Bat?-d??? modernle?me deneyimleri i�inde �zg�n bir yere sahip T�rk modernle?mesinin k�reselle?me olgu ve s�re�leri ile farkl? modernlikler ba?lam?nda de?erlendirilip de?erlendirilemeyece?i ya da T�rk modernle?mesinin bu uzun erimli yolculu?unun kendi tarz?n? in?a edip etmedi?ine karar vermek g�� olsa da baz? de?erlendirmeler yapabilmek i�in yeterli birikime sahip oldu?umuzu d�?�n�yorum.
T�rk modernle?mesi, �oldu?u ?eyi g��lendirerek� varl???n? devam ettirmekle; �oldu?u ?eyi de?i?tirerek� var olmak aras?ndaki b�y�k fark?n gerilimlerini tepeden t?rna?a ya?ayan (ve ya?atan) bir tarihselli?e sahiptir. Bu nedenle ilgili s�re�, �n�nde sonunda, bir karar verme s�recinin zorluklar?, sanc?lar?, teredd�tleri ve gel-gitleri �zerinden okunmal?d?r.
III. Selim-II. Mahmut d�nemleri ve Tanzimat Ferman?na (1839) at?fta bulunulsa da, T�rk modernle?mesinin ba?lang?c?n? takvimlendirmek san?ld??? kadar kolay de?ildir. ��nk� karar vermek de verilen karar?n niteli?i de tart??mal?d?r. Burada zorlu?u yaratan, modernlik ve modernle?menin nas?l al?mlanaca?? konusundaki b�y�k uzla??ms?zl?kt?r. Bu y�zden T�rk modernle?me tarihi, bir bak?ma arafta kalm??l???n tarihidir.

Cihana h�kmetmeyi test etmi?, bununla ilgili anlat?larla k�lt�rlenmi? bir co?rafyan?n siyasi elitleri de s?radan insanlar? da �oldu?u ?eyi de?i?tirme stratejisine� kar?? hep bir mesafe i�inde olmu?lard?r. Bu mesafenin �zellikle siyasi elitler a�?s?ndan (tebaan?n karar alma mekanizmlar? i�inde yerinin olmad???n? ak?lda tutarak) t�m bir Osmanl?-T�rk modernle?me evresini kapsad???n? s�ylemek yanl?? olmaz. 19. Y�zy?ldan itibaren �ok daha belirgin hale gelmeye ba?layan ��k�?e ra?men, Osmanl?, belirli a�?lardan kendisini cihan?n merkezinde g�rme al??kanl???n? devam ettirmektedir. S�zelimi 1839 Tanzimat Ferman?�n?n �m�savat� yakla??m?n?n Osmanl? M�sl�manlar? taraf?ndan yad?rganma bi�iminin yo?unlu?una bak?lacak olursa �oldu?u ?eyi de?i?tirmek� gibi bir stratejinin hen�z se�enek dahi olmad??? g�r�lecektir. Kald? ki, Tanzimat�tan onlarca y?l sonra bile, II. Abd�lhamit�in Cuma Selaml?klar?n?n ihti?am?, d�zeni ve en �nemlisi bu t�renlere kat?l?m?n boyutlar? (yabanc? temsilciliklerin, devlet adamlar?n?n ve bas?n?n ilgisi) Osmanl?n?n kendi kendini konumland?rd??? ayr?cal?kl? yerin sadece Osmanl? zihin d�nyas?n?n de?il, ayn? zamanda, k?smi de olsa, d?? d�nya taraf?ndan da payla??ld???n? g�stermektedir.
Bu b�y�l� bak???n, yani oldu?u ?eyin her ne olursa olsun biricikli?i anlay???n?n esasl? bir sars?nt? ge�irdi?i Balkan Harbi sonras?nda kafalar?n bir hayli kar??t??? s�ylenebilirse de, Osmanl? T�rk modernle?mesinin �� evresinde de (Tanzimat, II. Abd�lhamit ve ?ttihat Terakki) �olunan ?eye sadakat� devam etmi?tir. Bu y�zden, her ?eye ra?men, kulak verilmesi gereken kayna??n kendi i�imizde, yani ?slam ge�mi?imizde ve atalar?m?z?n �izdi?i istikametler do?rultusunda olu?mu? d�zende oldu?u vurgusu t�m bir Osmanl?-T�rk modernle?mesi evresine hakim olmu?tur.
