Kuran-? Kerim okundu?u zaman, her Mslman?n iini ferahlar, ruhu huzura erer. Kimisi kendisini Mekkede hisseder, kimisi ok farkl? bir lemde Farkl? isimlerden farkl? Kuran tilavetleri insan? bir yerden al?p ba?ka bir yere gtryor. Mesela ?smail Bierden ya da Kani Karacadan Kuran dinlememi? olan birisi ?stanbul tavr?nda Kuran dinlemi? say?lmaz. ?stanbul tavr?nda okuma yapanlar?n gnmzde say?s? ne kadar azalsa da bu usuln temsilcileri hi tkenmiyor.
Ramazan-? ?erif bir yanda mminler iin en nemli ibadetlerden orucu getiriyor, bir yandan Kuran-? Kerimin mjdesini. Ay?n manas?n? mukabele ve teravihlerde buluyoruz. Bakara suresi 185. ayette mjdelendi?i zere, (O say?l? gnler), insanlar iin bir hidayet rehberi, do?ru yolun ve hak ile bat?l? birbirinden ay?rman?n apa?k delilleri olarak Kuran?n kendisinde indirildi?i Ramazan ay?d?r.
Kuran-? Kerim okumaksa, ayr? bir sanat. Yzy?llard?r Allah?n kitab?na iman eden mminler onu en iyi ?ekilde anlayabilmenin yollar?n? ar?yor, okuyu? ?ekilleri zerine tefekkr ediyorlar.
?slam medeniyetine nemli katk?lar? bulunan Trk kltrnn bir di?er katk?s? da Kuran-? Kerimin okunu?unda ne ?k?yor. ?stanbul tavr? olarak adland?r?lan bu tavra sahip olmak hem Kuran-? Kerime hkimiyet, hem derin bir musiki bilgisi gerektiriyor.
Peki, nedir ?stanbul tavr?? Gnmzde devam etmekte midir? Bu sorunun izini srdk.
EVVELA SZ ANLA?ILACAK
Trk musikisinin, cami-tekke musikisi ve klasik mzik diye ikiye ayr?ld???n? anlatan Neyzen mer Erdo?dular, cami ve tekke musikisinin Kuran-? Kerime haz?rl?k iin yap?ld???n? vurguluyor.
Yani, al?nan dini mzik e?itimi Kuran-? Kerimin do?ru okunabilmesi gayesiyle ?ekilleniyor. Gftenin her zaman nde oldu?unu, makaml? syleyi?e feda edilmemesi gerekti?ini syleyen Neyzen mer Erdo?dular ?lahi ve ayinler, Kuran-? Kerimi daha gzel okumak iin yap?lan bir e?itim bana gre. Dini mzikte de evvela gfte gelir. ?lahi ve ayinde ok ssleme olmaz. Kuran-? Kerimde de ayn? i?te. Evvela sz anla??lacak, bo?ulmayacak. M?s?rl? haf?zlar?n gftesi anla??lm?yor mesela diyor.
Sleymaniye Camii ba? mezzini Mehmet Koyi?itler de Kuran-? Kerime zel bir tav?r olmas? gerekti?ini d?nenlerden:
zellikle Kuran da bir tav?r olmal?. ?stanbul tavr? diyoruz M?s?r tavr? diyoruz mesela. M?s?r?n da a??rl??? var Arap lkeleri ierisinde. ?ran ve Suriyede de var, bir ekoldr bunlar. skdar tavr? da ?stanbul tavr?n?n ierisinde bulunuyor. Onun esprisi de ?udur: rahmetli skdarl? Ali Efendinin ismiyle msemma olan Yeralt? Cami imam?yd?. Sonra bir ara skdarda grev yapm?? yine oralarda vefat etmi?. Onun tarz? da ?stanbul tavr?n?n iindeki skdar tavr?d?r.
nl haf?z Kani Karaca skdar tavr?n? bir rportaj?nda ?yle anlat?yor:
O tav?rda kelimeler yay?lmaz, yani ?yle ifade edeyim, bir okuma tarz? vard?r ki baz?lar? hoca nnde talim eder gibi yayarak abartarak Kuran okurlar. Ez Besmeleyi ele alal?m mesela, (talim okur gibi yaya yaya hece hece ve heceleri abart?l? vurgularla okuyor) bir de ?yle okuyay?m, makaml?, ok gzel ve ustaca besmele ekiyor. Olmas? gerekti?i gibiydi ikinci olan?. Diyelim ki u??ak makam?ndan ba?layacak, (u??ak makam?yla bir besmeleye ba?l?yor ve yar?s?na kadar geliyor) sonra ?yle devam eder (Besmeleyi yar?s?ndan itibaren devam ediyor ve bitiriyor.) ??te bu u??ak oldu ?imdi. Bunu ister hicaz yap, ister hseyni yap, ister rast yap Byle okunursa yani skdar tarz?nda okunursa, kelimeler daha ah?m ?ah?m vaziyette yerine oturur ?stanbulun eski tarz? skdar tarz?d?r. Hoca nnde talim okur gibi dedik ya.
