?SLAM D?NCE GELENE??NDE EHL-? BEYT
Hanifi ?AH?N
D?nce gelene?imizde baz? kavramlar?n byl etkileri vard?r. Bu kavramlar etkili oldu?u topluluklar?n din ve dnya gr?lerini ?ekillendirir. Bunlar?n en canl? rneklerinden birisi de Ehl-i beyt kavram?d?r. Arapa bir isim tamlamas? olan kavram?n do?ru kullan?m? Ehll-beyt olmas?na ra?men Trkede Ehl-i beyt olarak yaz?l?p telaffuz edilmektedir. Kelime; aile, yak?n akrabalar, e?, bir blgenin halk?, bir yerde bulunan insan toplulu?u, bir kimsenin etraf?nda ona inanan ve tabi olan insanlar, taraftarlar anlamlar?na gelen ehl kelimesi ile; ki?inin evini, hanesini, ad?r?n?, k?kn veya saray?n? ifade eden beyt kelimelerinin birle?mesinden olu?maktad?r.
Kurn-? Kermde baz? isimlerle birlikte kullan?lan l-i ?brahim ve l-i mrn (l-i mrn 3/33) gibi terkiplerde yer alan l kelimesi de aileleri, akrabalar?, kavimleri ve taraftarlar? ifade etmede ehl kelimesiyle ayn? anlamdad?r. Literatrde Hz. Peygamberin ailesini, ev halk?n? ifade iin ayn? anlama gelen l-i beyti Muhammed, l-i beytin Nebi, All-beyt, Ehl-i beytin-Nebi, srat Muhammed, Itratn-Nebi gibi farkl? kelimelerin merkezde oldu?u e?itli kullan?mlar olsa da hibiri Ehl-i beyt kavram? kadar ?hret bulmam??t?r. Ehl-i beyt kavram? tarihte ve gnmzde dar ve geni? manada Hz. Peygamberin ailesini, ev halk?n? ifade iin yegne kavram haline gelmi?tir. nk Ehl-i beyt, Chiliye devri Arap toplumunda bilinen ve kullan?lan bir kavramd?. ?slm ncesi Arap toplumunda her kabilenin misafirperverlik, kahramanl?k ve say? bak?m?ndan okluk vb. hususlarda kendisinin stn oldu?u noktas?ndaki gl kabilecilik hislerinin do?al neticesi olarak ortaya ?km??t?. Bu dnemde Arap toplumunda kabilenin hkim ailesini ifade iin kullan?lan Ehl-i beyt, ?slm dnemden gnmze kadar sadece Hz. Peygamberin ailesi ve soyu anlam?nda kullan?lagelen zel bir terim olmu?tur.
Ayetlerde ve hadislerde s?n?rlar? tespit edilmi? bir Ehl-i beyt tan?m?na rastlamak zordur; esas?nda buna ihtiya da yoktur. Zira Chiliye dneminden beri kullan?lmakta olan bu kavramla kim ya da kimlerin kastedildi?i toplum taraf?ndan bilinmektedir. Ancak Ehl-i beyt kavram?n?n kapsam?na kimlerin dhil oldu?u meselesinde farkl? yakla??mlar bulunmaktad?r. Baz? gruplar kavram?n iine btn ?slam mmetini, baz?lar? btn Kurey?, kimileri H?imo?ullar?n?, kimileri Hz. Peygamberin btn ailesini koyarken, di?er bir k?sm? ise onun kapsam?na sadece Hz. Ali, Hz. Fat?ma, Hz. Hasan ve Hz. Hseyini dhil etmektedir. Bu konuda kabul gren tutum, Hz. Peygamberin e?lerinin ve ocuklar?n?n tamam?n?n kavram?n kapsam?nda olmas? gerekti?i ynndedir. Ancak sonraki srelerde Mslmanlar aras?nda ya?anan siyasi ve toplumsal olaylar neticesinde ?slam d?nce gelene?inin nemli ekollerinden biri olarak tezahr eden ?mmiyye ?ili?i kavram?n kapsam?n? olduka daraltm??t?r. Onlara gre Ehl-i beytten maksat Hz. Peygamber, Hz. Ali, Fat?ma, Hasan ve Hseyindir. ?i evrelerde bu be? ki?i ehl-i kis, pene-i l-i ab veya hamse-i l-i ab olarak isimlendirilir. Bunun yan?nda imam kabul edilen dokuz ki?i de Ehl-i beytin iinde de?erlendirilir. Kavrama bu anlam yklenenince Hz. Peygamberin han?mlar?, Hz. Fat?ma d???nda kalan di?er ocuklar?, Hasan ve Hseyin haricindeki torunlar? Ehl-i beyt kapsam?nda yer almamaktad?r. Oysa tathr ayeti olarak bilinen Ahzb 33. ayetinde hitap Ey Peygamber han?mlar?! ?eklindedir ve ayetin ba?lam? Hz. Peygamberin han?mlar?yla ilgilidir. Ayette ktlklerin Ehl-i beyt mensuplar?ndan uzak tutulmas? ve onlara leke getirilmemesi temel hedef olarak vurgulan?r. Grld? kadar?yla Ehl-i beyt kavram?n?n erevesi bazen daralt?lm?? bazen de geni?letilmi?tir. Bu de?i?im veya dn?mlerde toplumun iinde bulundu?u teo-politik ya da sosyo-kltrel ba?lamlar?n etkili oldu?u, kavram?n din ve toplumsal boyutta sahip oldu?u etkiden faydalanma abas?n?n a??r bast???, bunun da o?u zaman Mslmanlar aras?nda e?itli ihtilaflara sebebiyet verdi?i sylenebilir.
