Osmanl? Trkleri czip ve dikkate de?er bir sanat dal?n?n be?yz y?l? a?k?n bir zaman ncesinden ba?layarak alemdarl???n? yapm??lard?r. Asl? tibriyle Trk olmayan, ancak din bir vecd ve heyecanla benimsenip hrika rnekleri Trkler taraf?ndan vcuda getirilen bu sanat hsn-i hatt?r.
?u da bir gerektir ki, sanat?n e?er insan topluluklar?na hizmet ve fayda sa?layan bir cephesi de varsa, ondaki gzelli?e hayranl?kla bak???n yan? s?ra, kullan?lma ve benimsenme sahas? da geni?lemi? olur. Hat sanat? da, okuma-yazma vas?tas? olarak hkmetti?i yzy?llar boyunca, giderek artan estetik gcyle varl???n? ayr?ca kabul ettirmi?tir.
Trk hat sanat? denilince, Trklerin ?slmiyeti kabul edi?lerinden sonra okuma-yazma vas?tas? olarak setikleri Arap as?ll? harflerle vcda getirilen sanat yaz?lar? anla??l?r. Ancak ?unu hemen belirtelim ki, Arap harfleri ?slmiyetin zuhrundan sonra yava? yava? estetik unsurlar kazanarak, bu hl VIII. yzy?l?n ortalar?ndan tibren sratlenmi?; Trklerin ?slm lemine dhil olduklar? a?da zten mhim bir sanat dal? hline gelmi?ti. Bu sebeple evvel Arap as?ll? harflerin bnyesi ve ?slm?n ilk as?rlar?nda geli?mesi hakk?nda k?sa bilgiler vermek gerekecektir.
Yaz? sanat?n?n ?slm kaynaklar?ndaki en zl trifi, Hat, cismn letlerle meydana getirilen ruhan bir hendesedir cmlesiyle yap?lm??t?r ve hat sanat?, bu trife uygun bir estetik anlay?? erevesinde as?rlard?r sregelmi?tir. Ekseriy renklerin rol almad??? uuk bir zeminde estetik kavram?n?n sadece siyah izgiler hlinde bylesine ifdelendirili?i, di?er yaz? sistemlerinde pek grlmedi?i iin Bat?l? ressamlarca da tedkik ve ilhm konusu olarak al?nm??t?r. Bu noktadan bak?ld???nda da, hatt? resim seviyesine ?kamam?? basit ve iptida bir al??man?n tezhr olarak de?il, resmin tesinde ve resim kavramlar? ile anlat?lamayacak bir esteti?i ifde eden yksek bir sanat mahsl olarak grmek gerekir.
Bu yaz? sisteminde harflerin biro?u kelimenin ba??na, ortas?na ve sonuna geli?lerine gre bnye de?i?ikli?ine u?rar. Sanat hline dn?yle pek k?vrak bir ?ekle brnen harflerin, birbirleriyle biti?tiklerinde kazand?klar? grn? zenginli?i, hele ayn? kelime veya cmlenin muhtelif terkiplerle yaz?labilme imkn?, bu yaz?lara, sanatta aran?lan sonsuzluk ve yenilik kap?s?n? a?k tutmu?tur. Harfler teker teker birka trl yaz?labildi?i gibi, daha a?a??da tan?t?lacak olan hat e?itlerine gre ?ekil bollu?u, hayret edilecek mertebededir.
?slm dinini kabul eden hemen hemen btn kavimlerin -her?eyden nce- din gayretle benimsemi? olduklar? Arap yaz?s?, bu dinin do?u?undan birka as?r sonra bir milletin de?il, btn ?slm mmetinin ortak mal? hline gelmi?; asl? ve ba?lang?c? iin do?ru bir tesbit olan Arap hatt? sz de zamanla ?umln geni?leterek, ?slm hatt? vasf?n? kazanm??t?r.
