Osmanl? ?mparatorlu?una 1820de giren ve Trkiye Cumhuriyetinin kuruldu?u 1923e kadar yzy?l? a?k?n bir sre, ba?ta Mslmanlar ve Yahudiler olmak zere, Protestan olmayan btn Hristiyan tebaalarda Amerikan Protestanl???n? yaymak, onlarda ayr?l?k? ba??ms?zl?k fikirlerinin geli?mesini sa?lamak ve misyoner faaliyetlerini diplomasi ve istihbarat arac? olarak kullanmak Amerikan Protestan Bordunun ba?l?ca amalar?yd?.
Osmanl? ?mparatorlu?unda Sultan I.Murat dneminde ba?layan ve giderek neredeyse btn lkeye yay?lan ve 19 yy.da lke ekonomisine byk darbe vuran ve adeta boyunduruk haline gelen Kapitlasyonlar (yabanc?lara tan?nan ayr?cal?klar) 7 Eyll 1914 tarihli bir irade-i seniye ile kald?r?lmas?na ra?men lehtar lkelerin dayatmas? ile uygulanamaz duruma gelmi?ti. Lozan mzakerelerinin en hararetli konusu yine kapitlasyonlar meselesi idi. Nihayet 24 Temmuz 1923te imzalanan Lozan Antla?mas?yla devletin zerindeki bu pranga kald?r?lm?? ve ard?ndan kabul edilen 3 Mart 1924 tarih ve 430 say?l? E?itimde Birlik (Tevhid-i Tedrisat) kanunu ile yabanc? e?itim kurulu?lar? Milli E?itim Bakanl???n?n denetimi alt?na girmi?ti. Lozanda ABD ile yap?lan 6 A?ustos 1923 tarihli Dostluk ve Ekonomik ??birli?i Antla?mas?n?, yap?ld??? tarihten yedi y?l sonra 1930 y?l?nda kabul eden ve gen Trkiye Cumhuriyeti ile kal?c? diplomatik ili?kiler kuran Amerika Birle?ik Devletleri ile ve Lozanda ?ngiltere ve Fransa ba?ta olmak zere di?er lkelerle yap?lan tart??malardan ba?ar?yla kalkmak kolay olmam??t?r.
31 Ekim 1819da Pliny Fisk ve Levi Parsons, Misyonerlik giri?iminin ilgin alan? olarak, Hristiyanl???n ve ?brahim-i dinlerin do?du?u Kutsal Topraklara do?ru Bostondan yola ?kt?lar. Malta zerinden ?zmire ayakbast?lar. Amalar? Osmanl? Devleti s?n?rlar? ierisindeki Filistine gitmek ve Kutsal Topraklara yeniden Hristiyanl???n safl???n? gtrmekti. Fisk ve Parsonun en byk hayalleri ise, yzy?llar boyunca Hristiyan ve Mslmanlardan ac? ekmi? Yahudileri Filistinde tekrar canland?rmak ve Osmanl? ?mparatorlu?unu yok etmek ve ?srail o?ullar?n? Yahudilikten Protestan (Evanjelizm) e dndrmekti. Bu ilk nc misyonerler Hz. ?san?n mritleri olan yeni Amerikan Havarileriydi. . Evanjelistler 19. Yzy?l?n ikinci havarilik a?? oldu?una inan?yorlard?. Prof.Dr.Erol Gngr Hz.Isan?n emrini ?yle yorumluyordu : Hristiyan alemi, yeni havarilerin idealini ?yle a?kl?yordu : Gidin ve insanlar aras?nda Tanr?n?n alem?mul hakimiyetini(?mparatorluk) ve gere?ini tesis edin ?eklinde tefsir edilmesi ile Yahudilerden sonra (ikinci bir arz-? mevud ideali yarat?lm?? oldu.
ABCFM Protestan Bordu; Kk Asya ve ?randa Amerikan Protestan(Evanjelist) Misyonerli?i istasyonlar? kurmak amac?yla gerekli ara?t?rmalar yapmak zere 1830 y?l?n?n ?ubat ay?nda Eli Smith ve Harrison G.O. Dwight? Anadolu, Kafkasya ve ?rana gnderdi. Smith ve Dwight nce ?stanbula geldi ve buradan Erzuruma getiler. Daha sonra Urumiyeye gittiler. Heyet, Urumiyeden tekrar Erzuruma geldi ve buradan Trabzona geerek ?stanbula dnd. 1828-1829 Birinci Osmanl?-Rus sava??ndan yeni ?km?? ancak henz Rus Ordusunun terk etmemi? oldu?u Erzurumda bir Misyoner ?stasyonu kurulmas?n? uygun bulmam??, ancak Urumiye ve Trabzonu Borda tavsiye etmi?ti.
