Tortum ?elalesinden elektrik retme fikri, Osmanl? Dneminin sonlar?ndan itibaren dillendirilmi?ti. 1896da Erzurum Belediye Tabibi olarak greve ba?layan ve ard?ndan Erzurum Sa?l?k Mdr olarak uzun sre memlekete hizmet eden Doktor ?erif Bey, I. Dnya Sava?? ncesinde haz?rlam?? oldu?u kitapta, Tortum ?elalesi hakk?nda ?unlar? yazm??t?:
Mezkr ?ellenin Anadolu Vilayt-? ?ahnesinin hibirinde emsline tesdf etmek mmkn de?ildir. Bu cihetden i?bu ?elleden istihsl edilecek elektrik bil-mbla?a vilyetin her bir ihtiyact-? cereyn?na kfi derecededir. Bu dnemde Tortum ?elalesinden istifade etmek mmkn olmad?. Osmanl? dneminin sonlar?nda Erzurumdaki birka un fabrikas?nda mazot ve benzinle al??an motorlar kullan?lma ya ba?lanm??t?. De?irmenler bu motorlarla al??t?r?lmaktayd?. Erzurum ?ehri elektrikle Rus i?gali dneminde tan??t?. I. Dnya Sava?? s?ras?nda 1916da ?ehri i?gal eden Ruslar, Erzuruma ok say?da elektrik motorlar? getirdi. ??te bu motorlarla ?ehirdeki baz? binalar ve elektrikle ayd?nlat?ld?. Buna dair bilgiyi, Erzurum Lisesi Tabi ?limler Muallimi Hseyin Hsn Bey taraf?ndan kaleme al?nan ve Sebilrre?ad Mecmuas?n?n 21 Mart 1921 tarihli say?s?nda ?kan Erzurum Mektubu isimli yaz?dan ?reniyoruz:
Ruslardan kalma elektrik makineleri vesaire de pek mebzul. ?ehir Ruslar zaman?nda elektrikle tenvir edilirken (ayd?nlat?l?rken) elyevm (gaz motorunda kullan?lan) gaz?n okkas? yz kuru?a
Milli Mcadele dnemi ve Cumhuriyetin ilk y?llar?nda, ?ehirdeki baz? binalar basit elektrik motorlar?yla ayd?nlat?lmaktayd?. Bu dnemde, milli ekonomi anlay???n?n bir sonucu olarak, su ve kmr gibi yerli kaynaklardan elektrik retmek iin baz? ad?mlar at?ld?; fakat bunlardan bir sonu al?namad?. Cumhuriyet dneminde ilk kez 1930lar?n ortalar?nda Tortum ?elalesi ciddi bir ?ekilde gndeme geldi. 1938de Tortum ?elalesinden elektrik retimiyle ilgili ilk ettler yap?ld?.
Tortum ?elalesini tetkik etmek zere Haziran 1938de mhendisten olu?an bir heyet Erzuruma geldi. Heyetin yapt??? ilk ettlere gre, ?elaleden 40.000 beygir kuvvetinde elektrik elde edilebilecekti. Bu kuvvetten tamamen istifade edilmesi halinde elde edilecek elektrikle birok fabrikalar? i?letmek kabil olabilece?i gibi Erzurum ve civar vi2 GEL???M ERZURUM layetlerin de btn ihtiyalar? temin edilebilecekti.
Zikredilen mhendisleri taraf?ndan ?ktisat Vekaletine verilen raporlara gre, elektrik retiminin 3 milyon liraya gerekle?ebilece?i anla??lm??t?. Yine ayn? y?l Vali Vekili Hilmi Balc?, Mteahhit Mustafa Topu ve baz? ki?ilerle ?elaleye gitmi?ti. Ta?handaki elektrik santralini kurmu? olan Mustafa Topu, ?elaleden elde edilecek elektrikten 100-150 km.lik bir sahay? istifade ettirmek iin kurulacak bir fabrikan?n 1.5 milyon liraya yap?labilece?ini tespit etmi? ve bu durum derhal Nafia Vekaletine bildirilmi?ti. Vekalet Mustafa Topunun bu mracaat?n? kabul edince incelemelere ba?lanm??t?. Bu incelemeler 1939 y?l? iinde devam etmi?tir. Bu arada, Erzuruma gelme sz veren Cumhurba?kan? ?nnye bu i?in arz edilerek, kendisinden yard?m istenmesine karar verilmi?tir. Fakat bu te?ebbsten bir sonu al?namam??t?r. 1940larda Naf?a Vekaleti bu konuyla ilgilenmeye ba?lam??t?r. Bu tarihlerde Erzurumda bulunan Necip Faz?l K?sakrek, konu hakk?nda Son Telgraf Gazetesinde bir yaz? kaleme alm??t?r. Yaz? ?yledir: Tortum ?elalesi Nafia Vekilli?inin gzne arpm??. Burada byk bir elektrik santrali kurup Erzurum ve civar?na elektrik cereyan? vermek d?nlyormu?. ?elaleden temin edilebilecek kudret 50.000 beygirlik. Muazzam bir kudret. Btn ?stanbulun btn elektrik cereyan?n? temin eden kudrete msavi. Gereken tesislerin yap?labilmesi, sulh fiyatlar?na gre 6 milyon Trk liras?na ba?l?. ?nsan bu haberi duyunca, birden bire mesut oluyor, de?il mi?