Ehl-i beyt kavram? ile Hz. Peygamberin aile efrad? aras?nda ayniyet kurulmas? Mslmanlar?n kavrama ynelik yakla??mlar?n? etkilemi?tir. Hz. Peygamberin Ehl-i beytine sevgi ve tazimde kusur edilmemi?, bu durum onun vefat?ndan sonra da devam etmi?tir. Hlef-i R?idn dnemlerinde Ehl-i beyte duyulan hrmet/tazim aynen srm?, onlar, gr?lerine ba?vurulan bilgeler olarak kabul grm?tr. Dikkat eken en nemli husus ?udur: Hz. Peygamber ve ashap dnemlerinde Ehl-i beyt kavram?na herhangi bir kutsiyet atfedilmemi?, onlar?n masumiyetlerinden sz edilememi?tir. ?slmda kutsal soy anlay??? veya Mslman aristokrasisinin bulunmad???, Allah kat?nda stnl?n soya ve nesebe de?il, ancak ve ancak takvaya ba?l? olmaktan geti?i (Hucurt 49/13) ilah beyan? temel belirleyen olmu?, onlar?n isimleri etraf?nda siyas bir yap?lanmaya msaade edilmemi?tir. Ancak Emevler dnemiyle birlikte daha ok siyasi mcadelelerde kendisine mracaat edilmeye ba?lanan Ehl-i beyt kavram?na, Muaviye b. Eb Sfyan (.60/680) ve di?er Emev yneticileri nezdinde, iktidarlar?n?n me?ruiyetini temin amac?yla, s?kl?kla mracaat edilmi?tir. Bu ba?lamda Muaviye b. Eb Sfyan, Abd-i Menf?n soyundan geldiklerini ileri srerek Ehl-i beyt ortak paydas?na kendilerini de dahil etmi?, bu sayede toplumda kendilerine dnk kimi tepkilerin nne gemeyi hedeflemi?tir. Abbasler ise Hz. Peygamberin amcas? Abbas? da iine alacak ?ekilde Ehl-i beytin kapsam?n? geni?letmi?ler, Abbas?n Hz. Peygamberin amcas? olmas?ndan hareketle kendilerini de Ehl-i Beyt iinde de?erlendirmi?lerdir.
Hz. Hseyinin Kerbelada ?ehit edilmesiyle Ehl-i beyt kavram? ve temsil etti?i btnlk, siyasetin arac? haline gelmi?, Ehl-i beyt d?ncesine ynelik telakkiler de hicri I. as?rdan itibaren de?i?mi?tir. Bunun en somut rne?i, Ha?im Ehl-i beytinden on iki imam Ehl-i beytine do?ru bir anlam kaymas?n?n ya?anm?? olmas?d?r. Ehl-i beyt kavram? ?i d?ncenin merkez kavram? haline geldikten sonra btnle?tirici zelli?ini kaybetmi?, Ehl-i beyte ynelik telakkilerin farkl?la?mas? da Mslmanlar?n birbirlerini tekile?tirmelerine neden olmu?tur. Daha ileri bir a?amaya ta??narak Ehl-i beytin intikam?n?n dillendirildi?i; Ehl-i beyt mensuplar?n?n lmedi?i, geri dnecekleri gibi a??r? baz? fikirlerin onlar?n isimleri etraf?nda olu?maya ba?lad??? yeni bir srece evrilmi?tir. Burada dikkatleri eken nemli bir husus, bu olaydan sonra Ehl-i Beyt kavram?n?n Hz. Ali ve evld? etraf?nda anlamland?r?lmaya ba?lad???d?r. Di?er bir anlat?mla Ehl-i beyt kavram?n?n tan?mlanmas?nda belirleyici figr art?k Hz. Ali ve onun Hz. Fat?madan olan evlad? olmu?tur.