HEM HAFIZ HEM FUTBOLCU
Kuran tilavetinde yorum olarak nitelendirilen ?stanbul tavr?nda Kuran okuyan az say?da ki?i kald?. Bunlar?n da biro?u gen haf?zlar taraf?ndan bilinmiyor. Bu yorumun en bilinen isimleri de ?yle: Sami, Karabacak Sleyman, m Osman, Byk ve Kk Kemal, Mecid, Hasan Akku?, Abdurrahman Grses, Aziz Bahriyeli, skdarl? Ali Efendi, Adal? H?zal Efendi, Abdurrahman Grses, ?smail Bier, Kani Karaca, Esat Gerede, Hasan Akku?, Muharrem Arslantrk, Nihat Ulu, Zeki Altun, Kemal Tezergil, Haf?z Fikri Aksoy, Ahmet Bolulu, Eski Beyaz?t Cami imam? ?smail Bier, Halil ?brahim anakkaleli, Aziz Bahriyeli, Fevzi M?s?r, mir Ate?.
skdarl? Ali Efendi gibi dnemin nemli haf?zlar?yla ahbap olan Neyzen mer Erdo?dular, ?stanbul tavr?yla Kuran okuyan isimlerin, hocalar taraf?ndan gen haf?zlara aktar?lmad???n? sylyor. ?stanbul tavr?yla okuma yapan haf?z ve imamlar?n kltrl ki?iler oldu?unu, en az bir enstrman ald?klar?n?, en az 3 dil bildiklerini ve birok alanda al??ma yapm?? din adamlar? oldu?unu da ekliyor.
Erdo?dular Kuran okuyu?unda ?stanbul tavr?ndan uzakla?man?n radyo ve televizyonla ba?lad??? gr?nde:
Kani Karacan?n k?ymetini bilmezsen, Alaeddin Yava?a gibi bir stad? ya??yorken hala televizyonda gremiyorsak dnp sormam?z laz?m kendimize. Abdurrahman Grses Beyaz?t Cami ?mam? yak?n zamanda vefat etti. Grses, Osmanl?n?n son temsilcilerindendi. Bunlar hibir yerde yay?nlanm?yor, ocuklar neyi duyacak, neyi taklit edecekler? Osmanl?n?n kal?nt?lar?ndan benim ocuklu?umda imam olan Hasan Akku? iyi bir mzisyen, Be?ikta? A tak?m?nda futbol oynam??, iyi bir gre?i. Bunun yan?nda pek ok meziyetleri de olan bir insan. Fevkalade gzel Kuran okur, Yemende esir d?m?. ok farkl? bir insan
D?NLETMEZSEN KAYBOLUR
Gen haf?zlara ?stanbul tavr?yla okuyan me?hur isimleri sordu?unda tan?mad?klar?n? ?renen Erdo?dular, dinletilmeyen ki?ilerin unutulmas?n?n ka?n?lmaz hale geldi?ini ifade ediyor:
?imdi ocuklara sordum Haf?z Mecid diye birini duydunuz mu, Haf?z Esat Gerede diye birini duydunuz mu? Yok diyorlar. Gidin hocan?za yuh deyin benim ad?ma dedim. Yani sen haf?zs?n talebene bir evvelki neslin iyi okuyan insanlar?n? tan?tmaz, dinletmezsen sanat yok olur. Allah raz? olsun ben hocam sayesinde Haf?z Mecidin mevlidi ?erifini, ?stanbulun esas Osmanl? okuyu?uyla Esat Gerededen ezberlemi?tim.
Kani Karaca gibi stad?n hayattayken mezzinlerin bile gidip dinlemedi?ini, onu dinlemeye gelenlerin hep ihtiyarlar oldu?unu gzlemleyen Erdo?dular Kani Karaca md?r. Eminnndeki Yeni Camide ramazan ay?nda mukabele okuyor, han?m? koluna girerek Beyaz?t Camine getiriyor. Orada da okuyor. Oradan tekrar yryerek Fatih Camine gtryor ve ayn? gn 3 farkl? yerde Kuran okuyor. Ben Kani Karacay? dinlemeye Beyaz?t Camine giderdim. nne ta? atlas?n 10-15 ki?i oturur, onlar da ihtiyar ve anlayan insanlar. Ba?ka da kimse dinlemezdi diyerek bu tavr?n kaybolmas?n?, gereken nemin verilmemesine ba?l?yor.
Kurandaki ?stanbul yorumunu ba?ka yorumlar? taklit ederken kaybetti?imizi syleyen Sleymaniye Cami ba?mezzini Mehmet Koyi?itse statlara sayg?m?z sonsuz ama Trkiyedeki bu ak?m nedir? Arap-M?s?r usuln niye taklit ederler, bunu anlamak olduka zor. ?stanbulda Fatihte haf?z olmu?, makam, musiki me?k etmi?. Daha dne kadar ?stanbul tavr?yla okuyanlara bak?yorsun taklitilik yap?yor. Bitirdiler, bir ?ey b?rakmad?lar. Ne gzel kendi tavr?m?z var. e?itli makamlar?m?z var. Ama maalesef bir ?ey kalmad? diyor.
