DO?U S?NEMASI �ZER?NE

Ahmet SARI

�nl� Frans?z sinemac? Claude Lelouch�un �Kad?nlar, Erkekler Kullanma K?lavuzu� adl? filminde ba?kahraman olan zengin i? adam?, bir g�n hafif bir hastal?k ge�irince doktora gitmeyi dener. Gitti?i doktor bir vakit a??k oldu?u ve terk etti?i bayan doktordur. Bayan doktor ondan h?nc?n? almak i�in ona bir oyun oynar ve ger�ekten hasta olan biriyle r�ntgenlerini de?i?tirir. Ger�ekten hasta olan o hasta ki?iye sa?l?kl? oldu?unu, bu zengin ama kendisini terk etmi? olan eski a????na ise hasta oldu?unu s�yler. Bu yalan?n etkisi filmin ilerleyen b�l�mlerinde iyiden iyiye g�r�l�r. Sapasa?lam olan adam eriyip t�kenmeye ba?lar. D�nyan?n her yan?nda ?ifa arar durur. Bu esnada doktorun r�ntgenlerini kar??t?rd??? di?er ki?iyle de dostluk ili?kilerini s�rd�r�r. Onunla �zel helikopteriyle ?ifa aray??? i�in d�nyay? gezerler. ??te bu g�nlerin birinde, aralar?nda Frans?z sinemas? ve Amerikan sinemas? aras?ndaki fark? g�zel bir ?ekilde �zetleyen bir konu?ma ge�er. Frans?z Sinemas?n?n az parayla iyi konulu filmler �ekti?ini, Amerikan Sinemas?n?n �ok parayla iyi konulu filmler �ekemedi?ini, en iyi konulu filmleri �ekebilmek i�in �ok para ve iyi bir konunun neden bulunup bulunamad??? �zerine konu?urlar.
Mohsen Mahmalbaf�?n �S�k�t� adl? filmini izleyenler filmin ba??nda g�z� g�rmeyen, annesi ile fakir bir ya?ant? s�rd�ren, evin kiras?n? �al??t??? yerde saz ve y�resel ?ran �alg?lar?n? akort etmekle �deyen bir �ocuk g�r�rler. Bu �ocu?un her ?eyi kulaklar? oldu?u i�in, g�zel seslere bir d�?k�nl�?� vard?r. ??e giderken bu g�zel seslerin ayart?s?na kap?lmamak i�in kulaklar?na pamuk t?kar. Evinde ise akort etmeyi unutmamak ve bir nevi i?itsel antrenman yapmak i�in bir kavanozun i�ine bir ar?y? kapatm??t?r. Her sabah kavanozu a�ar, ar?y? d??ar? u�urur ve ar?n?n sa?l?kl? bir ?ekilde geri gelip kavanozun i�ine girmesi i�in Allah�a dua eder. Bir insan?n, bu hoyrat d�nyada sadece ve sadece k���c�k bir ar? i�in yapt??? dua g�z �n�ne al?nacak olursa metafiziki ba?lamda Do?u�nun Bat?�dan fark? da ortaya �?km?? olur. ?ran sinemas? ekseninde Do?u felsefesi, sinemas?, edebiyat? i?te �ar? i�in yap?lan dua� �rne?inde g�r�ld�?� gibi bir varl?k derinli?ini sanata yans?tmas? a�?s?ndan kendine �zg� bir ifade g�c�ne sahiptir.
Bat?�n?n Homos Macinicus, Homo sapiens, Homo Ludens, Homo Faber tipolojileri ve zamanla geli?tirdi?i daha nice insan modellerinin �Dua Eden ?nsan�? olu?turup olu?turmad??? tart??mal?d?r, ama Do?u Sinemas? �G�ne? Sinemas?� olarak da de?erlendirilecek Japon sinemas?nda ayn? derinli?ini s�rd�r�r. Perspektifini, sinemato?rafisini, bak?? a�?s?n? Haiku ?iirlerinin derinli?inde de oldu?u gibi �ok ayr?nt?l? noktalara �ekip, �ok ayr?nt?l? bir duyu? ve hissedi? tarz? ile anlatmak istedi?ini sanata yans?tmaya �al???r. Sinemada bir kavram olarak bir �Haiku perspektifi�nden, bir �Haiku bak?? a�?s?ndan� s�z edilebilir mi bilmiyorum ama Do?u sinemas?, son d�nemlerde Kim Ki Duk�un da derin bak?? a�?s? ile G�ney Kore Sinemas?nda, �in Sinemas?nda �ok g�zel filmler �ekti. B�t�nde, genelde yiten ayr?nt? ve tekil perspektifleri bizlere g�sterme ?ans?na sahip oldu.