D??ar?s?n?n tarifledi?i ?ekliyle hasta olmas?na hastad?r belki, ama g��lenecek ve aya?a kalkacak adam ayn? adamd?r. Y�zy?llard?r devleti ve toplumu y�neten Osmano?ullar?�ndan bir ba? ve atalardan kalma d�zenin devam?d?r istenen. �yle ki, 1920�de TBMM a�?ld???nda ve duvar?na as?lan �Hakimiyet Milletindir� s�z� i�eriden �ok ARAFTA KALMI? B?R MODERNLE?ME H?KAYES?: T�RK MODERNLE?MES? Prof. Dr. Mevl�t �ZBEN OCAK 2024 21 d??ar?da yank? bulmu? ve Kurtulu? Sava??�n?n gidi?at?n? etkilemi?tir.
T�rk modernle?me tarihinde �oldu?u ?eyi de?i?tirerek� var olma stratejisinin uygulamaya konulmas? Cumhuriyet d�nemi ile birlikte olmu?tur. Kurucu elitlerin (asl?nda bir tek Mustafa Kemal Atat�rk��n kafas?nda �oktand?r netle?mi? bir konudur) karar? olarak yeni devlet, deyim yerinde olursa, her eskiyi d�?man saym?? ve devletin ad?n? zikrederken de yeni s?fat?n? kullanmaktan geri durmam??t?r. �Yeni T�rkiye�, oldu?u ?eyi de?i?tirerek var olma karar?n?n m�cessem misali olmak istemektedir. Bunun i�in ge�mi?i y�zy?llarca onurla s?rt?nda ta??m?? sembollerle, gelece?i ?an ve ?erefle s?rtlanacak sembollerin de?i?imini i�eren bir Ink?lap s�reci devreye sokulmu?tur. �rne?in yeni devletin ba?kenti de yeni olmal?d?r ?iar?yla Ankara ba?kent yap?lm??t?r. Di?er t�m sebeplerinin yan?nda, maziyi ve eski d�zeni hat?rlatan ?stanbul�un ba?kent olarak kalmas?na bir de �karars?zl???n� sembolizminin eklemlenece?ini d�?�nen kurucu elitler, radikal bir kararla, Ankara�n?n ba?kent olmas?n? yasala?t?rm??lard?r (13 Ekim 1923). Benzer bir kararl?l?k, kendisini Hilafetin kald?r?lmas?nda da (1924) g�stermektedir. II. Abd�lhamid�in, her ne kadar d�nyevi ve politik maksatla kullanm?? olsa da, aktive eti?i halifeli?e saltanat?n ilgas?ndan (1922) sonra bir de eski d�zenin �zlemini �ekenlerin toplanma merkezi olma �zelli?i eklenince Cumhuriyet Y�netimi teredd�t etmeden Hilafetle vedala?m??t?r. Di?er t�m kurumsal d�n�?�m a?lar?yla birlikte d�?�n�ld�?�nde kendisinden �nceki Osmanl?-T�rk modernle?mesinin devletl� ki?ilerinin karas?zl???n?n, Cumhuriyetin kurucu kadrosunda kararl?l??a evrildi?ini s�yleyebiliriz.
T�rk modernle?mesinin asli �zelli?i olan devletl� ki?ilerce yukar?dan a?a?? tatbik olunan seyir i�indeki ilk k?r?lma, -1946 se�imlerini saymazsak- 1950 y?l?nda �ok partili sisteme ge�ilmesi ile birlikte olmu?tur. Karar? ilk kez sorulan politik toplulu?un (ulusun) se�im sonu�lar?na yans?yan tercihi, bu seferde bamba?ka bir alanda �karars?zl???n� en g��l� i?areti olarak okunmu?tur. Modernle?me ad?na, oldu?u ?eyi de?i?tirerek var olma karar?n? birka� on y?l �nce vermi? bulunan devletten farkl? olarak ortaya �?km??t?r ki, ayn? kararl?l?k a?a??larda, toplum kat?nda yoktur.
