Sultan II. Abdlhamit gen ya?ta tahta ?km?? olmas?, meclisin abuk toplanmas?, Kanun-i Esasinin zerinde ok ciddi al??ma yap?lmadan kabul edilmesi ve Osmanl? Devletinin yeni ynetim ?ekline kavu?mas? ile sonulanm??t?. Ancak meclis al??maya ba?lad??? gnlerde, her etnik gurup ba?ka telden dem vurmaya ba?lam??, Rumlar, Bulgarlar, S?rplar, Arnavutlar, Araplar ve devlet iindeki gl guruplar yakla?makta olan sava?a devleti aliyeyi sokmaya aba gstermekteydiler.
SAVA? BA?LIYOR Aradan bir y?l gemeden ufukta Osmanl?-Rus Sava?? belirmi?, gen padi?ah daha ne oldu?unu anlamadan kendini sava??n iinde bulmu?tu. Eskiler bu sava?a 93 Harbi demekteydiler. Kafkaslar ve Balkanlarda kanl? m? kanl? bir sava? ba?lam??, durum her geen gn Osmanl?'n?n aleyhine geli?irken a??tlarda gklere ykselmi?ti.....! Sava? bir milletin topyekn maddi ve manevi imknlar?n? ortaya koyup, d?mana galip gelmesi abas?yd?. Bu abada Ruslar srekli kendilerini yenilerken Osmanl? kendini yenileyememi?, cepheye asker, silah ve tehizat yeti?tirememi?, cepheleri yeteri kadar takviye edememi?ti.....!
24 Nisan 1877de Rus birlikleri s?n?r? a?m??, sava??n ba?lamas? ile birlikte Do?ubayaz?t, Ardahan ve Kars elimizden ?km??t?. Haylaz, Zivin ve Gedikler muharebelerinde say? ve silah gc bak?m?ndan iki kattan daha fazla olan Ruslar? yenen Ahmet Muhtar Pa?aya Gazilik rtbesi verildi. K?sa bir sre sonra da Kars kurtar?ld?. Yahniler Muharebesini da kaybeden Ruslar, ald?klar? yeni takviyelerle Alacada? Muharebesini kazanarak Erzurum nndeki son engel olan Deveboynu nlerine gelmeyi ba?arm??lard?. Deveboynu'nda Rus ordusuyla sava?arak binlerce ?ehit veren ordumuz, 4 Kas?m 1877 de Aziziye Tabyalar?na byk glklerle ekilebilmi?ti.
K?? gelmi?, kar ya?m??, s?cakl?k eksi 20 derecelere d?m?t. Asker; a, susuz, peri?an bir halde Mecidiye, Aziziye, Hamidiye tabyalar?na yerle?mi?, yorgun, bak?ms?z, uykusuz ve peri?and?. Kars yaylalar?ndan evini, kyn, kasabas?n? b?rakan muhacirler, kafileler halinde Erzurum'a gelmi?, beri taraftan i Anadolu'ya do?ru mthi? zor k?? ?artlar?nda insanlar oluk, ocuk, gen, ya?l? ihtiyar Sivas'a do?ru kar alt?nda yrmeye ba?lam??t?. Grnen manzara pek fenayd?. Ancak Dada?lar?n, Pa?a Han?mlar?n Erzurum'u terk etmeye niyetleri yoktu. ?ehri son nefeslerine kadar savunacaklard?. lmek var, dnmek yoktu. D?manla sava?madan ?ehri teslim etmek yoktu.!
RUSLAR ERZURUMU TESL?M ED?N D?YE HABER YOLLUYOR Ruslar eli yollayarak Gazi Ahmet Muhtar Pa?adan ?ehrin sava??lmadan teslimini istediler. Pa?a Erzurum halk? ad?na gelen heyetteki Emek Bayraktar, Mutan A?a, Gl Ahmet, Arap Ali'yi dinledi. Emek Bayraktar: "Pa?am Pa?am duyduk ki kendini bilmez bir ka ki?i ?ehri terk edip Bayburt istikametine gidelim demi?ler... Onlar kendini bilmez bir ka ki?i... Biz ?ehri savunmaya kararl?y?z. On y?lda gz nuru, el eme?i, al?n teriyle yapt???m?z tabyalar yere serilmedi?i srece, her Erzurumlunun bedeni tabya olup yere d?medi?i srece biz ?ehri savunaca??z. Erzurum Tarihte Trk't, Bugn Trk'tr, Yar?n da Tk kalacakt?r." dedi. Pa?a bunun zerine; Rus elisine ?ehri savunacaklar?n? ve teslim etmeyece?ini syleyerek onu geri gnderdi. Kar diz boyuna ula?m??, so?uklar bast?rm??, ancak Erzurum halk? d?mana kar?? birer ?man abidesi olmu?tu. ?ehir haz?rl?kl?yd?. Zaten geride ocuklar, gen k?zlar, gelinler, dedeler ve nineler ile muhacirler vard?. Ancak hepsi de birer kahraman asker gibi imanl?yd?lar. Sava?acaklard?. Yats? ezanlar? okunmu?, namazlar k?l?nm??, kandiller sndrlm?, ertesi sabah kopacak f?rt?naya haz?rl?k olsun diye ?ehir uykuya gemi?ti.