Frans?z sinemas?n?n �n plana �?kard??? ve bir t�rl� de dokunmadan ya da de?inmeden edemedi?i erotik, pornografik konular, Holywood�un daha ziyade �n plana �?kard??? aksiyon filmleri (burada son d�nemlerde ba??ms?z yap?mlar iyice artt?) yerini �in Sinemas?nda, Japon Sinemas?nda, G�ney Kore Sinemas?nda, ?ran gibi Do?u ya da Orta Do?u sinemas?nda ayr?nt?l? duygu ve d�?�nce ifadesine, ayr?nt?l? �o?ku d??a vurumuna b?rakm??t?r. Elbette arada bu farkl? k�lt�rlerin kayna?mas?n?n beraberinde getirdi?i ilgin� t�rleri de g�rme olana?? vard?r. �rne?in Holywood�un ve Frans?z filmlerinin kayna?mas? sonucu Luc Besson�un aksiyon filmleri, Holywood�la Do?u Sinemas?n?n kayna?mas? sonucu belki de Jet Li�nin ya da Jackie Chan�?n aksiyon filmleri bir t�r olarak kendi sevenlerini beklemektedirler. Hepsi farkl? bir tada sahip olan, kendi izler �evresini de bulan bu t�r filmler kendi k�lt�rel dokular?n? da temsil etmektedirler. Do?uyla Bat? sinemas?n?n geni? ayr?m?n? ve birbirinden farkl?l???n?, doku farkl?l???n?, maddi a�?dan farkl?l???n?, geli?mi?lik ve az geli?mi?lik y�n�nden de?erlendirmeye �al??anlar akt�rlerin, iyi bir g�ze ve sinema diline sahip olan ve damarlar?nda sinemay? hisseden insanlar?n hi�bir zorlu?u tan?mad?klar? da g�z �n�ne almal?d?rlar. �yle olsayd? Bernardo Bertulucci�nin �The Sheltering Sky� adl? filminde bize g�sterilen Do?u imaj?n?n, pislikler i�inde olan, insanlar?n k?r?ld??? ve �ld�?� hastal?klar?n kol gezdi?i Do?u imaj?ndan bir Abbas Kiar?stami, bir Mahmalbaf ailesi, bir Cafer Penahi, bir Bahman Gobadi, bir Kim Ki duk, bir Nuri Bilge Ceylan, bir Zeki Demirkubuz, bir Ye?im Ustao?lu, bir Metin Erksan �?kmazd?.
Do?u Sinemas?, ?ran Sinemas? �rne?inde de g�r�lece?i gibi k?s?tl? konulardan, elbette refah olmayan ama viran olan kendi topraklar?ndan ve auras?ndan, kendi duyu? ve hissedi? g�c�nden, kendi k�lt�r�nden yine kendi sinemas?n? olu?turmu?tur. Bu ?iirsel s�yleyi?, bu �a??lt?l? dil anlay??? Do?unun �z�nde var olan sab?r ve sebattan, k�kenine kadar inen medeniyet in?a etme g�c�nden ve en �nemlisi de h�zn�nden kaynaklanmaktad?r. Bat?l? biri elbette dua eder, dua etmez desek yalan olur ama bir ar? i�in yap?lan duay? anlar m? anlamaz m? onu bilemem. Teknolojinin insanlar? savurdu?u ve yabanc?la?t?rd??? bir zamanda, insanlar?n insanlara k?ymet atfetmedikleri bir �a?da ar?n?n ak?am yolunu bulup da kavanozuna geri d�nmesi i�in yap?lan dua Do?u Sinemas?n?n �zeti gibidir.