Kk Asyada ilk Amerikan Protestan Misyoner ?stasyonu 1826da ?zmirde kuruldu. Daha sonra William Goodell ve e?i ?stanbul istasyonunu kurdu. Bat? Anadoluda ?stanbulu 1834 y?l?nda Bursa ve Sak?z, 1835 y?l?nda Trabzon takip etti. William Jackson 1935 y?l?nda Kk Asyan?n do?usunda ilk Misyoner ?stasyonunu Trabzonda kurduktan sonra, 1839 y?l?nda Trabzondan Erzuruma geerek Erzurum ?stasyonunun kurdu. Do?u Anadoluda ise, Antep(1848), Sivas(1851), Adana ve Merzifon(1852), Kayseri ve Mara?(1854), Harput(1855) ve Tarsus(1859) istasyonlar? kuruldu.
Amerikan Bordu k?sa bir sre ierisinde Yahudiler ve Mslman Trkleri Protestanl??a evirmeye al??man?n bir hayal ve topya oldu?unu grerek, Ortodoks Grekler ve Gregoryan Ermenileri dinlerinden evirmeye yneldi. Yine Bord, 1830lu y?llardan itibaren Maltadan sonra, ?stanbulda e?itim ve yay?n faaliyetlerine a??rl?k vermeye ba?lad?. Beyrut, Kuds ve ?zmirden sonra ?stanbula yay?nc?l?k faaliyetlerini ta??d?lar. Protestan Borduna ba?l? misyonerlerinin yo?un faaliyetleri Ortodoks ve Gregoryen Patrikhanelerinin tepkilerine yol at?. 1839da 22 yeli Ermeni Evanjelik Birli?i adl? bir gizli cemiyet kurulmas?, ?stanbulda ki Ermeni Patri?i Stefan?n grevinden uzakla?t?r?lmas?na yol at?. Bu tarihten itibaren Ermeni Patrikli?i Amerikan misyonerlerinin da??tt?klar? ?ncil ve di?er dini yay?nlar?n okunmas?n? ve sat?n al?nmas?n? yasaklad?. Rum Patri?i de Ermeni Patri?i gibi bir blten yay?nlayarak yasak kampanyas?na kat?ld?. Yasaklar Anadoludaki patrik ve kiliselere de uzand?. Dinlerini de?i?tirenlere kar?? sert bir mcadele ba?lat?ld?, dinlerini de?i?tirenler aforoz edildi, falakaya yat?r?ld? ve i?lerinden at?ld?lar. E?er i?yerleri varsa kendilerine al??veri? boykotu yap?ld? ve aile dzenleri bozuldu. Bylece dininden dnen Ermeniler hukuki haklar?n? kaybederek, k?saca evsiz-barks?z, ki?iliksiz, ailesi ve cemaati taraf?ndan terk edilmi? duruma d?t. 1846 y?l?nda Perada ilk Ermeni Evanjelik kilise a?ld? ve bu kiliseyi kilisenin a?l??? takip etti. Protestan cemaatinin 1840-1850 y?llar? aras?nda kar??la?t??? byk diren ancak ?stanbulda ki ?ngiliz Bykeli Sr Stratford Canningin Osmanl? Sultan? nezdinde yapt??? byk destek sonucu, 1850 y?l?nda Sultan Abdlmecidin ferman?yla, Protestanlar?n Millet statsne kabul edilmesiyle birlikte a??ld?. Bu tarihten sonra da Protestan misyonerlerine kar?? diren yer yer devam etmesine ra?men, cemaat daha rahat nefes ald?.
1853-1856 aras?nda meydana gelen K?r?m Sava?? dneminde Trkiye (Osmanl? Devleti), ?ngiltere ve Fransa Karadenizde ve Kafkasyada egemenli?ini art?rmak isteyen Rusyaya kar?? glerini birle?tirerek ortak hareket etti. Bu dnemde Robert Koleji kurucusu Cyrus Hamlin Sultan?n ferman? ile alm?? oldu?u izinle ?stanbulda ticari i?letmeler kurdu. K?r?m Sava?? s?ras?nda Ruslar?n 1855te Kars? uzun bir sre ku?atmas? sonras?, i?gal etmesi dolay?s?yla Erzurum Protestan istasyonu faaliyetine 1856da ara verdi ve blgede siyasi istikrars?zl?k yznden 1861 y?l?na kadar kapal? kald?.