Fakat ben bu haberden birden bire mesut olmad?m; ve onu bana bildiren mtehass?sa bir dikkat ve itirazda bulundum. Dedim ki: -Pek gzel, pek gzel amma, Erzurumda ?imdiki elektrik istihsal kudreti sadece 200 beygirlik bir (Dizel) motorundan ibaret. Bu motor iyi ve kt btn Erzurumu idare ediyor. Buraya 50.000 beygirlik bir istihsal kudretine gre bir cereyan getirilince, sadece getirilmi? olmakla hibir ?ey ifade etmez; ayni zamanda kendisine gre, kendisiyle mtenasip bir istihlak (tketim) manzumesine malik olmazsa, hatta gln bir netice do?urur Dava bu cereyan? Erzuruma getirdikten sonra Erzurumda ona gre de bir i? ve faaliyet zemini kurmak, yani muazzam bir sanayi manzumesi tesis edip, hem vapuru, hem de onun seferini ve yolcular?n? bir arada temin etmek de?il midir?
Necip Faz?l bu yazd?klar?nda son derece hakl?d?r. nk bu yaz?n?n kaleme al?nd??? 1943 y?l? itibar?yla sanayi tesisi olarak askeriyeye ait Silah Fabrikas?, Baltac?o?lu Deri Fabrikas? ve Do?u Kiremit Fabrikas? d???nda herhangi bir tesisten bahsetmek mmkn de?ildir. 1940lar?n sonuna do?ru zel sektr taraf?ndan Aziziye ve Palandken gibi birka un fabrikas? a?lm??t?. Bunlar?n d???nda elektrikle al??an 8 byk marangoz atlyesi, motorlu vas?talar?n tamirini ve baz? yedek paralar?n? yapan 4 tamir atlyesi mevcuttu.
Tortum Elektrik Santrali gerek anlamda Demokrat Parti dneminde ele al?nm?? ve neticelendirilmi?tir. Bu dnem Erzurumun yeni sanayi tesislerine kavu?tu?u bir dnemdir. DP iktidar?n?n sona erdi?i 1960 y?l?na kadar Et Kombinas?, ?eker Fabrikas?, Pasinler Tu?la Fabrikas?, Yem Fabrikas? ve Atatrk niversitesi gibi byk kurum ve kurulu?lar ortaya ?km?? ve bunlar?n ciddi bir elektrik ihtiyac? has?l olmu?tur.
Bu dnem ayn? zamanda ?ehrin nfusunun h?zl? bir ?ekilde art?? gsterdi?i dnemdir.
Erzurumlular, Tortum Elektrik Santrali hakk?nda nemli bir te?ebbste bulunmu?lar ve bir dernek kurmu?lard?r. Tortum ?elalesi ile Erzurumu Ayd?nlatma ve Kalk?nd?rma Derne?i, 17 May?s 1950de, Erzurum milletvekillerine gayelerini anlatmak iin toplant? yapm??lard?r. Dernek Ba?kan? Sebahattin Solako?lu, derne?in tarihesini ve gayelerini anlatarak bu davay? ele almalar?n? ve drt sene zarf?nda Tortum ?elalesi yap?lmazsa Erzuruma gelmemelerini sylemi?tir. 7 Ekim 1950 Cumartesi gecesi Tortum ?elalesi Derne?inin te?ebbs ile ?ehir kulbnde bir toplant? yap?lm??t?r. Yap?lan mzakereler sonunda Tortum ?elalesinden Erzuruma elektrik getirilmesi iin bir ?irketin kurulmas?na karar verilmi?tir. Hkmet bu ?irkete 4 milyon liral?k bir hisse ile kat?lmay? kararla?t?rm??t?r. ?irketin statsn tespit iin belediye Ba?kan? ?evket Ar?, Dernek Ba?kan? Solako?lu, ?? ve Ziraat Bankas? Mdrleri, Fabrikatr Cevat Il?cal? ve Mustafa Keskinerden olu?an bir komisyon seilmi?tir. Erzincan Milletvekili olan Erzurumun tan?nm?? simalar?ndan Ziya Soylu, Cumhuriyet Caddesinde Foto Bingrn biti?i?inde 25-30 000 lira de?erinde olan iki evini Tortum ?elalesi ile Erzurum I??kland?rma ve Kalk?nd?rma Derne?ine ba???lam??t?r. Soylunun bu davran???, 5 000e yak?n yesi olan derne?i sevindirmi?tir.