Hakl? olarak bir k�lt�r devrimi olarak da anla??lmas? gereken Cumhuriyet modernle?mesinin muhatab? oldu?u kentli n�fusun azl???, s�z konusu devrimin d�n�?t�r�c� g�c�n� k?s?tlam??t?r. Yakla??k yirmi bin n�fuslu, yollar? �amurlu bir Anadolu kasabas? olan Ankara�n?n imar edilmesi, t�m T�rkiye i�in bir ?ey ifade etmemektedir. �yle ki, 1950�lerin ortalar?na gelinceye kadar �lkenin ?ehirlerinin b�t�n�yle karayolu vas?tas?yla birbirine hen�z ba?lanmam?? oldu?unu hat?rlatmak bu bak?mdan anlaml?d?r.
II. D�nya Sava?? sonras?n?n yeni d�nya d�zeninde ?ekillenmeye ba?layan iki kutuplulu?un ABD taraf?nda olmay? taahh�t etmi? olan T�rkiye�nin, bunun da bir gere?i olarak ge�mi? bulundu?u genel oy prensibine dayal? demokrasi rejiminde kar??la?t??? ilk ?ey s�z konusu �karars?zl?k� olmu?tur. Siyaset erbab?n?n pragmatizminin, i�indeki hazineyi fark etmesinin g�� olmad??? bu karars?zl???n, sonraki on y?llarda, her seferinde yat?r?m yap?lan ve y�nlendirilen bir olgu oldu?unun da alt?n? �izmek gerekir. Ba?ka bir deyi?le, 1950�den sonra, T�rk modernle?mesinin arafta kalm??l???, en az?ndan siyaset kurumunca, bir ?ikayet konusu de?il; her fraksiyonun kendisi i�in fayda g�rd�?� bir politik yat?r?m meselesine d�n�?m�?t�r.
1950�den sonra T�rk modernle?mesinde dikkatlice izlenmesi gereken yenilik, �millet iradesi� esas?n?n siyaseten 22 GEL???M ERZURUM �stlendi?i ?ekillendirici rol ve karar vericili?e olan etkisidir. �yle ki, TBMM�de parti grubunda ba?vekil s?fat?yla vekillere seslenen Adnan Menderes�in �siz isterseniz Halife�yi bile geri getirebilirsiniz� derken kastetti?i son ?ey ya da kastetmedi?i tek ?ey, Halife�yi geri getirmektir. Ba?vekil Menderes�in Demokrat Parti vekillerinin kafas?na sokmak istedi?i ?ey, milletin iradesinin kendilerinde oldu?unun fark?na varmalar?d?r. 1950�ye kadar egemenli?in millette oldu?u �n kabul�nden hareketle, millete ra?men millet ad?na muktedir olanlarla; 1950�den sonra, d�nem d�nem, millet iradesinin her ?eyden �st�n oldu?u �n kabul�yle, milletin siyaseten yeter bir k?sm?n?n oylar?yla muktedir olmaya �al??anlar T�rk modernle?mesinin en �eki?meli akt�rlerini olu?turmu?lard?r.
Oysa ger�ekte millet iradesi nas?l konumland?r?lmal?d?r? Millet iradesini belirleyen tek ?ey genel se�imler midir? Millet iradesi se�imler marifetiyle el de?i?tirebilecek bir ?ey midir? Ve benzeri sorular?n T�rk modernle?me tarihinin �zellikle 1950 sonras?n? kapsayacak ?ekilde yeniden d�?�n�lmesi ve de?erlendirilmesinin modernle?me ser�venimizi araftal???n?n izah edilebilirli?i a�?s?ndan son derece �nemli oldu?unu s�yleyebiliriz.

