ASKER OKULLAR VE RES?M DERSLER?
18.Yzy?la gelindi?inde Osmanl? Devletinin kaybetti?i sava?larda temel nedenin a?da? geli?melere ayak uyduramay?? oldu?u anla??lmaya ba?lanm??t?. Tek are, Bat? tekni?ine, medeniyetine ve fikriyat?na gre asker okullar a?lmas?yd?. Kara ordusunda oldu?u gibi donanmada da e?me Deniz Muharebesi (5 Temmuz 1770), bir deniz okulunun a?lmas?n?n ka?n?lmaz zorunluluk haline geldi?ini a?ka gstermi?ti (Avc?, 1963: 1).
1773 y?l?nda tersane ve donanman?n geli?tirilmesi ve tersanede al??anlar?n e?itilmesi amac?yla teknik bir okul olarak Hendesehane-i Bahri veya di?er ad?yla Hendesehane a?ld?. 22 Ekim 1784 tarihinde Mhendishane-i Bahri-i Hmayun ad? ile yeni binas?nda faaliyete ba?layan okulda gverte ve gemi in?a subaylar? yeti?tiriliyordu (Dz.H.O.Tarihesi). Okulda daha ok asker amalarla yeni resim teknikleri ?retilmeye ba?lanm??, bylece Bat? perspektif kurallar? ile nesneyi iki boyutlu yzey zerinde modle ederek gstermeye yarayan ???k-glge uygulamas? gibi kurallar resim e?itiminin program? iinde yer alm??t?r (Tansu?, 2012: 51). Bu okul, ?stanbul Teknik niversitesi ile Deniz Harp Okulunun da ekirde?ini te?kil etmi?tir.
Kara ordusunda da zellikle teknik yn a??rl?kl? olan istihkm ve topu s?n?flar?ndaki askerlerin hem kulland?klar? silah ve gerelerin tekni?ini kavrayabilecek, hem de onlar?n kullan?lmas? iin gerekli hesaplamalar? yapabilecek bilgi dzeyine ula?t?r?lmas? zorunlu bir ihtiyat?. Art?k, kulland?klar? topu silahlar?n?n tekni?ini kavrayamayan veya hesaplamalar?n? do?ru yapamayan ordular?n muharebede ba?ar?l? olma ?ans? kalmam??t?. Bu gere?i bizzat III.Selim de grm?; Ka??thane Topu Talimgh?nda yap?lan bir at?? tatbikat?n? izlerken topuluk e?itiminin ve top ni?anc?l???n?n zay?f oldu?una ?ahit olmu?tu. Bunun sebeplerini sorarak inceleme yapt?ktan sonra, matematiki ?smail Efendiyi at?? yerine a??rtm?? ve talim yanl??l?klar?yla vuru?lar onun sayesinde dzeltilmi?ti. III.Selim, tecrbesi ile topulu?un ba?l? ba??na bir ilim oldu?una inanm?? ve okur-yazar matematiki topu subay? yeti?tirecek bir okulun a?lmas?n?n zorunlu hale geldi?ini d?nm?t (Avc?, 1963: 11).
Bylece ordunun; haritac?, istihkmc?, in?aat mhendisi ve topu s?n?f? personelini, a??n gerektirdi?i niteliklere sahip olarak yeti?tirmek amac?yla 1795 y?l?nda Mhendishane-i Berr-i Hmayun kuruldu (Cebeci, 2020: 51). 1847den itibaren mimarl?k e?itiminin de verildi?i bu okul, gnmzde Topu ve Fze Okulu ad? ile Trk Silahl? Kuvvetlerinin topu s?n?f?na ait personelini yeti?tirmek zere e?itim ve ?retime devam etmektedir.
Asker e?itimle ba?layan bu yenile?meler, zellikle asker deniz okulunun a?l???, Trk e?itim tarihinde yeni bir dnemin ba?lang?c? olarak kabul edilmektedir (Akyz, 2020: 143).
Her iki mhendishanede de verilen baz? asker ve teknik dersler iin ?rencilere ncelikle temel izim becerisi kazand?r?lmas? gerekiyordu. Bu amala Mhendishane-i Berr-i Hmayunda topu ve istihkm teknik dersleri ile belirli oranda matematik ve Frans?zcan?n yan? s?ra resim dersleri de verilmekteydi (nal, 2006: 210). rne?in Mhendishane-i Berr-i Humayunun birinci s?n?f?nda okutulan Resim ve Hsn-i Hat derslerinin (Akyz, 2020: 145), st s?n?flarda okutulan izime dayal? teknik ve asker derslerde gereken becerinin ?rencilere kazand?r?lmas? amac?yla programa dahil edildi?i sylenebilir. Benzer ?ekilde Harbiyenin ders programlar?nda da resim ve izim kurallar?yla do?rudan veya dolayl? olarak ba?lant?lar? bulunan Resim, Harita ?n?as?, Topo?rafya ve ?lm-i Menaz?r gibi dersler bulunmaktayd? (Akyz, 2020; 147).
Harbiye ve Mhendishanedeki resim dersleri karakalem modellerden faydalan?larak, do?al nesnelere bakarak, kartpostal ve foto?raflardan yararlan?larak veriliyordu. Resim ve resimle ilgili derslerin ?retilmesi sayesinde asker okullara gerekli olan di?er derslerin ve bilgilerin daha iyi anla??lmas?, resimle ba??nt?l? alanlarda al??t?r?lacak olan personelin yeti?tirilmesi sa?lan?yordu (Terzi, 2014: 143).
