2.500 ki?i �al???yor, ailelerle bu say? 10.000�i buluyordu. Pazartesileri yemekhanesinde past?rmal? kuru fasulye �?kan SEKA�n?n kapat?laca?? duyuldu?unda ek?i s�zl�k yazar?n?n dedesi ?�yle demi?: �?zmit�te herkes mutlaka SEKA�n?n ekme?ini yemi?tir, demek ki art?k bu devir de bitti.� Biten o devirde, SEKA fabrikas?nda ar?tma tesisi �al??t?r?yor, kaliteli sel�loz ara?t?rmalar? i�in fidan yeti?tiriyor, T�rkiye�nin ilk kad?n k�rek tak?m?n? kuruyordu. Meyve a?a�lar?yla dolu bah�e i�inde kaloriferli lojmanlarda ya?ayanlar, herhalde ki bug�nk� meslekta?lar?ndan daha mutluydu.
1990�larda �SEKA teknolojisi eskidi� haberleri yay?ld?; oysa 1994 krizinde neredeyse d�nyan?n yar? fiyat?na k�??t satmas?na kar??n SEKA h�l� k�rdayd?. �zelle?tirme furyas?nda fabrikan?n de?eri yakla??k 50 milyon dolar olarak hesaplanm??t?, 2010�da Milda, 5 milyon liraya ald??? T�rkiye Sel�loz ve K�??t Fabrikas?n?n makinelerini 11 milyon liraya hurdac?ya satt?. 2013�te Giresun ?l �zel ?daresi, fabrikan?n 684 d�n�m arazisini 68 milyon liraya Milda�dan sat?n ald?.
T�rkiye art?k sel�loz �retmiyor, k�??d? d??ar?dan...

S�merbank
Bir zamanlar SEKA�n?n kurulmas?n? sa?layan S�merbank, T�rkiye�nin sanayi mektebiydi, ismini 1933�te Atat�rk vermi?ti. Finansman?n? kendi bankac?l?k faaliyetlerinden sa?l?yordu. 40 binden fazla �al??an?, yakla??k 500 ma?azas?, 41 fabrika ve 43 banka ?ubesiyle T�rkiye�nin en b�y�k holdinglerinden biriydi.
S�merbank, Bat? ile olanaklar? k?s?tl? Anadolu aras?ndaki fark? azaltmak i�in, Kayseri ve Malatya gibi baz? merkezlerde fabrikalar kurmu?tu. 1935�te a�?lan Kayseri Bez Fabrikas?, �lkenin ilk ve en b�y�k pamuklu fabrikas?yd?.

Kurulduklar? b�lgeye ekonomik ve sosyok�lt�rel imk�nlar ula?t?ran erken Cumhuriyet d�nemi kurumlar?ndan S�merbank, o yoksunluk zamanlar?nda insanlara kuma?, iplik, ayakkab? gibi temel malzemeleri ula?t?r?yordu. ??letme �al??anlar? i�in yap?lan konutlar, k�t�phane, tiyatro ve spor alanlar?, �evredeki mahalleleri de kalk?nd?rm??t?. 12 bin ki?inin ya?ad??? kentte, fabrika b�nyesinde 700 ki?ilik bir sinema salonu vard?. Fabrika, bir d�nem hem kendi hem de Nazilli�nin elektrik ihtiyac?n? elektrik santraliyle sa?lam??t?.
S�merbank, yat?l? �?retmen okulu �?rencilerine her y?l bir �ift ayakkab? verir, Kredi ve Yurtlar Kurumunun �ar?af ve nevresimlerini �retir, maddi durumu olmayan ba?ar?l? �?rencileri bursla yurt d???nda okuturdu.
S�merbank�?n Nazilli Basma Fabrikas? b�nyesinde bir caz grubu olu?turulmu?, resim ve heykel sergileri d�zenlenmi?, kurulan S�mer Halkevi�nde bi�ki diki? kurslar? a�?lm??t?. �al??anlar?n kurdu?u m�zik grubu Nazilli, Ayd?n ve Denizli�de konserler veriyordu. S�mer spor futbol sahas? T�rkiye�nin ilk alttan ?s?tmal? sahalar?ndan biriydi.