Asl? tibriyle bu sanat?n ortaya ?k??? da din mhiyettedir. Zir hat sanat?na mslmanlarca bu kadar k?ymet verilmesi, nce ?slm?n kitab? olan Kurn-? Kermi yaz?l? (yni: mushaf) hline getirmekte ona yak??an bedi gzelli?i aray?p bulmak gayretinden do?mu?tur. Daha sonralar? ise, hat sanat? -yaz?lanlar din konuda olsun veya olmas?n- estetik gyesinden uzakla?madan devam ettirilmi?tir. Rnesans sanatlar?n?n da btnyle din konulara tahsis edilmi? olarak do?du?u ve as?rlar boyunca yle devam ett??i hat?rlan?rsa, bir sanat?n din temele oturup da sonradan din olmayan konulara ynelmesi ictim bir vk?a olarak grlr.
?slmiyetten nce, bugnk rdn ve Suriye topraklar?nda ya?ayan Nabat kavmi taraf?ndan kullan?ld??? iin nabat yaz?s? denilen ve aslen Fenike yaz?s?na ba?lanan Arap harfleri, ilk hliyle, ileride bylesine gl bir esteti?e sahip olabilece?ine dir ipucu vermez; harfleri ok basit ?ekillerden ibrettir. ?slm?n zuhruyla, bilhassa 622deki Hicretten sonra Arap hatt? da ?eref kazanarak, bu yeni ve son semv dinin kitbet vas?tas? olmu?tur.
Bilenlerin nceleri az olmas?na kar??l?k, ?renme ve ?retme vasat?n?n sratle geli?tirildi?i Arap hatt?, zaman iinde, Kurn?n hats?z, dolay?s?yla lisn?n da kusursuz tesbitini sa?layacak ?ekilde techiz edildi. Arapan?n cb?, sessiz harflerin kendi bnyesinde verece?i k?sa sesleri belirtmek iin, hareke i?aretleri ihds olundu. Yine ?eklen biribirine benzeyen harflerin sesini, farkl? mevk ve say?daki noktalarla tesbit usl geli?tirildi. Hatt zaman ilerledike kar???kl?klar? nlemek zere, noktas?z harflerin, benzer ?ekildeki noktal?lardan ayr?labilmesi iin de noktas?z harf (hurf-? mhmele) i?retleri kullan?lmaya ba?land?. Gerek noktalar, gerek hareke ve noktas?z harf i?retleri, hatt?n sanat olu?unda tezyn ?ekilleriyle byk rol oynam??lard?r. Yine Arapan?n gere?i s?ka kullan?lan harf-i tarif (eliflm) de yaz?n?n gzelli?inde muvzene unsuru olmu?tur.
Arap hatt?, muhtelif devrelerde en fazla i?lendi?i blgeye nisbetle, ?slm ncesi anbar, hr, mekk ve Hicretten sonra da meden isimlerini alarak geli?ti. ?slm?n kitap hline getirilen ilk metni olan Kurn, i?te bu mekk-meden hatla deri stne siyah veya kahve renkli mrekkeple, noktas?z ve harekesiz biimde yaz?lm??t? ki, bu ilk rneklerde, elbette sanat mlhazas? aran?lmam??t?r. Zamanla, bu yaz? iki tarza ayr?ld?: Sert k?eli olan? mushaflara ve kal?c? yaz??malara tahsis edilerek, en ziyde Irak?n Kfe ?ehrinde i?lendi?i iin kf ad?yla an?lmaya ba?land?. Sratli yaz?labilen ve sert k?eli olmayan di?er tarz ise gnlk i?lerde kullan?ld?; yuvarlak ve yumu?ak karakterinden dolay? sanat icrs?na uygun bir hl ald?. Emevler devrinde (661-750) ?amda tekml ve yaz?lmas? h?zlanan bu yaz?dan, VIII. as?rda, a??zlar? muayyen enlilikte kalemler tesbit edildi ve zamanla bu kalemlere ba?l? olarak yeni hat e?itleri do?maya ba?lad?. Bunlar aras?nda byk boy yaz?lara mahsus olan cell ve resm devlet yaz?lar?nda kullan?lan standart byk boy olan tomar (tmar) ilk bilinenlerdir. Tomar kaleminin te ikisi slseyn ve te biri sls ismiyle ve ayr? iki kalem cinsi, dolay?s?yle yaz? cinsi olarak geli?tirildi. Ayr?ca (sonradan hepsi terk edilmi? olan) yeni hat nevleri de (riyas, kalemn-n?sf, haffn-n?sf, haffs-sls) bulundu. Yeni yaz? cinslerinin bz?lar?, nisbet ifde eden isimlerinden de anla??laca?? gibi, tomar hatt? esas al?narak onun muayyen nisbette (yar?m, te bir, te iki) kltlm? kalemiyle yaz?l?yor, bu klmede yaz?lar yeni hususiyetler kazan?rken, yazma letinin ad? olan kalem bu nisbete dayan?larak hat mns?na da kullan?l?yordu. Ancak bir kalemin nisbetli klmesine ba?l? olmadan, muayyen istiml shalar? iin ihds edilen k?sas, mumerat gibi yaz?lar hakk?nda kalem yerine hat tbiri geerliydi.
