Kadim ?ehrin Neresindeyiz?
Kadim bir ?ehrin topraklar? zerinde ya?ayan, cadde ve sokaklar?nda yryen insanlar olarak, acaba neler gryor, neler hissediyoruz? ok de?il 100 y?l ncesinin Erzurumundan haberdar m?y?z? O eski ?ehri hissedebiliyor muyuz? Bence hay?r O eski ?ehri hissedebilmek iin, ncelikle bilmek gerekir. Bilmek iin de ciddi bir ?ekilde ara?t?rmak ve okumak zorunday?z.
Hangi ?ehri Kaybettik? Biz k?sa yoldan gidelim ve sizi, 100 y?l ncesinin k?ymetli bir ?ahidiyle tan??t?ral?m. Ard?ndan daha derinlere dal?p, binlerce ar?iv belgesinden szd?mz bilgileri sizlerle payla?al?m. Bahsetti?imiz ?ahit, k?ymetli hem?ehrimiz Mnir Alpaguttur. 1892 y?l?nda Erzurumda do?mu?, ?stanbul Darlfnunu Hukuk Fakltesini yksek dereceyle bitirmi?tir. Avukat olan hem?ehrimiz, Cumhuriyet dneminde belediye meclis yeli?i ve ba?kan vekilli?i yapm??t?r.
Ya?ad??? ?ehri gerekten ya?ayan Alpagut, belediye meclisinde yapt??? bir konu?mada, I. Dnya Sava?? ncesindeki Erzurumu ?yle anlat?r:
Birinci Cihan Harbinden evvel Erzurumun 85 bin nfusu vard?. ?ehirde biro?u yontma ta?tan yap?lm?? byk konaklar olmak zere 15 bin ev, 3.500 muntazam ma?aza ve dkkan?m?z vard?. 20ye yak?n tccar han? a?z?na kadar e?ya-y? tccariye ile dolu idi. O gnk umumi servet bugne nazaran en a?a?? 15 misli idi. Vatanda?lar?m?z aras?nda servetleri yar?m milyon alt?nla llen kimseler vard?. ?ehrin 70e yak?n cami ve mescidinin baheleri birer ye?illik saha idi. Bunlar?n etraf?ndaki e?meler ve helalar?n ?ehrin umumi temizli?ine byk bir yard?m? vard?. ?ehirde 365 e?me ve 28 ktphane olup, her taraftaki eski eserler her Trkn g?sn kabartacak kadar oktu.
Bir d?nelim, 70e yak?n cami 4 ve mescit ile 365 e?me. En nemlisi de 28 ktphane Biz bu ktphane meselesini ba?ka bir yaz?m?za b?rakal?m ve cami ve mescitler meselesine girelim.
Neyi Do?ru Biliyoruz? ncelikle ?unu belirtelim ki, cami ve mescitler konusundaki bilgilerimizin nemli bir k?sm?, maalesef yanl?? veya eksiktir. Hatta diyebilirim ki, baz? cami ve mescit isimleri dahi yanl?? bilinmekte ve yaz?lmaktad?r: Kbe ?eyh Camii gibi Mesela Osmanl?lar dneminde Erzurumda ka camii vard?? ?eyhler Camii ve Cennetzde Camii ne zaman in?a edilmi?ti? Bu ve benzeri konularda ?imdiye kadar bildiklerimizi unutsak daha iyi olur Biz belgelere, yani gere?e yzmz evirelim ve bizatihi onlarla muhatap olarak do?rular? yazmaya al??al?m.