Lojmanda kalamayan i?�i ve memurlar ?ehirden fabrikaya mini trenle gelip giderlerdi. Raylarda �?kartt??? sesten dolay? halk?n �G?d? G?d?� dedi?i tren 1995�e kadar kullan?ld?.
Nazilli fabrikas? o d�nemde kad?nl? erkekli toplant?lara kat?lmam?? halk?n, balolarda, sosyalle?mesine �nc�l�k etmi?, kad?nlar?n �n plana �?kmas?n? sa?lam??t?. Bir sosyal fabrika olarak tasarlanan Nazilli S�merbank Basma Fabrikas?nda, alt? ayda bir halka ?skarta basma da??t?l?yor, i?�ilere okuma yazma kursu veriliyordu. Fabrikan?n i?�i radyosu ve kre?i vard?.
Fabrika desinat�rlerinden M�zeyyen Nalbanto?lu, T�rkiye�nin ilk tasar?mc?s? olarak kay?tlara ge�mi?ti. Desenler, grav�r b�l�m�nde bak?r levhalara aktar?l?yor. Levhalarda asitle oyuklar meydana getiriliyor, bask? b�l�m�nde boyan?p yerle?tirildikleri silindirle desen kuma?a bas?l?yordu. Me?hur �basma� ad? buradan geliyordu.

�retim makinesinin teknik eksikli?inden dolay? enine de?il boyuna bas?lan �izgili bezden dikilen pijamalar, devlet pijama m? yapar tart??malar? �?karm??t?, ama sonradan o kadar pop�ler oldu ki, karaborsaya d�?t�. 2002�de Londra�da D�nya g�zeli se�ilen Azra Ak?n�?n Cemil ?pek�i taraf?ndan tasarlanan elbisesi S�merbank pazenindendi ve �En ?yi Elbise� �d�l�n� alm??t?.

S�merbank 1995�te Garipo?lu ?irketler Toplulu?una 103,4 milyon dolara sat?ld?.
Devletin kamburu K?T�ler, vergi ve SSK primi ka�?rm?yorlar, ka�ak i?�i �al??t?rm?yorlard?; zarar g�stererek bor�lar?n?n silinmesi i�in bankalarla pazarl?k etmiyorlard?. Evet, bir devir bitmi?ti. Unutmamak laz?m�

Kaynaklar:
https://www.alpullu.org/SS/seker_kampi.html
https://www.malumatfurus.org/SEKA-kagit-fabrikasi-ozellestirme/
https://www.ozgurkocaeli.com.tr/haber/4556921/hurda-bir-gemi-gibi-simdi-SEKA
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/620656
http://ahmetsaltik.net/arsiv/2018/10/ATATURK_ve_SEKA_Erdem_Akyuz.pdf
https://www.zmo.org.tr/genel/bizden_detay.php?kod=11735&tipi=24&sube=3
https://www.emo.org.tr/ekler/191ef5f6c157676_ek.pdf?dergi=258
http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=438&RecID=5499
https://m.bianet.org/bianet/print/19233-turkiye-zararina-satiliyor
https://www.seydisehirgundem.com/ataturkun-sosyal-fabrika-projesi-8122-haberi
https://kuramsalaktarim.blogspot.com/2018/09/uygarlik-gostergesi-kagit-ve-SEKA.html#more
https://www.birgun.net/makale/komunist-bir-masaldi-sumerbank-366519
https://markut.net/sayi-4/sumerbank-fabrika-yatirim-ekonomi-tasarim/
https://www.milliyet.com.tr/yazarlar/melih-asik/hayirlara-vesile-1277400?sessionid=2
https://www.evrensel.net/yazi/82147/SEKA-neydi-SEKA-iscisi-kimdi
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/866559