RUSLAR ERMEN?LER YARDIMIYLA GECE BASKINI YAPIYORLAR Hani derler ya "su uyur, d?man uyumaz". ??te bu deyim gerekle?mi?, ?ehirde bulunan Ermenilerden bir k?sm? yre elbiselerini yan?na alarak Sivi?li kynde karargh kurmu? olan Rus komutana gitmi?, "Biz; sizi gece tabyalara sokar?z" demi?lerdi. Dediklerini yapan bu hainler giydirdikleri yre elbiseleriyle geceleyin patika yollardan geerek sessizce Aziziye Tabyalar?ndaki Trk nbetileri gafil avlanm??, Ruslar?n Ermeni k?lavuzlara ta??tarak getirdikleri merdivenleri hendek duvarlar?na dayay?p 2 ve 3 Numaral? Aziziye Tabyalar?na ?kmas?ndan sonra durumdan ?phelenerek parola sormu?lar; fakat ok iyi Trke konu?an Ermeni k?lavuzlar?n; Yabanc? yok, biz Osmanl? askerleriyiz obandededen geliyoruz gibi szlerine kanm??lar ve biraz sonra da onlar taraf?ndan snglenerek ?ehit edilmi?lerdi. nlerini bo? bulan Rus piyadeleri, bundan sonra derhal ileri at?larak tabya iindeki ko?u?larda her ?eyden habersiz olarak uyuyan Tokat ve Maden Taburlar?n?n erlerinin o?unu sngleyerek ?ehit etmi?ler ve bir k?sm?n? subaylar?yla birlikte esir alm??lard?. Bu arada ?ehre haberciler gnderilmi?ti. Sabah ezanlar? okunmak zere olay? duyan Ayazpa?a Cami mezzini Abdullah Efendi olmu?tu. Abdullah Efendi davudi sesiyle ezan? okumu?, Ruslar?n tabyalara girdi?ini halka haber vererek, "Ey mmeti Muhammed! Aziziye Tabyas?'na d?man girmi?. Eli silah tutan, dinini, milletini, namusunu seven tabyalara ko?sun...!" Diye ba??rmaya ba?lad?.
ERZURUM HALKI TABYALARA KO?UYOR Bu ses ?ehirde dalga dalga yay?lm??, yataklar?ndan kalkan ?ehir halk? b?akla, sat?rla, kazmayla, krekle, de?nekle yal?n ayak, ba?? a?k Allah Allah diyerek Top da??na Askerin imdad?na ko?mu?tu. Mehmet Arif Beyin tasviriyle; iki taraf?n askerleri birbirine girmi?, sivil ahali de onlar?n aras?na kar??m??t?. Cephe iinde sava?an kad?nlar oldu?u gibi "o gn Erzurum'dan bir hayli han?m sava?an askerlere ama??r sepetleriyle ekmek, peynir, zeytin, baz?lar? testilerle su getiriyor ve te?vik edici birok da sz sylyorlard?." Erzurum Valisi Kurt ?smail Pa?a ekti?i telgrafta Dada?lar?n kahramanl???n? anlat?rken ?u ifadeleri kullanm??t?. "Erzurum ahalisinin sabi s?byan, kad?n erkek hepsi birden istihkamlara ko?arak sava? ve kavga esnas?nda askerlerimize su vermi?, d?mana kar??l?k vermek gibi hizmetlerde bulunarak, gayret ve dayan?kl?klar?n? gsterdikleri te?ekkrle birlikte arz ederim" Sava? meydan?nda at zerinde elinde k?rbala oradan oraya giden Rus kumandan?na yerden ald??? keskin bir ta?? iman kuvvetiyle f?rlat?p komutan? kafadan yaralay?p yere d?ren Topal Glizar, Nene Hatun, Kartol Piro, Haydar k?z? Hrmz, Name Kad?n, Fatmalar, Emineler ve daha niceleri bu destan?n kahraman kad?nlar?yd?lar.