19 yzy?l boyunca ve 20. yzy?l?n ba?lar?nda misyonerler Amerikan d?? politikas?n?n en nemli unsuru oldular. 19.Yzy?l ba?lar?nda Amerikan ticaret gemileri ancak Osmanl? korsanlar?na hara deyip Akdenize girebiliyorlard?. 1776 y?l? gibi yak?n bir tarihte ?ngiltereden ba??ms?zl???n? ilan eden Amerika Birle?ik Devletleri, 1787de Anayasas?na kavu?mu? ve 30 Nisan 1789da George Washington ilk Ba?kan olmu?tu. ABD ile Osmanl? Devleti aras?nda 5 Eyll 1795 tarihinde Dostluk ve ??birli?i Antla?mas? Cezayirli Hasan Pa?a ile ABD Ba?kan? George Washington aras?nda imzalanm??t?. Bu anla?ma Trke dzenlenen ve ABDyi vergiye ba?layan ilk anla?ma olmas? bak?mdan son derecede nemlidir. 9 Kas?m 1800de bir Amerikan gemisi ?stanbula demirledi?inde byk bir heyecana yol am??t?. O gne kadar birok devlet adam? dhil ?stanbullular Atlantik tesindeki Yeni Dnyan?n yerini ve bayra??n? bilmiyordu. 1830 y?l?na kadar Osmanl? devleti bu yeni lkeyle ticaretle bile ilgilenmiyordu ve ticaret tek tarafl?yd? ve 1830 y?l?nda ABD Osmanl? Devletinden 414.392 dolar de?erinde mal ithal ederken, 74.263 dolar de?erinde mal ihra etmi?ti. Osmanl? devleti ile ABD aras?nda ilk ekonomik anla?ma ise 1830 y?l?nda Ticaret ve Denizcilik Anla?mas? olarak yap?ld? ve bylece ABD di?er Avrupa lkeleriyle ayn? statye kavu?mu? oldu ve kapitlasyonlardan yararlanmaya ba?lad?. Misyonerler ve Amerikal? tccarlar ABD-Osmanl? ili?kilerinde ba?l?ca iki nemli ara idiler. Bu anla?ma imzaland?ktan sonra, Kaptan David Porter 1831 y?l?nda OCAK 2024 25 Maslahatgzar olarak ?stanbulda ABDnin ilk diplomatik temsilcisi oldu. Bu tarihten ilk tam yetkili bykelinin atand??? 1906 y?l?na kadar ?stanbulda Orta Eli ve Mukim Eliler grev yapt? ve son Mukim Eli olan John G.A. Leishman 5 Ekim 1906da fevkalade yetkili Bykelili?e atand?. 19.yyda ABDnin ilk konsolosluklar? Beyrut, Halep, Kuds, ?zmir, Mersin, Bursa da a?ld?. 1888de ABDnin Osmanl? Devletinde 25 Konsolosu vard?. Bu konsoloslar diplomatik ili?kilerden daha ok ticaret temsilcisi gibi al???yorlard?. Bu yzden Amerikan Misyonerleri Anadoluda ok daha kapsaml? konsolosluk a??na sahip ?ngilterenin konsoloslar?yla al??may? ye?liyorlard?. ?ngiliz Konsoloslar? ok iyi e?itimli, daha bilgili, tecrbeli ve manevra kabiliyetleri yksek olduklar?ndan, Amerikan Protestan misyonerlerince tercih ediliyordu. Zaten zellikle Do?u Anadoluda hem ?ngiliz Hkmeti konsoloslar?na Amerikan misyonerlerinin sorunlar?yla ilgilenmeleri iin gerekli talimat? vermi?ti. 1888den sonra, 1896da Erzurumda ve 1901de Harputta Amerikan konsolosluklar? a?ld?, ancak ok uzun sreli olmad?lar. 1917 y?l?nda ABDnin I. Dnya Sava?? na kat?lmas? yznden ABD-Osmanl? Devleti diplomatik ili?kileri 1927 y?l?na kadar kesildi.
Reformcu ki?ili?i ile tan?nan Osmanl? Sultan? II. Mahmut 1826 y?l?nda tarihte Vaka-i Hayriye olarak bilinen olay sonucu Yenieri Oca??n? ortadan kald?rd?. 1839 y?l?nda hayat?n? kaybeden Sultan II. Mahmud tan sonra I.Abdlmecid Sultan oldu ve ayn? y?l 3 Kas?m 1839da Glhane Hatt-? Hmynu (Glhane Hatt-? ?erifi) olarak ta bilinen Tanzimat Ferman? ilan edildi. Tanzimat Ferman? ile herkese mal ve can gvenli?i sa?lanacak, zel mlkiyet gvence alt?na al?nacak, vergi ve askere alma konusunda adaletli davran?lacak ve Mslman ve gayrimslim tm Osmanl? tebaas? getirilen bu haklardan yararlanacakt?. 1850 y?l?nda ?ngiliz Bykelisi Canningin de byk deste?i sonucu yay?nlanan Ferman ile Protestan cemaatine Millet stats tan?nd?. 1854 y?l?nda Protestan Nizamname(Anayasas?) n? haz?rlayan Protestan cemaati 1856 Tanzimat Ferman?n?n ilan?n?n ard?ndan bu nizamnameyi yay?nlad? ve ok milletli Protestan Milleti Osmanl? sisteminde yer ald?. Ortodoks, Gregoryen ve Katolik mezheplerinin aksine. Protestanlar?n herhangi bir patrikli?i yoktu ve bu bak?mdan onlar daha zgrlk ve liberal d?ncelere sahip bir cemaat yap?s?na sahiptiler.