T�rk modernle?mesinin araftal???n?n, yani kararl?l?kla-karars?zl???n i� i�eli?inin tesirleri her d�nemde ve ya?am kesitinde kar??m?za �?kmaktad?r. Ba?ta politik alan olmak �zere neredeyse t�m sahalarda temay�z etme m�cadelesinin bu ana aks �zerinden (kararl?l?k-karars?zl?k ya da kakarl?l?k-kar?? kararl?l?k) i?ledi?ini s�yleyebiliriz. Bir bak?ma, k�lt�r sava?lar?n?n ya da ya?am tarz? farkl?l?klar?n?n m�cadelesinin de kayna?? ve/veya nedeni, modernle?me ser�venimizdir. Toplumun kararl? kesimlerinin de karars?z ya da kar??-kararl? kesimlerinin kendilerine g�re deneyimledikleri zorluklar ve �stesinde gelmekte g��l�k ya?ad?klar? �eli?kiler hep olmu?tur. Buna g�re, kendini bir k�lt�r devrimi olarak ortaya koyan cumhuriyet d�neminin mecburi k�lt�r de?i?melerine muhatap olan toplum kesimleri bir tarafta; farkl? olarak serbest k�lt�r de?i?melerine de maruz kalmakla birlikte karars?zl?k veya kar??-kararl?l?k i�inde olmaya devam edenler di?er tarafta�
Modernle?me ser�venimizin s�z konusu fay hatlar?n?n k?r?l?mlar?n?n her seferinde �rettikleri birbirinin tekrar? gibidir. Buna g�re modernle?me, baz? taraflar i�in iyimser bir ilericili?in e?siz bir kayna?? iken; ba?ka taraflar i�in ise de?erler bak?m?ndan s�rekli geri gidi?e neden olan k�t�c�l bir ?eydir. Kafalar kar???kt?r; modernle?menin n�fuz etmeye ba?lad??? her yerden feryatlar y�kselmektedir neredeyse� Nurettin Top�u gibi beyinler bile �garb?n makine g?c?rt?s?� ile dolup ta?an cemiyet hayat?nda k�lt�r�m�z ve de?erlerimizin korunmas? i�in dikkatli olmak gerekti?inden dem vururlar.
T�rk modernle?mesinin arafta kalm??l???na ve bundan kaynakl? k�lt�r �at??malar?na sadece siyaset kurumu yat?r?m yapmam??; irili ufakl? bir�ok grup sosyolojik anlamda b�l�nm�?l�?�n en dramatik ve yer yer tehlikeli de olabilen b�l�nmesi �biz� ve �onlar� �zerinden temay�z etme m�cadelesi vermi?tir.

T�m bu olup-bitenler i�inde T�rk modernle?mesinin de?i?mez, kal?c? ve g��l� imgesi olarak devlete de bir parantez a�mak gerekir. Kemal Tahir�in deyimiyle meziyetleri devlet kurmak olan T�rklerin modernle?me ser�veninde de devletin oynad??? rol�n rastlant?sal olmamas? anla??labilir bir ?eydir. Toplumun neredeyse b�y�k bir b�l�m�n�n �zerinde ittifak etti?i nokta, devletin �nemi ve de?eridir. ?ster millete ait oldu?u teorize edilmi? bir egemenlik, isterse de millete ait oldu?u her se�imde yeniden s?nanmak durumunda kalan bir irade kaynak olarak kullans?n; T�rk modernle?me tarihinin en g��l� ve g�zde akt�r� devlettir. Bat?-d??? modernle?me bi�imlerinin do?as?na da uygun olacak ?ekilde T�rk modernle?mesinin her a?amas?nda, her tonunda ve her karar ya da karas?zl???nda devlet vard?r. �zellikle 12 Eyl�l 1980 sonras?n?n kurgusu ve sonras?n? da bu ba?lam etraf?nda de?erlendirmek gerekir.

Sonu� olarak arafta olma ve her seferinde b�y�k bir maharetle g�ncellenen ve �e?itlendirilen biz ve onlar b�l�nmesinin hikayesi olan T�rk modernle?mesinin haleti ruhiyesini siyasi sahada en iyi yans?tan s�z Sabahattin Zaim�in ?u s�z�d�r:
��zal bizdendir, onlar? idare etmeye �al???yor; Demirel onlardand?r, bizi idare etmeye �al???yor��