?lerleyen srelerde d?nce ekolleri ierisinde siyasal iktidar? ele geirmek veya iktidarlar?n? me?rula?t?rmak, insanlar aras?nda ayr?cal?kl? bir stat elde etmek iin Ehl-i beyti kullanan pek ok ?ah?s, mezhep ve tarikat ortaya ?km??t?r. Snn baz? tarikatlar da tarikat silsilelerini Ehl-i beyte dayand?rarak sayg?nl?k kazanma abas? ierisinde olmu?lard?r. Snnler aras?nda kendilerini seyyid veya ?erif olarak tan?tan ve insanlar?n peygamber soyuna olan sayg?s?n? istismar eden kimseler her dnemde ve her ?slam toplumunda grlm?tr. Snn tarikat ?eyhlerinin bir k?sm? da temsilcisi bulundu?u tarikat?n? veya ?ahsi sayg?nl???n? art?rmak iin kendi soy ?eceresini Ehl-i beyte dayand?rma gayreti iinde olmu?lard?r. Bu yakla??mlar, Ehl-i beyte yak?nl?k kurma, kendilerini onlara yak?n gsterme d?ncesinin rndr ve temelde Hz. Peygambere ynelik karizmadan faydalanmay? amalamaktad?r. Birok Alev topluluk aras?nda etnik olarak Trk as?ll? olan baz? Alev dedeleri de seyyid olduklar?n? ve soylar?n?n Ehl-i Beyte dayand?rd???n? ifade etmekte, bu karizman?n devam etmesi iin de dedelik kurumunun babadan o?ula gemesi gerekti?ine inanmaktad?rlar. Bir k?s?m Aleviler ise Ehl-i Beyt kapsam?na ehl-i kis, oniki imam ve soyunu dhil etmi?ler, ancak Hz. Hasan?n soyunu Ehl-i Beyt olarak kabul etmemi?lerdir.
Ehl-i Beyt kavram? tarihte ve gnmzde Mslmanlar?n nemli ortak paydalar?ndan biridir. Hz. Peygamberin (s.a.v) hat?ras?na sayg?n?n bir gere?i olarak, Ehl-i Beyt mensuplar?n?n haklar?n? ve sayg?nl?klar?n? korumada tm Mslmanlar azami hassasiyet gstermi?lerdir. Bireysel anlamda gsterilen sevgi-sayg? d???nda kurumsal dzeyde Ehl-i Beyte de?er vermenin gstergeleri olarak e?itli kurumlar ihdas edilmi?tir. Nakbl-E?rafl?k Kurumu, Evlad-? Rasuln hizmetlerini deruhte eden en nemli kurumlardand?r. ?lham?n? ayetlerden (?ra 23, Ahzab 33. Saffat 130) ve hadislerden (Mslim, Fe?il?-?a?be, 4, Tevbe, 10; Tirmiz, Menk?b, 31) alan Nakbl-E?rafl?k, ayn? zamanda Ehl-i beyt mensuplar?n?n siyasetle ili?kilerini de dzenlemi?tir. Anadolu topraklar?nda Ehl-i beyt mensuplar? her daim ba? tac? edilmi?tir. Tm Trk devletlerinde oldu?u gibi Osmanl? Devletinde de Ehl-i beyt mensuplar?n?n tamam?na, Seyyid-?erif ayr?m? yap?lmadan, hizmet gtrmek, onlar?n ?an ve ?ereflerini korumak temel gaye olarak belirlenmi?; hizmetler Ehl-i beyt mensuplar? kutsal kabul edildi?i iin de?il, Hz. Peygamberin emanetlerine sahip ?kma gdsyle yap?lm??t?r. Tarihin belli dnemlerinde Ehl-i beyt mensuplar?n?n din ve sosyal ba?lamda sahip olduklar? statleri istismar edilerek Mslmanlar?n ayr??t?r?lmas?na gereke olarak kullan?lm??t?r. Art?k Ehl-i beytin Mslmanlar? blen de?il, birle?tiren bir ortak payda olarak grlmesi; Ehl-i beyt kavram?na dini veya mezhebi aidiyetlerimize destek olmak amac?yla da olsa, oldu?undan farkl? anlamlar ykleyerek yeni f?rkala?malara/blnmelere zemin haz?rlan?lmamas? tm Mslmanlar?n hedefi olmal?d?r. Unutmayal?m ki Osmanl? kad?lar?, cezay? hak eden seyyidlere uygulanacak ceza da bile: acaba bu ceza ile Hz. Peygamberi incitir miyim endi?esi ta??m??lard?r. Bu hassasiyet ve bilin dzeyi Ehl-i beyt mensuplar?yla ili?kilerde asal unsur olmal?d?r.
Alvarl? Efe (.1956)nin a??r?s?yla bitirelim:
Ehl-i beyin bast??? yerlere LUTF yz srer
Hlis ?slmd?r bugnde h u efg?n eyleyen