Amerikan Bordu ilk yat?l? dini okulunu(Seminer) ?stanbulda 1845 y?l?nda kurdu ve ayn? y?l K?z Okulu a?ld?. Yine ilk Evanjelik Protestan kilisesi ?stanbulda 1846 y?l?nda a?ld?. 1850-1860 aras? Bord ierisinde okullar konusunda derin tart??malar?n ya?and??? bir dnemdir. Hamlinin ba??n? ekti?i grup, a?lacak e?itim kurumlar?nda e?itim dilinin ?ngilizce olmas?n? savunuyordu. Dr.Schauffler ve taraftarlar? ise, e?itimin hitap edilen cemaatin veya lkenin ana diliyle yap?lmas?n? savundu. Gr? ayr?l?klar? keskinle?ince Cyrus Hamlin Borddan istifa etti ve kendisini tamamen e?itime verdi. 1863 y?l?nda kiral?k bir binada Robert Kolejini at? ve New Yorklu bir i? adam? olan Christopher Robertin maddi katk?lar?yla 1871 y?l?nda kendi binalar?nda Robert Kolej hizmete ba?lad?. Amerikan Bordu, 1860-1890 aras? skdar, ?stanbul-Gedikpa?a, Bursa, Merzifon, ?zmir, Antep, Kayseri-Talas, Tarsus, Adapazar?, Harput ve Erzurum ba?ta olmak zere birok yerde misyoner okullar? at?. Amerikan Protestan Bordunun e?itim d???nda di?er nemli faaliyet sahas? ise hastane ve dispanserler idi. 1914 y?l?na gelindi?inde, Osmanl? Devleti s?n?rlar? ierisinde Amerikan Protestan Bordu (ABCFM) 24 istasyon ve 308 alt-istasyon, 151 misyoner, 8 Kolej, 360 ?lkokul, 46 Ortaokul-Lise, 1299 mahalli al??an, 9 hastane,10 dispanser ve 25.922 ?renciden olu?an muazzam bir gce ula?m??t?. Yine ABCFM Bordunun tm Dnyada ki harcamalar?n?n be?te ikisinin Trkiyede yap?lar hale gelmesi de Trkiyede eri?tikleri gc ve verdikleri nemi gsteriyordu.
1877-78 Osmanl?-Rus Sava??( 93 Harbi) ?ngiliz ve Frans?zlar?n Osmanl? Devletini destekledi?i son sava? oldu. zellikle Hindistan Ticaret Yolunun Gneye do?ru ilerleyip Mezopotamyay? ele geirmek isteyen Ruslar?n eline gemesini nlemek amac?yla, ?ngilizler her ne kadar K?r?m Sava??nda oldu?u gibi aktif olarak kat?lmasalar da sa?l?k hizmetleri, organizasyon, lojistik ve dan??manl?k yoluyla Osmanl? Devletine yard?m ettiler. O dnemde byk g haline gelen Alman ?mparatorlu?u da en son model Krupp toplar?n? Erzurum cephesine gnderdi. Buna ra?men Osmanl? Devleti sava?? kaybetti ve Kars, Ardahan, Bayaz?t ve Erzurum Ruslar?n eline geti.
3 Mart 1878 de yap?lan Ayastefanos (Ye?ilky) antla?mas? ile Osmanl? Devleti Batum dhil bu illeri kaybetti. Bu geli?me ?ngiltere, Fransa ve Almanyay? byk endi?eye sevk etti. Alman Prensi ve Ba?bakan? Bismarck 13 Haziran 1878 tarihinde Berlinde bir kongre dzenledi ve uzun pazarl?klardan sonra Ruslar?n Batumu serbest liman yapacaklar?n? (Porta Franco) sz vermeleri zerine Batum Ruslara b?rak?ld?, buna kar??l?k Erzurum, Do?ubayaz?t ve Ele?kirt Osmanl? Devletine geri iade edildi. Erzurum Amerikan Protestan ?stasyonunda grevli misyoner e?leri ve misyoner blgeyi terk edip Trabzona gittiler. 1868te Erzuruma gelen ve 1884 y?l?na kadar Erzurumda kalan Royal Merriman Cole ve E?i Lizzie ile Bayan Nicholson Erzurumda kald?lar ve Do?u Cephesinde hasta ve yaral? Trk askerleri ile yine salg?n hastal?klara yakalanan asker ve insanlara yard?mc? oldular. ?ngiliz Soylular? Balkan ve Do?u Cephelerinde hasta ve yaral? Trk askerlerini tedavi etmek zere Sutherland Dk ncl?nde Stafford House Komitesini kurdular ve komite Erzurum ve Trabzon dhil 10 yerde Hastane kurdu. Erzurum da ki Lord Blantyre ?ngiliz Hastanesi 15 Temmuz 1877de ve 300 yatakl? Erzurum Stafford House Hastanesi ise 12 Kas?m 1877de hizmete girdi ve her iki hastane 17 Nisan 1878de hizmetlerini tamamlad?. Amerikan Misyoneri Royal M. Cole 1877-78 Osmanl?-Rus Sava?? s?ras?ndaki an?lar?n? Interior Turkey Reminiscenses Forty Years in Kourdistan (Armenia) ba?l??? ile yay?nlanmak zere haz?rlad?. Amerikan Bordu ABCFM Genel Sekreteri James Barton 23 A?ustos 1910 tarihinde kitab?n nszn yazmas?na ra?men, bu kitap yay?nlanmad?. Royal M.Colen an?lar?nda 93 Harbini ayd?nlatacak ok nemli bilgiler yer almaktad?r.