Abbasler devrinin (750- 1258) gittike geli?en ilim ve sanat hareketleri byk merkezlerde ve bilhassa Ba?dadda kitap merak?n? ve bunlar? yazarak o?altan verrak lar? art?rm??t?. ??te bunlar?n kitap istinsh?nda kulland?klar? yaz?ya verrk, muhakkak, nesh veya ?rk deniliyordu. VIII. as?r sonlar?ndan tibren hat sanatkrlar?n?n gzeli arama gayreti neticesi, ll olarak ?ekillenen yaz?lar asl ve mevzn hat ismiyle de an?lmaya ba?land?. Bu yaz?lar? ileri bir merhaleye eri?tirenler aras?nda, ayr? bir mevk?i olan ?bn Mukle (.940), hatt?n nizam ve hengini kaidelere ba?lad? ve bu yaz?lara nisbetli yaz? manas?na mensb hatt? denildi.
Bu geli?meler olurken, kf hatt? da, bilhassa mushaf yaz?lmas?nda parlak devrini sryordu. Yay?ld??? nisbette farkl?l?klar gsteren kf, ?imal Afrika lkelerinde daha yuvarlakla?arak, bilhassa Endlsde ve Ma?ripde magr?b ad?yla hkmranl???n? korudu. ?randa ve do?usunda ise me?r?k kfsi ad?n? ve karakterini alarak -a?a??da tan?t?lacak olan- aklm-? sittenin yay?l???na kadar kullan?ld?. Daha ok bidelerde grlen iri kf hatt? da, baz? bezeme unsurlar?yla birlikte, tezyn bir mhiyet kazand?. Mensb hatt?n?n, yukar?da verrak ad?yla geen ve umumiyetle kitap istinsah?na mahsus olup bu sebeble nesh de denilen ?eklinden, XI. asr?n ba?lar?nda muhakkak, reyhan ve nesih hatlar? do?du. Bu devrin parlak ismi olan ?bnl-Bevvab (.1022), ?bn Mukle yolunu de?i?tirdi ve XIII. as?r ortalar?na kadar bu slb srd. Ayn? yolda al??an ?bnl-Hzin (.1124), tevk ve r?ka yaz?lar?na yn verdi. Nihayet, ?bnl-Bevvb yolunu gel??tirerek aklm-? sitte (alt? yaz?) denilen sls, nesih, muhakkak, reyhan, tevk, r?ka hatlar?n? XIII. as?rda en mtekmil ?ekliyle tesbit edip yazabilen Yaktl-Mustas?m (.1298) ad?ndaki std Ba?dadda zuhr etti. O zamana kadar dz kesilen kam?? kalemin a?z?n? e?ri kesmek de onun bulu?udur ve bu hl, yaz?ya byk letfet kazand?rm??t?r. Aklm-? sittenin btn kaideleriyle hat sanat?ndaki mevk?ini al???yla, yukar?da tan?t?lanlar d???nda, bugne sadece isimleri kalm?? bulunan birok hat cinsi de unutulmaya terkedilm?? oldu (mesela: sicillt, dbc, zenbr, mufattah, harem, ll, muallk, mrsel ve benzerleri). Yktun lmnden sonra, onun aklm-? sitte anlay???, yeti?tirdi?i stdlar eliyle Ba?daddan Anadolu, M?s?r, Suriye, ?ran ve Mavernnehre kadar yay?ld? ve buralarda hkm sren ?slm devlet ve hnedanlar?n?n devrinde dima ilgi ekici bir sanat olarak grld. Daha sonra buralarda yet??en yeni hattat nesilleri kabiliyet ve istidadlar? nisbetinde Yakt yolunu devam ettirmeyi gye edindiler; lkin zaman Yakt a??ndan uzakla?t??? nisbette, bu yaz? slbu da asl?ndan uzakla?arak bozuldu. Art?k bu alt? cins yaz?n?n Osmanl? Trkleri elinde ykselme devri ba?l?yordu.