Belgeler Bize Ne Sylyor? ncelikle Erzurum ?ehri, 1518de Osmanl? hakimiyetine girmeden nce, pek ok kez yak?l?p y?k?lm??t?. nk buras?, d?man?n eline b?rak?lamayacak kadar de?erliydi. O yzden pek ok sava?a, i?gale ve tahribata sahne oldu. Bu sava?, i?gal ve tahribatlar, ?ehirdeki yap?lar? da yerle bir etti. Bunlar aras?nda cami ve mescitler de vard?. rne?in ?lhanl?lardan Emir oban?n torunu
Emi? ?eyh Hasan, 1339da ?ehirdeki pek ok mescit ve minberi yakm??t?. Osmanl?lar, ele geirdikleri bu kadim ?ehirde, yeni cami ve mescitler yapt?lar. Bunlar?n nemli bir k?sm?n?, eski cami ve mescitlerin yerine in?a ettiler. rne?in: Kmbetler yak?n?ndaki Grc Mehmet Pa?a Camii, Sultan Melik (Salt?kiye) Mescidi zerine yapt?r?lm??t?. Esatpa?a Camii, Karacabey Mescidi zerine yapt?r?lm??t?. Hac? Cuma Camiinin yeri eski bir mescit idi. S???rc?k Camii, Mehdi Abbas Mescidi ve Medresesinin yerine yapt?r?lm??t?. Habib Efendi Mahallesindeki Tezkireci mer Efendi Camii, Gazi G?yaseddin Dede Mescidi yerine yapt?r?lm??t?. Muratpa?a Camii, Ahmediye Mescidinin yan?na yapt?r?lm?? ve bu mescidin minaresi camiye kat?lm??t?. Emir?eyh Mescidinin harabesi zerine daha sonra ah?ap rtl mescit yapt?r?lm??t?. Dara?ac? Mescidinin yerine daha sonra yeni bir mescit yapt?r?lm??t?. Osmanl?lar, yakla??k 300 y?l boyunca, ?ehirde pek ok yeni cami yapt?lar. Bizim tespitimize gre Osmanl?lar dneminde, nceki dnemlerden kalanlarla birlikte, ?ehirdeki cami ve mescit say?s? 100 civar?ndayd?. Bunlar?n o?u Osmanl?lar dneminde yap?lm??t?. nk daha nce de belirtti?imiz zere, Osmanl? ncesi cami ve mescitlerinin o?u y?k?lm??t?. zlerek ifade edelim ki, Osmanl? dneminde varl???n? tespit etti?imiz cami ve mescitlerin yar?s? gnmze ula?amad?. Biz bu k?sa yaz?m?zda, bunlardan sadece be? tanesini sizlere tan?taca??z:
Kaybolan Cami ve Mescitler Bakkallar Mescidi (Laklak Mescidi) Bakkallar Mescidi, Lalapa?a Camii ile Caferiye Camii aras?ndaki blgedeydi. Hatta bu mescit etraf?ndaki mahalleye Bakkallar Mescidi Mahallesi denilmekteydi. Bu bilgileri 1563 tarihli Lalapa?a Camiine ait Arapa vakfiyeden ?renmekteyiz. Vakfiyeye gre Bakkallar Mescidine Trkede Laklak Mescidi denilmekteydi. Bu mescit, Mutaflar ar??s?
Yak?n?ndayd?. Bu durumda Bakkallar ar??s?, Bakkallar Mescidi Mahallesi ve Mutaflar ar??s? birbiriyle i ie girmi? vaziyetteydi. Btn bu bilgilerden ?u sonucu ?karmak mmkndr: Erzurumda, Osmanl? dneminin ilk y?llar?nda, Lalapa?a Camiinden daha eski tarihli Bakkallar Mescidi vard?. Bu mescide halk taraf?ndan Laklak Mescidi denilmekteydi. Bu mescit etraf?ndan olu?an mahalleye de Bakkallar Mescidi Mahallesi ismi verilmi?ti.
Krkler Mescidi Erzurumdaki en eski mescitlerden biriydi. Nitekim 1563 tarihli Lalapa?a Camii Vakfiyesinde Krk Mescidinden bahsedilmektedir. Bu tarihten sonraki dneme ait bir belgeye gre B?ak?lar ar??s? iinde Krkba?? Cafer A?a taraf?ndan yapt?r?lm??t?r. Baz? belgelerde bu mescitten Krkba?? Mescidi olarak bahsedilmektedir. Bu mescit Lalapa?a Camii nndeki ?meydanda yer almaktayd? ve Bak?rc? Camiine yak?nd?.