EZBERLEN?P TAKL?T ED?LMEL?
skdarl? Ali Efendiden hocas?n?n ?srar?yla 20 sayfa ezberledi?ini syleyen Erdo?dular, ezbere devam edilmeyince unutuldu?unu ifade ediyor. Okumay?nca, devam etmeyince unutuyorsun. Maksat bu tavr? alabilmek. Hocalar talebelerine bunlar? sylemezse talebe ne bilsin. Tav?r sonra kayboluyor. O tavr? da yapabilmek iin evvela kuvvetli bir mzik e?itiminden gemek laz?m. ?yi bir hocadan evvela ses e?itimi, ondan sonra makamlar hakk?nda bilgi ve klasik eserlerden pek o?unu gemek laz?m. Yoksa makam da tav?r da ?renilmez. Bu insanlar? ezberleyerek, bire bir taklit etmek laz?m.
MAKAM ?RENMEK ?ART
Koyi?it, ?stanbul tavr?nda tilavet yapabilmek iin bir musiki e?itimi almak gerekmedi?ini, iyi ve seici bir dinleyici olman?n yeterli oldu?unu sylerken, Erdo?dular ise musikiden beslendi?ini ama ncelikle dzgn bir ?stanbul Trkesiyle konu?ulmas? gerekti?ini ifade ediyor. Her iki isim de ezber yntemiyle makam ?renilmesi gerekti?ini ifade ederken Koyi?it makamlar?n dinleme yntemiyle kendili?inden geli?ti?ini ifade ediyor:
Dinleye dinleye de makam ?renirsiniz. Zaten makamlar kendi kendine olu?ur, geli?ir. Diyelim seslendirdi?iniz bir a?r-? ?erifin iinde fark?nda olmayarak, bilmeyerek 2-3 tane makam yap?yorsunuz zaten. Siz onu sslemi?sinizdir ama makam yapt???n?z? bilmezsiniz. Bunun iinde makam vard?r. Okudu?unuz bir trk de de makam vard?r ama hangi makam da syledi?inizi bilmezsiniz. Bu sa?lam kulaktan kaynaklan?r.
MANAYI KAIRMAMALIYIZ
Kuran okurken makam-yorum olmas?n?n normal oldu?unu ama makam yaparken bunu manaya feda etmemek gerekti?ini, okuyan?n Kuran?n manas?na da hkim olmas? gerekti?ini vurguluyor i?in ustalar?.
Mehmet Koyi?it usuln makam?n nnde olmas? gerekti?inin, ?stanbul tavr?n?n iinde ok farkl? na?meler, farkl? gei?ler oldu?unu syleyerek Kuran okurken birka makam?n gezilerek okundu?unun alt?n? iziyor:
Kuran-? Kerim okurken Kuran?n usul, makam?n nnde olmal?. Tecvid, hurufat, usul kaidesi, makam arkadan gelmeli. Benim sesim gzel makam da biliyorum, musiki biliyorum, nota da biliyorum ?yle bir okuyay?m demek olmaz. Kuran-? ssler siniz, tav?r koyars?n?z, makam koyars?n?z ama Kuran?n tecvidiyle talimini a?madan Biz ne yap?yoruz makam? n plana al?yoruz.
FARK BU TOPRAKLARDA
?stanbul tavr?n?n 3e ayr?ld???n? syleyen mer Erdo?dular Bu tav?r e ayr?l?rm??. Eskilerin syledi?ine gre en gzeli skdar a?z?ym??. ?kincisi Fatih, ncs ar?amba. O a??zlar maalesef kayboldu. ?stanbul tavr?n? farkl? k?lan?n bu topraklar?n kltr oldu?unu belirten Erdo?dular ?imdi bir Sleymaniye dnyan?n ba?ka bir yerinde var m?? Arap yapabilir mi yapamaz. Yapamam?? da. Bir Selimiye var m? dnya da yok? De?il ki Arap yapacak. Selimiye de ona yak???r ?ekilde ssleme var ve ona yak???r ?ekilde de haf?z efendiler var.
Kuran?n farkl? lkelerde farkl? yorumlarla okunmas?n? milliyetilik olarak grlmesini de?erlendiren Erdo?dular Tabii ki milliyetilik. Ben Trkm Trk gibi okuyaca??m. Arapta Arap a?z?yla okuyacak. M?s?rda okunur diyor de?il efendi. M?s?r nas?l okur ki? Tamam, gzel okuyorlar ama ?stanbul farkl?. Biz okuyamay?z nk Arap de?iliz, o leheyi kullanamay?z. Arap onu gzel okur, bizim yapt???m?zsa kt bir taklit oluyor diyor.