1914 y?l?na kadar Osmanl? Devleti ile birlikte hareket eden ?ngilterenin bu ani politika de?i?ikli?inde II. Abdlhamid dneminde, 9 Haziran 1908 y?l?nda Reval (Tallinn) de ?ngiliz Kral? VII. Edward ile ye?eni Rus ar? II. Nikola aras?nda Osmanl? Devletinin gelece?i ile ilgili yap?lan gr?melerin etkili oldu?u sylenebilir. Bu durumda Osmanl? Devletine Almanlarla i?birli?i yapmaktan ba?ka bir tercih kalmam??t?. 1 A?ustos 1914te Rusyaya Sava? ilan eden Almanya, 2 A?ustos 1914te Osmanl? Devleti ile bir gizli i?birli?i antla?mas? yapt? ve bu anla?madan sonra ?ngiltere, Fransa ve Rusyaya kar?? seferberlik ilan edildi. Osmanl? Padi?ah? Sultan V. Mehmet Re?at 11 Kas?m 1914de Cihad-? Ekber ilan ederek, ?slam Dnyas?n? destek iin a??rd?.
Osmanl? Devleti sava?a girerken, Do?u Anadolu Amerikan Misyonerleri 1914 y?ll?k toplant?s? ise byk bir kat?l?mla 20-31 Temmuz 1914 tarihleri aras?nda Harputta yap?ld?, bu toplant?dan sonra Ermeni Ta?nak Partisi 8. Uluslararas? Kongresi yine A?ustos 1914te Erzurumda topland?. Erzurum, Bitlis, Van ve Harputta bulunan misyonerler geli?melerden olduka tedirgindiler. Rus ordu birlikleri Kprkye ula?m??t?. ?stanbulda bulunan Amerikan Bykelisi Henry Morgenthau misyonerlerle ilgili al?nacak nlemler konusunda D??i?leri Bakanl??? ile gr?t ve ?imdilik misyonerlerin bulunduklar? yerlerden bo?alt?lmamas? ancak blgelerinde daha gvenli yerlere ta??nmalar? nerildi. Amerika gr?n de?i?tirerek USS North Carolina ve USS Tennessee sava? gemilerini Akdenize gnderdi. Rus Ordusu 16 ?ubat 1916da Erzuruma girdi?i zaman, Robert ve Dr.Ida Stapleton ve 2 ocuklar? Erzurumda idiler ve nc Kazak ve Ermeni birlikleri subaylar? Misyonerlik binalar?na gelmi? ve Stapleton ailesini ziyaret etmi?lerdi. Stapletonlar erkek yurdunu Rus komutanl???na tahsis ettiler. Stapletonlar d???ndaki misyonerler Erzurum, Harput, Bitlis ve Van? terk etmi?lerdi.
Robert Stapleton, Harput ve Mardin misyonerleri tekrar istasyonlar?na dnm?lerdi. Ba?ta Robert olmak zere misyonerler 1915 Tehcirinden sonra blgede kalan az say?da Ermenilere ve Greklere yard?m etmek istiyorlard?. Ancak Nisan 1917de ABDnin I. Dnya Sava??na kat?lmas? dolay?s?yla, ikili ili?kiler kesildi ve Harputta bulunan Amerikan Konsolosu Leslie Davis ve misyonerler Harputtan ayr?ld? ve blgede yaln?z Erzurumda Robert Stapleton ve Mardin istasyonunda bayan misyoner kald?. Bol?evik ?htilalinin ba?ar?l? olmas? ile Lenin I. Dnya Sava??ndan ekilmeye karar verdi ve btn cephelerdeki Rus askeri bozguna u?ram?? gibi sava? meydanlar?ndan h?zl? bir ?ekilde ekilmeye ba?lad?. 5 Aral?k 1917de Erzincanda Ruslarla ate?kes yap?ld? ve bylece 3 y?ld?r Kafkas Cephesinde bulunan Rus askeri evine dnme f?rsat?na kavu?tu. Ruslar?n ekilmesi ile tarihin ak??? de?i?ti. anakkale zaferinden sonra bat? cephesinde toparlanan Trk Ordusu OCAK 2024 27 do?u cephesini takviye etmeye ba?lad?. Karabekir Pa?a komutas?ndaki Trk Ordusu Erzincan, Erzurum, Sar?kam?? ve Kars? pe? pe?e kurtard?. 14 Nisan 1918 Brest-Litovsk Antla?mas? sonras? Osmanl? Devletinin Elviye-i Selase olarak adland?r?lan Ardahan-Batum ve Kars vilayetlerini kurtarma f?rsat?n? verdi ve 14 Haziran -14 Temmuz 1918 aras?nda Kars, Ardahan ve Batumda yap?lan halk oylamalar?nda halk?n byk o?unlu?u anavatana kat?lmak ynnde oy kulland?. Osmanl? Devleti bylece Grcistanda Ah?lkelek ve Ah?ska gibi Trk yurtlar?n? geri alma f?rsat?na kavu?tu. Trkiyenin Brest-Litovsk kazan?mlar? 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Ate?kesi ve daha sonra ?tilaf Devletleri ile imzalanan 10 A?ustos 1920 tarihli Sevr Antla?mas? ile kaybedildi.