Bu arada, Tortum ?elalesinden elektrik reterek Erzurum ve havalisinin elektrik tketimini mmkn oldu?u kadar kolay ve ucuz fiyatla kar??lamak i?iyle u?ra?mak zere merkezi Erzurumda olmak zere 50 y?l sreyle ve 1 milyon Trk liras? sermaye ile Tortum ?elalesi Hidroelektrik Anonim Ortakl???n?n kurulmas?na Bakanlar Kurulunun 17.4.1951 tarihli toplant?s?nda izin verilmi?tir.
Cumhurba?kan? Celal Bayar ve Ba?bakan Adnan Menderesin 1950deki Erzurum ziyaretinde gndeme gelen Tortum elektrik tesisat? iin 1951 btesine 1.000.000 liral?k tahsisat konulmu?tur. Bu tahsisat, Erzurum milletvekillerinin gayretiyle daha sonra 2.000.000 liraya ?kar?lm??t?r.
Tortum Elektrik santrali projesinin tatbikat?na 1951de Erzurum Belediyesi ad?na ?ller Bankas? taraf?ndan ba?land? ve tesisat 1 A?ustos 1952de ihale edildi. 12 Fakat projenin blgenin jeolojik ?artlar?na uygun olmayan k?s?mlar?, faaliyetlere ba?land?ktan sonra tespit edildi?i iin, nemli oranda de?i?tirildi ve i? uzad?. zellikle yabanc? malzeme sat?c?lar?yla yap?lan yeni anla?malar nedeniyle i? olduka pahal?ya geldi. ?lk proje tatbik edilemedi?i iin, masraflar da nemli oranda artt?. 1957 y?l?na gelindi?inde; santralin byk in?aat ve tesisat?, transformatrler ve Erzurum ?ehrinin birinci plandaki elektrik ?ebekesinin 17 milyon liraya mal olaca?? ve 1958de tamamlanaca?? hesaplanm??t?. Santralin projesi iki kademede yap?lmak zere dzenlenmi?ti. Birinci kademe 10.500, ikinci kademede 16.000 kilovat elektrik retimi planlanm??t?.13 1960 y?l?na gelindi?inde, santralin in?aat masraf? 30 milyon liray? gemi?ti. Santralin tamam? ise 52 milyon liraya mal olacakt?r.
Bu arada, ?ehrin elektrik ?ebekesini Tortum Santralinden gelecek elektri?e gre dzenlemek iin 1953-55 y?llar? aras?nda baz? al??malar yap?ld?. Yeni elektrik ?ebekesinin ihalesi 1953 y?l?nda yap?l?rken, abonelerin tesisatlar? gzden geirilmeye ba?land?. Tesisatlar?n? fenni usullere ve talimatlara gre dzenlemeyen abonelerin elektrikleri kesildi. ?ebekenin yenilenmesi s?ras?nda yakla??k 15 y?l nce yap?lan eski ?ebekedeki malzemenin nemli oranda yand??? veya bir ?ekilde rd? grld. Bunun nedeni, ?ebekenin noksan olmas?ndan ziyade, abone bran?man ve kolonlar?n?n bozuk veya gayri fenni olmas?yd?. Yap?lan s?k? takip neticesinde 1955 y?l? sonlar?na kadar ?ehirdeki 4.000 abonenin %80i kolonlar?n? yeniledi. Yeni ?ebekenin yap?m? yakla??k 1.000.000 liraya mal olmu?tu.