?slm sanatlar? aras?nda ilgi ekici bir dal olarak grlen hat, Osmanl? devrinde estetik kudretiyle ve zirvede kal?? mddetiyle de en st mertebeye eri?mi?, Trk Hat Sanat? ad?yla an?lacak bir kimlik kazanm??t?r. Ba?dad ?ehrinde nce Abbs, sonra ?lhanl? devirlerini idrak edip de o vakte kadar tedricen geli?en hat sanat?n? Araplar elinde son merhalesine eri?tiren Ykutl Mustas?m, Osmanl? Devletinin kurulma safhas?nda henz vefat etmi?ti ve onun yeti?tirdikleriyle Ykut slubu btn Mslman lkelerine yay?lmaktayd?. Daha nceki yzy?llarda revacta olan kf hatt? art?k ehemmiyetini kaybetmi?, onun yerine aklm-? sitte hkimiyeti ba?lam??t?. Ancak, Osmanl?lar?n geli?ip yay?lmaya al??t?klar? XIV. yzy?ldan -daha sonraki yzy?l?n ba??nda u?rad?klar? Timur karga?as? sebebiyle- bidelerdeki baz? kitbeler d???nda zaman?m?za hat sanat? rnekleri gelememi?tir. elebi Mehmedden sonraki toparlanma devrinden kalan say?l? eserler de, Ykut yolunun Anadolu ve Rumelideki Osmanl? topraklar?nda benimsendi?ini gstermektedir. Bursa ve Edirne gibi pyitaht ?ehirlerinden ba?ka, Osmanl? medeniyetinin yay?ld??? Anadoludaki eyalet merkezlerinde de, hat sanat?n?n tahsil ve terbiyesine riayet edildi?ine en byk delil olarak, XV. yzy?l?n ikinci yar?s?ndaki Amasya ?ehri gsterilebilir. ??te o s?ralarda ?stanbulun fethedilmesiyle, btn ?slm leminin k?sa zamanda kltr ve sanat merkezi haline gelecek olan bu mstesna belde, hat sanat?ndaki liderli?ini de bugnlere kadar muhafaza etmi?tir.
Osmanl?lar?n ilk yz elli y?l?nda tahta ?kan hkmdarlar?n?n hat sanat?yla ilgisine dair malumat yok ise de, Ftihin di?er gzel sanatlar meyan?nda yazma kitaba verdi?i ehemmiyet bilinmektedir. Hatt, o?lu ?ehzde Bayezidin, vali olarak bulundu?u Amasyada -gelece?in hat dehas?- ?eyh Hamdullah (1429-1520)a babas?n?n ktphanesi iin yazd?rd??? eserlerden baz?lar? zaman?m?za kadar gelmi?tir. Ayr?ca, ?stanbulun fethinden sonra, bu yeni Osmanl? beldesinin mslmanla?t?r?lmas?nda yeralan bideler zerindeki cel sls kitbelerin hattatlar?n?n da Ftih devrinin iki byk ismi Yahy (.1477) ve o?lu Ali Sof (XV. as?r) oldu?u, eserlerindeki imzalar?ndan anla??lmaktad?r. Osmanl? hnedan?nda, hat sanat?yla fiilen alkalar? bilinen ilk isimler Sultan II. Bayezid ve ?ehzdesi Korkuttur; her ikisi de hsn-i hatt? ?eyh Hamdullahdan Amasyada ?renmi?lerdir.