San Remo Konferans?nda ?ngiltere, Fransa ve ?talya Manda konusunda Trkiyeye heyet gndermek istemeyince, i? ABD nin zerinde kald?. ABD Osmanl? Devleti ile sava? halinde olmad??? ve Mondros Ate?kesine de taraf olmad??? iin Anadoluya asker gnderme durumunda de?ildi. ABD Ba?kan? Woodrow Wilson Paris Konferans?nda gndeme gelen Manda teklifinin daha derin ara?t?r?lmas? iin e?itli ara?t?rma ve inceleme heyetleri grevlendirilmesi iin talimat verdi. Manda ara?t?rma heyetlerinin gelmesinden nce zaten ?ngiltere ve Fransa ellerini abuk tutup 13 Kas?m 1918de ?stanbulu ve Bo?azlar? i?gal etmi?lerdi. 1919 y?l? ierisinde Anadolu, Suriye, Filistin ve Gney Kafkasyaya toplam 4 heyet gnderildi. Barton Komisyonu 1919 y?l? Mart-May?s aylar?nda, King-Crane, Niles&Sutherland Komisyonu 1919 y?l? Temmuz-A?ustos aylar?nda ve son olarak ta en kapsaml? ve byk komisyon olarak ta General Harbord Komisyonu 1919 y?l? Eyll-Ekim aylar?nda Manda olarak d?nlen topraklarda incelemelerde bulundu.
Erzincan Ate?kesinden sonra, Rus Ordusu ekilirken blgede btn silah ve mhimmat ile kontrol Ermenilerin eline gemi?ti. Ermeniler bu gc hunharca kulland?lar. Trk Ordusu ilerlemeye ba?lay?nca, Mslmanlara ait ne varsa hepsini tahrip ve talan ettiler. Ermeniler Mslman Halk zerinde cinayet, ?rza tecavz, kundaklama ve benzeri deh?et verici zararlar verdiler. Niles&Sutherland Van ve Bayaz?tta grdklerini ?yle anlat?yorlard?: Ba?lang?ta bu hikyelere inanmad?k. Fakat gzlerimizle grnce inanmaya ba?lad?k, nk y?k?ma ?ehadet ettik ve maddi deliller zaten ortadayd?. Van ve Bitliste ayakta kalan evler ve dini yap?lar tamamen Ermenilere aitti. Mslmanlara ait btn evler tahrip edilmi?ti. Durdu?umuz kylerde ve yerle?im birimlerinde gr?t?mz halk kendi ihtiyalar?n? bildirmek yerine, kar??la?t?klar? deh?eti anlat?yorlard?.
19 May?s 1919da Samsuna ?kan Mustafa Kemal Pa?a, Samsun-Havza-Amasya-Tokat-Sivas-Erzincan-Erzurum gzergh?n? takip ederek 45 gn sonra 3 Temmuz 1919da Erzuruma ula?t?. Trkiye Cumhuriyeti Devletinin kurulu?una yol aan ba?l?ca iki nemli olay Kz?m Karabekir Pa?an?n 3 May?s 1919da ve Mustafa Kemal Pa?an?n ise 3 Temmuz 1919da Erzuruma gelmeleri ve bu iki kahraman?n ortak bir ama u?runda yollar?n?n Erzurumda kesi?mesi idi. Zaten vatan?n kurtar?lmas? konusunda lkler ortakt?. Erzurum ve Do?u Anadolu Blgesinde ?ark?n Fatihi olarak kabul edilen Kz?m Karabekir Pa?an?n yak?n arkada?? Mustafa Kemal Pa?ay? ziyaret ederek Emrinizdeyim Pa?am demesi, lkenin kurtulu?un da en nemli dnm noktas?d?r. Erzurum Kongresi, 23 Temmuz-7 A?ustos 1919 tarihleri aras?nda Mustafa Kemal Pa?an?n da kat?l?m? ile ba?lad?. Kongre Ba?kanl???na seilen Mustafa Kemal Pa?a Kongre a?l?? ve kapan???nda konu?tu ve kongre sonunda, Mustafa Kemal Pa?a ba?kanl???nda 9 ki?ilik bir Heyet-i Temsiliye (Temsil Heyeti) seildi.