Tortum Elektrik Santrali yap?m?n?n uzamas?, ?ehirde ciddi ele?tiri konusu oldu. 11 Kas?m 1959 tarihli Hrsz Gazetesinde, Ba?vekil Adnan Menderesin temel atma merasimi iin Tortuma gidi?inin foto?raf? verilerek alt?na ?unlar yaz?lm??t?: Dokuz y?ldan beri Erzurumun bekledi?i Tortum Hidroelektrik Santralinin ikmali bu gidi?le daha y?llarca devam edecek. Fakat temel atma merasimine yukar?daki resimde grld? gibi, ba?ta Ba?vekilimiz olmak zere sratle gidilmi?ti. Sratle in?aat ba?land?. Gerisi malum Temel atma merasiminde gsterilen hassasiyet in?aat?n ikmalinde gsterilse idi ne iyi olurdu
Nihayet 1959 y?l?n?n sonlar?na gelindi?inde, Tortum Elektrik Santrali i?i son safhas?na geldi. Bylece Belediye Ba?kan? Edip Somuno?lu, Tortum Elektrik Santralinden 1 Mart 1960 tarihinde Erzuruma tek trbinle elektrik verilece?ini mjdeledi. Fakat bu mmkn olmad?. Gecikmenin temel nedeni ?ehir elektrik ?ebekesinin tam anlam?yla bitirilememesiydi.
Adnan Menderesin Ba?bakan olduktan hemen sonra gerekle?en Erzurum seyahati sonras?nda hkmet taraf?ndan programa al?nan Tortum Elektrik Santrali, DP iktidar?n?n 10. Y?l?nda May?s 1960ta i?letmeye a?ld?.
Ba?lang?ta sadece Erzurum ?ehrine elektir veren Tortum hidroelektrik santrali 1960ta iki nite ile i?letmeye a?lm?? ve ?ehre tecrbe mahiyetindeki ilk elektrik 4 May?s gecesi verilmi?tir. Bu tarihte elektri?in kilovat?n? 75 kuru?a alan halk, bundan sonra daha az elektrik creti demeye ba?layacakt?r.
Asl?nda Ba?bakan Adnan Menderesin de kat?l?m?yla yap?lacak byk trenlerle hizmete sokulmas? planlanan bu santral, 27 May?s ?htilalinin gerekle?mesi zerine sessiz sedas?z hizmete girmi?tir.
Tortum Elektrik Santralinden elektrik retilerek Erzurum ?ehrine verilmesi, Erzurum iin adeta bir devrim olmu?tu. Yakla??k 40 y?ld?r basit elektrik motorlar?na mahkum olan ve ok czi bir k?sm? bu nimetten yararlanan Erzurum, bu sayede bol miktarda elektri?e kavu?mu?tu. Santralin yap?lmas?ndan nce elektrik motorlar?ndan 1.800 kilovat saat civar?nda elektrik retilirken, Santralin devreye girmesiyle birlikte sarfiyat 4.000 kilovat saatin zerine ?km??t?r. iinde elektrik abonesi say?s? 10.000i gemi?ti. Buna ra?men hanelerin yar?s?ndan fazlas? hala elektrikten mahrumdu.20 1966 y?l?na gelindi?inde ise, ?ehirdeki yakla??k 18.000 evin 11.000i elektrik abonesiydi.
1 Ocak 1961den itibaren geerli olacak yeni tarifeye gre; meskenlerde elektri?in kilovat? 75 kuru?tan 31 kuru?a inmi?ti. Ayr?ca ticarethanelerde 36 kuru?, sanayi cereyan?n?n kilovat? da 23 kuru? olarak belirlenmi?ti. Bylece elektrik cretlerinde ciddi bir indirime gidilmi?ti. Bu tarihte retilen elektri?in nemli bir k?sm? kullan?lmad??? iin byle bir indirime gidilmi?ti. Ayn? zamanda evlerde elektrikli soba ve ocak gibi aralar?n kullan?m? ilk kez bu dnemde gndeme gelmi?tir. Sonuta Santralin yap?lmas?ndan nce elektrik ok pahal? oldu?u iin bundan yeterince istifade edemeyen halk, ?imdi bol ve ucuz elektri?e kavu?mu?tu. 1962 y?l?n?n sonlar?nda Erzurumdaki evlerin yakla??k te biri elektrikli ?s?t?c? kullanmaktayd?.