?ehzde Bayezidin tahta gei?inden hemen sonra ?stanbula gelip yerle?en ?eyh Hamdullah, hocas? Hayreddin Mara? (? ?) yoluyla Ykutl-Mustas?mye ba?lanan yaz? slubunu en mkemmel ?ekliyle bu ?ehirde de gerekle?tirmeye ba?lam??t?. Sultan II. Bayezidin te?vik ve tavsiyesiyle, Ykutun Saray hazinesinde mevcud bulunan eserlerini bir estetik k?ymetlendirmeye tbi tuttu ve kendi sanat zevk?ni de katarak, bunlardan yeni ve belirgin bir tarz ?karmaya muvaffak oldu. Tahminen 1485 y?l?nda, en az drt ayl?k bir ibadet yaln?zl???na ekilerek ba?ard??? bu mhim i?, ?eyh Hamdullah? Trk Hat Sanat?n?n pri mertebesine yceltmi?tir. Zira o devre kadar hkm sren aklm-? sitte, Abbs devri anlay???na ba?l? idi. Bundan sonra, ?eyh tavr?ndaki aklm-? sitte btn Osmanl? topraklar?na yay?ld? ve Ykut yolunu unutturdu. ?eyhin slup olarak seti?i harfler veya harf gruplar? Ykutun yaz?lar?nda paralar halinde yeryer bulunup gsterilebilir. ?eyh Hamdullah?n dehs?, gzelli?in seiminde ve bunun tekrarlanabilmesinde aranmal?d?r.
?eyhden k?sa bir zaman sonra hat sanat?nda ismi duyulan Ahmed Karahisr (1469?- 1556) ise, Ykut tavr?ndaki yaz?n?n Osmanl? lkesinde yeniden ihyas?na al??arak bu yolda eserler vermi?tir. Lakin, ?eyh slubuna kar?? bu direni? ancak bir hattat nesli devam edebilmi? ve Karahisr yolu unutulup kapanm??t?r. ?eyh ve talebeleri elinde olgunla?an aklm-? sitte aras?nda nesih hatt? Mushaf yaz?lmas?na tahsis edilmi?; sls yaln?z olarak veya nesihle birlikte sanat yaz?s? haliyle yerle?ip srm?, muhakkak ve reyhn XVII. asr?n sonlar?na kadar tedricen b?rak?lm??t?r. Tevknin yerini -daha sonra anlat?lacak olan- dvn ve cel dvn yaz?lar? zaten doldurdu?u iin, bunun da shas? daralm??;r?ka ise iczet hatt? ad?yla hattatlar?n imza sat?rlar?nda ve hat iczetnme (diploma)lerinde kullan?lm??t?r.
?eyh Hamdullah?n at??? ???r, damad? ?krullah Halfe (.1543den sonra), o?lu Mustafa Dede (1495-1538) ve torunlar?, ayr?ca bu yolda yeti?enler eliyle yeni nesillere aktar?ld?; mhim hattatlar yeti?ti ve bu slup ?krullah Halfe o?lu, Pr Mehmed (.1580) ve Hlid Erzurm (.1631) s?ras?yla Dervi? Ali (.1673)ye kadar geldi. nce bu staddan derse ba?lay?p, sonra onun talebesi Suyolcuzde Mustafa Eyyb (.1686)den tamamlayan Hf?z Osman (1642-1698), ?eyh slubundaki aklm-? sitteyi ikinci bir estetik de?erlendirmeye tbi tuttu ve bundan bir yeni tav?r ?kard?. Bylece, bu alt? cins yaz? -bir k?sm?n?n kullan?lmas?ndan vazgeilmi? olmakla beraber- ikinci bir szlp ar?nma safhas? geirdi ve Hf?z Osman slubu, ?eyh Hamdullah?nkini k?sa zamanda unutturdu; yeni yeti?en hattatlar da severek bu yolu tercih ettiler. Ancak, uzaktan okunmak iin yaz?lan cel sls hatt?, ilerlemek ?yle dursun, XVI. yzy?la nazaran gerilemi?ti. ??te XVIII. yzy?l?n sonuna do?ru Hf?z Osman slsn ok iyi inceleyen Mustafa Rk?m (1758-1826) isimli deh mertebesindeki hat sanatkr?, a?abeyi ?smil Zhdi (.1806)den ?rendi?i bu sls anlay???n? daha da geli?tirerek cel slubuna aktarmay? ba?ard?. Ondan yeti?en H?im (.1845) ve Reci (1804-1874) efendilerin ard?ndan, bilhassa Smi Efendi (1838-1912)nin elinde cel sls hatt? -hl geilemeyen- en mkemmel ?ekline eri?ti. ar?anbal? rif (.1892), Abdlfettah (1815?-1896), Nazif Bey (1846-1913), Tu?rake? ?smail Hakk? Altunbezer (1873-1946), mer Vasfi (1880-1928), Emin Yaz?c? (1883-1945), Hmid Ayta (1891-1982), Halim zyaz?c? (1898-1964), Mcid Ayral (1891-1961) hep bu slubun temsilcisi olmay? ba?ard?lar ve cel slsle grlmemi? istifler tertipleyip levha ve kitbeler yazd?lar. Mustafa Rk?mla ayn? devirde ya?ayan Mahmud Celleddin (.1829) ise, cel sls hatt?nda sert ve durgun grn?l bir sluba sahip oldu?undan, Rk?m?n gergin ve hareketli tavr? kar??s?nda tutunamam??t?r. Buna mukabil, sls-nesih yaz?lar?nda Hf?z Osman yolunu latif bir tarzda srdren Mahmud Celleddinin, ?rencisi ve han?m? olan Esm ?bret (d.1780) de kad?n hattatlar?n en ba?ar?l?s? say?l?r.