NENEHATUN SAVA? MEYDANINDA ?ehrin bir ba?ka evinde yanan bir duvar iindeki bir ?mine, 17- 18 ya?lar?nda eperli kynden ?ehre muhacir olarak gelmi? bir gelin, kundakta bir bebek. D??ar?da Urusun tabyalar girdi?ini ba??ran insan sesleri. Duvara asl? bir sat?r. Birden gen gelin kundaktaki ocu?unu al?p ate?in yak?nana koyup bak evlad?m baban ?ehit oldu, amcan yaraland?, d?man Aziziye tabyalar?na girmi?, art?k benim burada durmam mmkn de?ildir. Unutma "Trk ocu?u babas?z byr ama vatans?z bymez". Seni Allah'a emanet ediyorum der ve sat?r? ald??? gibi soka?a f?rlar. Ko?ar ko?ar Aziziye'ye vard???nda Gne? btn ovay? ayd?nlatm??, kad?nl? erkekli dada?lar Allah Allah sesleri ile ovay? inletmektedir. ?ehrin bir ba?ka k?esinde ise "Daha ne uyuyorsunuz Erzurumlular!... Moskof Aziziyeye tabyas?n? bast?.... Erzurumlular! Erlerimizi kesti Erzurumlular! Namus gecesi bu Erzurumlular! Tfek yoksa , tabanca yoksa, ifte de mi, baltada m?, sat?rda m? yok evinizde... Namus gecesi bu, Moskof Aziziyeyi bast? Erzurumlular!
Eskiler bu sava?a 93 Harbi demekteydiler. Kafkaslar ve Balkanlarda kanl? m? kanl? bir sava? ba?lam??, durum her geen gn Osmanl?'n?n aleyhine geli?irken a??tlarda gklere ykselmi?ti.
Daha m? uyuyacaks?n?z!... Kalk?n ko?un, yeti?in Erzurumlular!.... diye ba??r?yorlard?. Orta ya?larda ad? Umuhan olan bir kad?n duvardaki ifteyi kapt??? gibi mahalledeki bir ka kad?nla Topda??'na do?ru ko?maya ba?lad?lar. Ko?uyorlar ko?uyorlard?. Birden Umuhan adl? kad?n?n g?snde ?iddetli bir a?r? ba?lad?. Art?k yryemiyor nefesi kesiliyordu. Derken dizlerinin ba?? zld Topda??'n?n yamac?nda yere d?t. Ruhunu teslim etmi?ti. Ama ona bakan, ald?ran hi kimse yoktu. Ko?uyorlard?. ?ehir halk? Topda??'na iki koldan yakla?makta olup birinci kol Karskap?'dan ?k?p Aziziye Tabyas?'na ko?arken Kurt ?smail Pa?a ko?anlar? disiplinize etmeye abalarken di?er bir kol Glba??, Firdevso?lu K??las?'n?n alt?ndan geerek da?a t?rman?yorlard?. Bu durumu gren Gazi Ahmet muhtar Pa?a: "Aferin koca Erzurumlular. Ben de sizden bunu beklerdim. Acele etmeyin; d?mana birlikte sald?raca??z" derken ko?anlar bu sz dinleyecek durumda de?illerdi. Kaptan Mehmet Pa?a iki tabur askerle hareket ediyor, bir an nce Aziziye yeti?mek istiyordu.
YARBAY BAHR?BEY?N KAHRAMANLI?I Bu arada Yarbay Bahri Bey yaralanm?? kolu paralanm??t?. Btn bu ac?ya ra?men d?mana kar?? hcumu ynetiyor, yaras?n? kimselere belli etmemeye al???yordu. Fakat onunda bir tahamml s?n?r? vard?. Gnderdi?i haberde kendimi kaybedece?im, acil olarak yerime bir komutan gnderin demekteydi. Tm bunlar ya?an?rken Kaptan Mehmet Pa?a Sng tak! Hcum! emrini verdi. yle mthi? sahneydi ki Allah Allah sesleri, k?l? ?ak?rt?lar?, patlayan silah sesleri ortal??? kan glne dn?trm?t. D?man ka?yor sivil ve askerler kaan d?man? koval?yordu. Topda??'nda bulunan ?ngiliz Levant Herald gazetesi muhabiri ya?ananlar? anlat?rken "K?r?ml? Tabyas?'ndan Mecidiye Tabyas?na kadar olan mesafe ate? iindedir. Bu esnada ben dahi at?ma bir mahfuz vurup yar?m saatte Topda??'na vas?l oldum. Ne bakars?n Ruslar ve Trkler bo?az bo?aza kavga etmekte idiler. Topda??'n?n Deve Boynuna naz?r olan taraf? insan le?leriyle kapl? idi. Ahmet Muhtar Pa?a'n?n tabiriyle hendekler d?man le?leriyle dolmu?tu. Bu arada 60 kadar Mslman Kad?n Osmanl? yaral?lar?n? tedavi etmekte idiler".