Harbord Heyeti hibir zaman mevcut Ermenistan? kapsayan bir Amerikan mandas? d?nmedi. Onlar Mandan?n Anadolunun tmn (szde Bat? Ermenistan dahil ), Trakya, Mezopotamya, ve Gney Kafkasya lkeleri olan Azerbaycan, Grcistan ve Ermenistan? kapsayacak ?ekilde olmas?n? d?nd. Heyet,Trans-Kafkasyay? grdkten sonra, Manda Ynetiminin tm blgeyi kapsamas? gerekti?ini, yaln?z Ermenistanda kurulacak ynetimin zarar grece?ini ve yaln?z Transkafkasya iin 60bin askerin gereklili?ini hesaplad?. Blgedeki birok Amerikan misyoneri de Trkleri Ermenilerin yerine tercih etti?ini de ayr?ca belirtti.
Harbord, Raporunda Manda konusunda 6 haftal?k sahada insanlarla birebir temaslar sonucu tespit ettikleri olumlu ve olumsuz hususlar? s?ralad?ktan sonra, biz Amerikan 28 GEL???M ERZURUM Hkmetine manda tavsiyesini kabul edin ?eklinde bir zorlamada bulunmuyoruz ve biz bu grevi bir uluslararas? bir grev olarak kabul ediyor ve insani amalar? n plana al?yoruz ?eklinde gr? bildirdiler. Harbord Raporu, 13 Nisan 1920de Amerikan Senatosunun 66.nc? Kongresi ikinci oturumunda Ermenistan?n Ba??ms?zl??? iin Amerikan Komitesi adl? 73 yeli Senatr, Temsilciler Meclisi yesi ve Valilerden olu?an Ba?kanl???n? James W.Gerard ve Onur Ba?kanl???n? Charles Evans Hughesin yapt??? Genel Komite ile ve ba?kanl???n? yine James W.Gerard?n yapt??? 8 ki?ilik yrtme kurulu yesi Henry Cabot Lodge taraf?ndan sunuldu Bu komite Amerikan Mandas? fikrine ?iddetle kar?? ?kt? ve Amerikan mandas?n? Trk ?mparatorlu?u Amerikan Korumas? Alt?nda olarak tan?mlad?lar. Komiteye gre: ?stanbul (Konstantiniyye), Anadolu, Ermenistan, Grcistan ve Azerbaycan iin m?terek manda ?u amalara hizmet edecektir: 1) Trk ?daresini uzatacak ve peki?tirecektir ve ayr?ca Turanc?l??? te?vik edecektir,2 )Ermeni ?rk?n? ve milliyetini yok edecektir,3) Yak?n-Do?uda daha yumu?ak bir Hristiyanl??a yol aacakt?r ve 4)?slam ve Hristiyanl?k aras?nda, ka?n?lmaz ve nlenemez ihtilafa yol aacak, Muhammed glerini 24.000.000 Turanl?n?n etkisi alt?na sokacakt?r.
Amerikan Senatosunun 1 Haziran 1920 tarihli oturumunda oylanan Ba?kan Wilsonun Manda teklifi 23e kar?? 52 oyla ret edildi.
Sevr Antla?mas? tek Trkiyenin muhatap olarak al?nd??? bir idam ferman? niteli?inde idi. 433 maddeden ve 13 blmden meydana gelen bu antla?ma, TBMM Hkmeti ve son Osmanl? Meclis-i Mebusan? taraf?ndan da onaylanmam??t?. Mustafa Kemal Pa?a liderli?indeki Trk Milliyetilerinin Sevre tepkisi byk olmu? ve ret edilmi?ti. Ba?kan Wilsonun grevlendirdi?i komisyonun tespit etti?i Osmanl?-Ermeni s?n?r? Karadenize 275 km k?y? sa?layarak denize ula??m sa?layacak ?ekilde tespit edildi. Komisyon Karar? 22 Kas?m 1920de Ba?kan Wilson taraf?ndan onayland?.
Erzurum ve Sivas Kongrelerinde Manda ve Himayeye kar?? ?kan Mustafa Kemal Pa?a liderli?indeki Trk Milliyetileri Trk Milletinin byk deste?i ile 16 Mart 1920de ?kinci ?stanbul i?gali ile ba?layan i?gal projesini, 30 A?ustos 1922 Byk Taarruz sonras? kazan?lan Ba?komutanl?k Meydan Muharebesi ve 9 Eyll 1922de ?zmirin Kurtulu?u ile sonland?rarak , tarihi bir ba?ar? kazand?.