XIX. yzy?lda Kad?asker Mustafa ?zzet Efendi (1801- 1876) ve Mehmed ?evki Efendi (1829-1887) gibi iki emsalsiz hat stad? -yine Hfiz Osman slubundan ilham alarak sls, nesih ve r?ka (iczet) yaz?lar?nda birbirinden farkl? iki mektebin do?mas?na vesile oldular. Mustafa ?zzet Efendinin -cel slste de ok muvaffak olan- ?efik Bey (1819-1880)den ba?ka, Muhsinzde Abdullah Bey (1832- 1899), Abdullah Zhd Efendi (.1879), Kay??zde Hf?z Osman Efendi (.1894) gibi talebeleriyle, ?efik Beyin yeti?tirdi?i Hasan R?z (I849-1920) ve Ali (.1902) efendiler bu tarz?n sekin temsilcileri say?l?rlar. ?evki Efendinin yeti?tirdikleri aras?nda Bakkal rif (1830-1909) ve Fehmi (1861- 1916) efendiler ns?ray? al?rlar. rif Efendinin talebesi Aziz Efendi (1871-1934), bu slubu Kahirede Tahsnl-Hutt Medresesindeki hocal??? esnas?nda (1923-1933) M?s?r hattatlar?na da ?retmi?tir. Smi Efendinin talebesi olan Reisl-Hatttn Kmil Akdik (I861-1941) de Kahireye gidi?lerinde yazd??? eserlerle orada ok tan?nm??t?r.
?imdi, Osmanl?lar?n devlet yaz??malar?nda kullan?lan yaz?lar?n tan?t?m?na gelelim: Tevk ve onun incesi olan r?ka hatt?n?n mahall anlay??larla i?lenmesi sonunda ?randa ortaya ?k???yla -as?lm?? gibi duran harflerinden dolay?- bu yaz?ya talk ad? verilmi?; bu kadm talk hatt?, o lkede devlet yaz??malar?n? yrten mn?ler taraf?ndan ok kullan?l?p geli?tirilmi?tir. Kurulu?undan tibren, devletin resm yaz?s? olarak tevk -ve nadiren r?ka- hatt?na yer veren Osmanl?lar, Ftihin Akkoyunlularla sava?mas? (1472) sonunda, onlar?n dvan ktiplerinin ?stanbula getirili?iyle bu talk hatt?n? tan?maya ba?lad?lar. An?lan yaz?n?n k?sa zamanda byk bir de?i?ikli?e u?ramas?yla dvn hatt? Osmanl? karakterini kazanm?? olarak ortaya ?kt?; bunun harekelerle bezenmi? ve daha geli?mi? ?ekli de cel dvn ad?yla st seviyedeki resm yaz??malara XVI. as?rdan tibren tahsis olundu. Resm i?ler haricinde kullan?lmas?na cevaz verilmeyen ve sadece Dvn-? Hmyunda ?retilen her iki yaz? da, bilhassa XIX. yzy?lda en mkemmel seviyesine ula??p, bu hal XX. yzy?lda da devam etti. Okuyup yaz?lmas? di?er yaz? nevilerine gre etrefil olan ve sat?r sonlar? ykseltilerek bitirilen bu iki devlet yaz?s?, kolay okunman?n ve araya bir?ey yaz?l?p da tahrifata u?rat?lman?n nne gemek iin mahsus seilmi?, resm yaz??malar da bylece teminat alt?na al?nm?? olsa gerektir.