Di?er taraftan Tortum Hidroelektrik Santralinin yap?lmas?, Erzurum Belediyesine olduka pahal?ya mal olmu?tur. Bu i? iin 20 y?ll?k faiziyle birlikte ?ller Bankas?na yakla??k 70.000.000 lira borlan?lm??t?r. Tortum Santralinde ilk etapta devreye sokulan tek trbinden 6.000 kilovat ?ehre verilmeye ba?lanm??t?. Tortum Elektrik Santralinde ba?lang?ta 4 nite yap?lacakt?. Buna ra?men ncelikle 2 trbin monte edilmi?tir. Bu iki trbinin gc 15760 PS idi. Bu haliyle 1960ta i?letmeyle a?lm??t?. Bununla birlikte ikinci trbin k?sa sre sonra ar?zalanm?? ve tamir iin Almanyaya gnderilmi?ti.
Tortum Elektrik Santralinden gelen elektri?in ?ehre da??t?lmas? iin Kavak Kap? Santral Binas?n?n yan?na bir tevzi evi (indirici ve da??t?c? merkez) yap?ld?. Fakat buradaki kablo tesisat?n?n yetersiz olu?u nedeniyle, sonraki aylada ?ehre tam voltaj verilemedi. ?ehir tevzi ?ebekesi ancak 1961 y?l?nda yenilendi ve ?ehre tam olarak elektrik verilmeye ba?land?. Tortumdan bu suretle bol miktarda elektrik enerjisinin gelmesi zerine, belediyenin y?llardan beri kulland??? dizel motorlara art?k ihtiya kalmam??t?. Bu motorlar?n bir k?sm?, yedek olarak tutulmu? bir k?sm? ise sonraki dnemde ihtiyac? olan ilelere verilmeye ba?land?. Bunlardan birisi A?kale Belediyesine sat?lm?? ve bylece A?kalede bir elektrik santrali kurulmu?tu. Santralin a?l??? 17 Ocak 1961de trenle a?lm?? ve bylece A?kale elektri?e kavu?mu?tu 1965 y?l?na gelindi?inde Tortum Elektrik Santralindeki 2 adet 7.000 MVA.l?k trbin jeneratr grubundan 98 km.lik havai hatla Erzuruma elektrik al?nmaktayd?. Bu elektrikten Erzurum ?ehri ile birlikte ?ehre 15 km. uzakl?ktaki Il?ca Kasabas? istifade etmekteydi. Ayr?ca Hasankale de Tortum Elektrik Santralinden elektrik almaktayd?. Ayn? y?l, ?ehrin yak?n?ndaki kylere de elektrik verilmeye ba?lanm??t?. Mesela Ocak 1965te ?ehre 1 km. mesafedeki Kn (Dada?) Kyne Tortum Elektrik Santralinden elektrik verilmi?ti. Belirtilen tarihte sadece ky okuluna, camiye ve bir gazinoya elektrik ba?lanm??t?. Di?er evler elektri?i kullanabilecek altyap?ya sahip olmad??? iin, buralara elektrik verilememi?ti.
Bu arada 1970 y?l?na gelindi?inde, retti?i elektri?in bir k?sm? bo?a giden Tortum Elektrik Santralinden Erzurumun btn ilelerine ve Karadeniz Blgesine elektrik verilmesi kararla?t?r?lm??t?r. Bu tarihe kadar Santralden Erzurum ile Hasankale, Dumlu, Il?ca, A?kale ve Karab?y?ka elektrik verilebilmi?tir. ?imdi ise 8.400 kilovat olan Santralin gcnn 15.200 kilovata ?kar?larak yukar?da belirtilen yerlere de elektrik verilmesi iin al??malara ba?lanm??t?r. Bylece Tortum Elektrik Santralinin Trkiyede en ok elektrik reten santral haline getirilmesi planlanm??t?r.32 Sonu olarak toplam drt trbinle gc 36.760 PSye ykseltilen Elektrik Santrali bu haliyle 29 ?ubat 1972de hizmete sokulmu?tur.
Di?er taraftan belediye meclisinin 8 Nisan 1972 tarihli toplant?s?nda, Tortum Hidroelektrik Santrali ile buradaki lojman vesair tesislerin ve 98 kilometrelik havi hatt?nda Trkiye Elektrik Kurumuna devri kabul edilmi?tir. Bylece, belediyenin bin bir glkle yapt?rd??? Tortum Hidroelektrik Tesisleri, kanun gere?ince yok pahas?na belediyenin elinden al?nm?? ve belediye 1976 y?l?na gelindi?inde Trkiye Elektrik Kurumuna 60 milyon lira borlu hale gelmi?tir. Belediyenin her gn biraz daha artan bu borcu demesi imkans?z hale gelmi?tir.