Lozan Konferans?na ?smet Pa?a ba?kanl???nda Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmeti temsilcileri ile, Britanya ?mparatorlu?u, Fransa Cumhuriyeti, ?talya Krall???, Japon ?mparatorlu?u, Yunanistan Krall???, Romanya Krall???, S?rp, H?rvat ve Sloven Krall??? temsilcileri kat?ld?lar. Galip taraf olan Trkiye konferansta yap?lan birok uyar? ve tehdide boyun e?medi. Trkiye; Bo?azlar?n stats ve Musul Sorunu hari Osmanl? Devletinin ekonomik geli?mesine pranga olan Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas?n? sa?lad?. TBMM Hkmeti Sovyetler Birli?i ile imzalad??? Gmr, Moskova ve Kars Antla?malar? sonucu Do?u S?n?r?n? gven alt?na ald? ve Anadolu topraklar?nda ba??ms?z bir Ermenistan Devletine izin vermedi. Do?u Cephesindeki bu ba?ar?n?n rzgr?yla, TBMM Hkmeti Lozan Konferans?nda da ?tilaf Devletlerinin do?rudan ve ABDnin Lozana gnderdi?i gzlemci diplomat ve misyoner temsilcileriyle dolayl? olarak bask? kurmalar?na ra?men, Do?u Anadoluyu iine alacak bir Ermenistan Devleti kurulmas?na f?rsat vermedi. Lozan Antla?mas?ndan iki hafta sonra 6 A?ustos 1923te ABD TBMM Hkmeti ile 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antla?mas?na benzer Dostluk ve Ticaret ile Sulular?n ?adesi antla?malar?n? imzalad? ve gerekte Amerikan Hkmeti bu anla?malar Lozanda ayr? olarak imzaland??? halde, gerek Lozan Antla?malar? imi? gibi Senatonun onay?na sundu.
ABDnin TBMM Hkmeti ile imzalad??? zel anla?ma lke iinde tart??maya a?ld?.
Amerikan Senatosunda Evanjelist ve Ermeni lobilerinin etkisiyle Lozan Antla?malar? Senatoda reddedildi. ABD Ankara Hkmetiyle ancak 1927de diplomatik ili?kiler kurdu ve 1937 y?l?nda Bykelili?ini Ankaraya ta??d?.
23 Temmuz 1919da Erzurumda toplanan Kongrede, Kongre ba?kanl???na seilerek Trk Milliyeti Hareketinin lideri olan Mustafa Kemal Pa?a ve arkada?lar? Sevre ve Mandaya kar?? ?karak, ba??ms?z bir Cumhuriyetin kurulaca??n? a?klad?. Mustafa Kemal Pa?a Nutukta Erzurum Kongresinin ilke ve kararlar?n? yedi maddede a?klad?.
Bu geli?me bile Anadoluda ki Amerikan Protestan Misyonerlerini tedirgin etmeye yetti. Erzurumda ki Amerikan Misyoneri Robert Stapleton Erzurum Kongresi sonras?n? ?yle anlat?yordu: Milliyeti taraftarlar?n bu toplant?s?nda, hareket kendini hem ?stanbul Hkmeti ve hem de ?tilaf Devletlerine kar?? olarak tan?mlad?. Milliyetilerin amalar? a?ka ifade edilmi?ti. Her ?eyden nce, onlar Anadolunun bir Trk Devleti olarak toprak btnl?nn korunmas?ndan yanayd?lar ve yabanc? mdahaleye kar?? meydan okudular ve herhangi bir manday? reddettiler. E?er Sultan yabanc? mdahaleye direnmezse ?stanbula alternatif bir hkmet kuracaklard?. Kongre Mustafa Kemal Pa?ay? ba?kan olarak seti. Bu andan itibaren o byk bir sorumluluk alarak liderli?i stlendi. ?uras? a?k ki, kendisini Trk Milliyetili?ine adayan Erzurumda art?k Amerikan misyonerlerine yer kalmad?.
Amerikan Bordu: Mustafa Kemal ve arkada?lar?n? k?sa zamanda ba?ar?s?zl??a u?rayacak maceraperestler srs oldu?unu iddia etti. 23 Nisan 1920de TBMM Hkmetinin kurulmas?ndan sonra, Kas?m 1920de Trk Hkmeti Harputta ki Amerikan Koleji Mdr Dr.Riggsin y?k?c? faaliyetlerinden dolay? Harputu terk etmesini istedi. TBMM Hkmeti birok yabanc? okula denetiler atad?. 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antla?mas?nda Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas? ve 3 Mart 1924 tarihli ve 430 say?l? Tevhid-i Tedrisat (E?itimde Birlik) Kanunu btn yabanc? okullar?n Trk Kanunlar?na tabi olmas?n? ve biro?unun kapanmas?n? sa?lad?. Yabanc? okullarda Trk Tarihi ve Trk Edebiyat? dersleri art?k Trk hocalarca okutulmaya ba?land?.
Bylece Amerikan Protestan Misyonerlerinin Ermeni yanl?s? ve d?manca faaliyetleri, Trk Milliyetilerinin yeni Trk Cumhuriyetini kurmas? ile sona ermi? oldu.