Padi?ah?n btn yaz?l? emirlerinin (ferman, berat, men?ur ) stnde kendi ismini ta??yan tu?ra ?ekline Osmanl?larda ilk olarak Orhan Gzde rastlanmaktad?r (1324). XV. ve hele XVI. yzy?llarda mutena tezhipli rneklerine hl hayranl?k duyulan padi?ah tu?ralar?, zaman iinde grn?yle bozulmu? ve XVIII. yzy?l sonlar?nda yeni bir nisbet aray???na girilmi?tir. Nihayet, yukar?da an?lan Mustafa Rk?m, III. Selimden itibaren tu?ra ?eklini cidden ?slah etmi? ve bu hal II. Mahmud tu?ras?nda belirgin bir grn? kazanm??t?r. Daha sonra Smi Efendinin elinde, matematik ve estetik kavramlar?n?n i?birli?iyle tu?ra son ?eklini II. Abdlhamid zaman?nda alm??t?r.
Aklm-? sitte d???nda Osmanl?larda ok be?enilen bir yaz? cinsi de ?randa nestalk denilen talk hatt?d?r. Di?erlerinin aksine, talk -Arapada harflerin k?sa seslendirilmesinde kullan?lan- hareke i?aretlerine yer verilmeden, ?plak ve sade bir grn?le yaz?l?r ve bu sebeple Trkeye de uyumlu gelir. Sanat eserleri d???nda dvanlar?n, ?er ve kaz hkmlerin kaleme al?nmas?nda geni? bir kullan?lma sahas? bulmu? olan talk?n do?u? sahas? ?rand?r. Yukar?da an?lan kadm talk hatt?n?n oka i?lenmesi sonunda geirdi?i safhalar, onda de?i?ikli?e sebep olmu? ve bu yeni yaz? nevine -herhalde talk? ortadan kald?rd??? iin- neshtalk ad? verilmi?tir. Zamanla nestalke dn?en bu ismi benimsemeyip talk ad?n? tercih eden Osmanl?larda, yaz?n?n isminde oldu?u kadar, tavr?nda da farkl?l?klar do?mu?tur.
XV. yzy?l?n ikinci yar?s?ndan ba?layarak, bilhassa ince (hurde, haf) ?ekliyle kitaplarda grlmeye ba?lanan talk hatt?, nestalk slubuna ba?l? kal?nmak suretiyle Osmanl? topraklar?nda da yay?lm??t?r. ?ran?n byk ismi Mr ?mdl-Hasen (1554?- 1615)nin mkemmel tavr?, onun ?rencisi Dervi? Abdi (.1647) eliyle ?stanbula getirilmi? ve sanat evrelerinde hemen benimsenmi?tir. Bu sebeple XVIII. yzy?lda eser veren Durmu?zde Ahmed (.1717), Ktibzde Mehmed Refi (.1768), ?eyhlislm Veliyddin (.1768) efendiler gibi Osmanl? talk hattatlar? hep ?md-? Rum (= Anadolunun ?md?) veya ?md-? sni (=?kinci ?md) nvanlar?yla an?lm??lard?r. Dedezde Mehmed Efendi (.1759)nin yeti?tirdi?i ve sa? taraf? felli oldu?undan sol eliyle yazd??? iin Yesr lakab?yla an?lan Mehmed Esad Efendi (.1798), ?md?n yaz?lar?n? bir estetik k?ymetlendirmeye tbi tutmu?; yapt??? isbetli seimle 1780de ortaya ?kan yeni tav?r, art?k Osmanl? taIk slubu olmu?tur. Yesrzde Mustafa ?zzet Efendi (1770?-1849) de, babas?n?n noksanlar?n? tamamlayarak bilhassa cel talk hatt?nda emsalsiz bir yol alm?? ve ok eserler vermi?tir. Ayn? yolu daha da titizlikle srdren Smi Efendi ise, Nazif Bey, Hulsi Yazgan (1869-1940), mer Vasfi ve Necmeddin Okyay (1883-1976) gibi k?ymetli ?rencileriyle bu gzelli?i Trkiye Cumhuriyeti y?llar?na kadar aktarm??t?r.