TABYALARDA ANIT MEZARLAR YAPTIRILIYOR 2003 y?l?ndan beri gnll olarak tabyalara gelen misafirlere 93 sava??n?, ?ehitleri anlat?rken gelen sorulara tam cevap veremiyor, bu durum iimi ac?t?yordu. yle ya nerede bu mezarlar? Konula ilgili gr?t?m ya?l? insanlar ?yle diyiyordu: "Aziziye de sava?an Erzurumlular ?ehitlerini ?ehre gtrerek kendi mezarlar?na defnettiler." Ancak bu cevap konuyu izah edemiyordu. O zaman ?ehit olan askerler nereye defnedildi? ??te cevaplanmas? gereken soru buydu! Sadece 1911 y?l?nda Erzurum Valisi Mehmet Emin Yurdakul "Aziziye Tabyas? nnde" adl? yaz?s?nda duygular?n? ?yle ifade ediyordu. "Ben bu azizi vcutlar?n kemiklerinin gml oldu?u bu kutsal yere gittim. Bakt?m ?plak ve sade mezarlar, ilerinde vatanlar?n?n ?ereflerine yara?an mezarlar..... Vatan topraklar?, vatan paralar? olan mezarlar ki, hak ve hrriyetleri, ?eref ve namuslar? iin kanlar?n? dken ve canlar?n? veren Erzurum'un kahraman ?ehit kad?nlar?na, "Geliniz" diye ba??rlar?n? aarak bunlar? kollar?na alm?? ve onlara "siz bizimsiniz, sizin yeriniz buras?d?r, sizi art?k bizim kollar?m?z aras?ndan hi bir kuvvet alamayacak ve uykunuzu hibir d?man rahats?z edemeyecek!" diyorlar gibiydi. ??te o gn var olan mezarlar geen sre iinde kar, tipi, sel, ya?mur gibi nedenlerle kaybolmu? veya kaybolmak zereydi. Konuyla ilgili de?erlendirmeye 23 Aral?k 1937 tarihli Do?u Gazetesinde Aziziye Destan?'na kat?lm?? Ya?ar Baba ile yap?lan rportajda anlatm?? ve Sava??n bitiminde Ruslar le?lerini b?rakarak kam??lar veya al?p gtrm?ler. Bizim ?ehitlerimiz de alanda toplanm??t? ve 10 Kas?m sabah? kireledik ve yine kapatt?k demi?ti. 1950 sonras?nda 3. Ordu Komutan? Nurettin Baransel 93 Harbinde defnedilen ?ehitlerin mezarlar?n?n dzenlenmesini istemi?, bu maksatla; "3.Ordu Kurmay Ba?kan? Korgeneral Rag?p Gm?pala, Belediye Reis Vekili Cemil Bey, Mft Solakzde Sak?p Efendi ve Gazeteci Veysi Salman'dan" te?kil edilen bir heyet olu?turulmu?tu. Mft Sad?k Efendi nezaretinde toparlanan ve 50 kadar bez torbalar iine konulan naa?lar, abidenin sa? taraf?na d?en k?s?mda haz?rlanm?? olan yeni yerlerine konulmu?lard?.
Ancak alan?n farkl? yerlerine defnedilen ?ehit mezarlar? unutulmu?, kar ve f?rt?na zerlerini toprakla doldurmu?tu. 2012 y?l? Haziran?nda alan? gezerken zerleri toprakla dolmu? olan bu mezarlar? yeniden gn yzne ?kmas?n? sa?lam??, Pusula Gazetesi ve Do?an Haber Ajans? muhabirlerini alarak 9 Kas?m 2012 tarihinde tabyalara giderek konuyu haber yapt?rarak kamuoyuna duyurulmas?n? sa?lam??t?k. Alan?n ayr? yerinde tespit edilen mezarlar?n?n bulundu?u yerlerin de ilerleyen y?llar iinde yeniden evre dzenlenmesi yap?lm?? ve ?ehitlikler bugnk hale getirilmi?tir. Yine 13 Temmuz 2013 tarihinde dnemin valisi Ahmet Alt?parmak'? bilgilendirmemizle ba?layan 9 Kas?m Aziziye Tabyalar? yry? bu y?l Kovit-19'dan dolay? iptal edilmezse sekizincisi dzenlenmi? olacakt?r. Bu y?l yap?lacak yry?le yedincisi gerekle?ecek olan "Torunlar ecdad?na yryor" yry?ne tm vatanda?lar?m?z? bekliyor, ?ehit ve gazilerimize dualar gnderiyoruz.