Kundak? Abdurrahman A?a Camii XIX. yzy?l?n ba?lar?na gelindi?inde, Lalapa?a Camiinin kuzeyindeki ?meydanda yer alan Sipahi ar??s?n?n alt k?sm?nda, B?ak?lar ar??s?n?n iinde, Yeni ar?? ismiyle yeni bir ar?? ortaya ?km??t?. ??te bu ar??da Kundak? Abdurrahman A?a taraf?ndan bir cami yapt?r?ld? ve ismine Yeni Camii denildi. 1827de in?a edilen bu cami daha sonra Kundak? Camii olarak an?lacakt?r. Caminin minaresinde 42 kandil bulunuyordu. Caminin yan?nda iki hcreli bir medrese ve bir de trbe vard?. 19 Haziran 1830da tanzim edilen vakfiyesine gre cami, medrese ve trbe iin ?ehrin en i?lek ar??lar?nda 25 dkkn vakfedilmi?ti. Ayr?ca Abdurrahman A?an?n han?m? Hidayet Han?m taraf?ndan Nazik ar??daki Kundak? Han? da bu eserlere vakfedilmi?ti. Yine Hidayet Han?m ve ailenin ak sal?s? Fatma Hatun taraf?ndan ?ehrin de?i?ik yerlerinde 6 dkkn ve 5 dam vakfedilmi?ti. Cami ve yan?ndaki eserler I. Dnya Sava?? s?ras?nda ortadan kalkm??t?r.
Boncuklu Hac? Murat Camii XVII. yzy?l?n ortalar?na ait baz? belgelerde, Boncuku Hac? Murat Camii isimli bir eserden bahsedilmektedir. Bu cami Grckap?daki Alia?a Camiine yak?n bir yerdeydi.
Sekkkio?lu (B?ak?o?lu) Mescidi Bu mescidin ad?, 29 Mart 1749 tarihli ?brahim Pa?a Vakfiyesinde gemektedir. Pa?an?n vakfiyesinde, Sekkkio?lu Mescidi evkaf?ndan ?meydanda birbirine biti?ik bakkal dkkn?n? sat?n alarak kendi vakf?na dhil etti?i belirtilir. Bunlar belirtilen mescidin hemen yan?ndayd?. ?brahim Pa?an?n vakfiyesinde belirtilen B?ak?o?lu Mescidinin, B?ak?lar ar??s?ndaki Krkler Mescidi ile ayn? mescit olmas? muhtemeldir.
Cami ve Mescitlere Ne Oldu? Bunun cevab?, yaz?m?z?n ba??nda zikretti?imiz Mnir Alpagutun konu?mas?n?n devam?nda k?smen mevcuttur: Alpagut ?yle demektedir: Birinci Cihan Harbi memleketimiz zerinden bir kbus ve f?rt?na gibi geti. Evlatlar?m?z?n bir k?sm? vatani hizmetleri iin hudutlara ko?tular. ?stila yznden geri kalan ihtiyarlar da servetlerini b?rakarak muhacir oldular. Burada kalanlar?n hepsi Ermeni sat?r?ndan geti. ?ehrin te ikisi d?manlar?m?z taraf?ndan yak?ld?, y?k?ld?. Muhacirlikten dnldkten sonra ?ehrin nfusu 8 bine inmi?ti. Erzurum ba?tan ba?a bir ta? y???n?ndan, harabeden ve yang?n yerinden ba?ka bir ?ey de?ildi. Bu sorunun ayr?nt?l? cevab?n?, yak?nda ?kacak olan Erzurum Camileri, Medreseleri ve Ktphaneleri isimli kitab?m?zdan okuyabilirsiniz. Szlerimi, tarihte ilk defa olarak btn camilerin ibadete kapand??? hznl bir dnemin bir daha ya?anmamas? temennisiyle bitiriyorum. Sayg?lar?mla