Osmanl?larda be? yzy?la yak?n bir zaman sresince mill hviyet gstererek devam eden ve en mkemmel seviyesine XIX.-XX. yzy?llarda eri?en hat sanat?n?n mahsulleri de -an?lan yzy?llarda- gemi?e gre o?alm??t?r. Bunda her nevi hatt?n en gze arp?c? ?ekli olan celnin de ayn? devrede tekaml edi?i kadar, buna ba?l? di?er bir sebep de, yaz?lma sahas? olarak tercih edilen levhalar?n ve hem sivil, hem de din mimarde -ekseriya mermere oyulup da- d?? cephede yer alan kitbelerin art???n?n rol bulunmaktad?r. Eski devirlerde Mushaf, dvan v.b. gibi yazma kitaplara; k?ta denilen, bir veya iki nevi hatla ka??d?n sadece bir yzne yaz?lan ve etraf? da bezenmi? olan -yakla??k kitap ebad?ndaki- paralara; k?talar?n biraraya getirilmesiyle albm ?eklinde haz?rlanan murakkaalara daha ok rastlanmaktad?r.
Cel sls ve cel talk geli?tikten sonra, bunlarla yaz?lan byk boydaki levhalar da meknlar? sslemeye ba?lam??t?r. Hf?z Osman?n bulu?u olarak hat sanat?nda yer alan ve ?slm Peygamberinin hric ve ahlak vas?flar?n? anlatan hilye levhalar? da, XIX. as?rdan tibren daha ok say?da ve daha byk ebadda yaz?lm?? rnekleriyle grlmektedir.
Hattatlar?n kulland??? edevat ve malzemenin de Osmanl? ince el sanatlar? aras?nda mstesna bir yeri vard?r. Muhtelif renklere boyand?ktan sonra hr denilen cillama usul ile kullan?labilecek hale getirilen elyap?s? k??tlara yazmak iin, is ve arapzamk? eriyi?inin havanda dvlmesiyle is mrekkebi, varak alt?n?n ezilmesiyle de alt?n mrekkebi elde edilir. Ll (k?rm?z?) ve z?rn?k (sar?) mrekkepleri de ok kullan?lm??t?r. Hokka ve kam?? kalemin iinde sakland??? divit (silindir biimindeyse: kubur), kalem amada kullan?lan kalemtra? ve makta gibi letler, bunlar? imal ederek geimini sa?layan bir zanaatkr (bzan da: sanatkr) zmresinin do?mas?na vesile olmu?tur ki, hat ?aheserlerinin yan?s?ra bunlar da grenlerde hayranl?k uyand?rmaktad?r.
S?k? bir disiplinle yrtlegelen usta-?rak ?retimi sonunda iczet (diploma) verilerek nesilden nesile intikal ettirilen hat sanat?, zaman iinde bnyesini yenileyebildi?i ve di?er sanatlar?n aksine Bat?dan tesir alacak bir yan? bulunmad??? iin, Osmanl?larda gn gnnden l olarak XX. yzy?la kadar gelebilmi?tir.
Kaynaklar:
etin,Nihad M., ?slm Hat Sanat?n?n Do?u?u ve Geli?mesi, (Ykut devrinin sonuna kadar) ?slm Kltr Mirs?nda Hat Sanat?, ?stanbul,1992, s.14-30.
Derman,M.U?ur, Hat Sanat?nda Osmanl? Devri,rnekler Katalogu, ?slm Kltr Miras?nda Hat Sanat?,?stanbul, 1992,s.33-43;177-232.
Gelibolulu Mustafa l, Menk?b-? Hnervern, ?stanbul, 1926.
Habib, Hat ve Hatttn, ?stanbul, 1305.
?nal,?bnlemin Mahmud Keml, Son Hattatlar, ?stanbul, 1955.
Mstakmzde Sleyman Sdeddin, Tuhfe-i Hatttn, ?stanbul, 1928.
Nefeszde ?brahim, Glzr-? Savab, ?stanbul,1939. Suyolcuzde Mehmed Necib, Devhatlkttb, ?stanbul, 1942.