Bat?l? anlamda resim anlay???na gei?te geleneksel resim sanat?ndaki baz? denemeler ile birlikte 19. yzy?lda asker okullardaki al??ma ve abalar bu gei?e nemli ivmeler kazand?rm??t?r. zellikle asker okullar?n ders program?na konan resim dersleri ile ilgili geli?melerin sivil okullar? etkilemesi ve yurtd???ndan resim ?retmenlerinin getirilmesi bu geli?meleri h?zland?rm??t?r. Bu a?dan Mhendishanede 1793 y?l?nda verilmeye ba?lanan resim dersleri Trkiyede resim e?itiminin ba?lang?c? olarak kabul edilmektedir (Aydo?an, 2010: 20).
Resim konusunda at?lan nemli ad?mlardan biri de 1864 y?l?nda Men?ei Muallimin ad?yla asker okullara ?retmen yeti?tirecek bir s?n?f?n te?kil edilmesi olmu?tur. Men?ei Muallim s?n?f?na harbiye mezunu subaylar aras?ndan, istekli ve ?retmenlik yetene?i olanlar seiliyor ve ilave e?itime al?n?yorlard?. Bunlardan iki y?l e?itim alanlar r?tiyelerde, drt y?l e?itim alanlar ise asker idadilerde ve Harbiyede ?retmen olarak grevlendiriliyordu. Bu s?n?flar?n resim ?ubesi nazar ve amel cihetiyle ok ciddi ve ok istifadeli bir tarzda tertip edilmi?ti. Resim ?retmeni olarak yeti?tirilen ?rencilere Hendese-i Resmiye, Menaz?r ve Glge, Resm-i Hatti, Kara Kalem Resmi, ini ile Resim, Boyal? Resim, Modelden Resim gibi dersler veriliyordu (Yetik, 2016: 12).
Asker okullarda baz? dnemler yabanc? ressamlardan da e?itici olarak yararlan?lm??t?r. rne?in, dnemin nemli ressamlar?ndan ?spanyol as?ll? ?iranz (Giuseppe Schranz), ?stanbula davet edilerek 1837-1841 y?llar? aras?nda Harbiyede ?retmen olarak grev yapmas? sa?lanm??, ?rencilerin suluboya al??malar?n? te?vik etmi?tir (Ba?aran, 2014: 32). Msyo Kes (Pierre Ques) isimli Frans?z ressam ise ok daha uzun sreyle, 1846-1887 y?llar? aras?nda Harbiye ve Asker ?dadide 40 y?l? a?an sreyle resim ?retmenli?i yapm??t?r (Yetik, 2016: 13; Tansu?, 2012: 51).
Asker okullarda resim derslerine ok nem verildi?ini grmekteyiz. Bu konuda Trk ordusunun resim e?itiminde hocalar?n kendi inisiyatiflerini kullanmalar?na msaade etti?ini; daha iyi, daha rasyonel e?itimin nn at???n? anlatan Terzi (1997: 140), 1893 y?l?nda Kuleli Asker Lisesindeki resim e?itimini Sami Yetikten ?u ?ekilde aktarmaktad?r:
Asker liselerde o zaman?n programiyle resim dersine ok ehemniyet verilmi?, haftan?n bir gn sabahtan ak?ama kadar bu derse tahsis edilmi?ti. Msait havalarda btn s?n?f mektepten k?rlara ve deniz kenarlar?na gtrlerek manga manga taksim edilir ve her manga bir muavinin nezareti alt?nda etdlerine devam ederdi. Ya?murlu ve so?uk havalarda ise dershanede e?ya kompozisyonlar? kar??s?nda me?gul olunurdu. Lise birinci s?n?fta mcessem ?ekilleri ve e?yay? menaz?ra tefikan grp izmek ve glgelemek usulleri gsterilir, lise ikinci s?n?fta suluboyaya ba?lan?r, son s?n?fta ise tabiattan istinsaha devam edilirdi.
?lave etmek gerekir ki; gnmzde de asker okullarda okutulan ve tm subay ve astsubaylar?n ald???; Topo?rafya derslerinin nemli konular? izime dayanmaktad?r. Ayr?ca her s?n?ftan tm rtbeli asker personele verilen ?leri Gzetleyicilik derslerinde manzara krokisi izimi nemli konulardan biridir. E?itim ve tatbikatlarda da uygulanan, aranan ve denetlenen manzara krokisi izimi, lekli olarak, perspektif kurallar? uygulanarak yap?lmaktad?r. Ayr?ca her seviyede icra edilecek harekt?n planlama ve takibinde e?itli krokiler yap?lmakta ve srekli gncellenmektedir. Yap?lan bu krokileri sadece yapan?n de?il, grevli di?er personelin de anlayabilece?i, grev alan?na giren konularda geli?tirebilece?i standartlarda olmas? zorunludur.
Asker okullarda e?itim gren sanat?lar?n biro?u Avrupaya gnderilerek resim bilgilerini daha da art?rmalar?na imkn sa?lanm??t?r. 19.yyda Ordu mensuplar?, zellikle de Mhendishane-i Berr-i Hmayundan yeti?enler, Avrupa deneyimlerini de de?erlendirerek Trk resim sanat?ndaki de?i?imlere nemli katk?da bulunmu?lard?r (Tansu?, 2011: 158).
ASKER RESSAMLAR
"Asker Ressamlar" olarak adland?r?lan bu ku?ak, sanat tarihimizde benzerine ba?ka kltrlerde rastlaman?n mmkn olmad??? bir i?levi stlenmi?tir. Ya?l?boya resim tekni?ini, derinlikli ve ???k-glgeli sanat anlay???n? yabanc? ve az?nl?k sanat?lar?n tekelinden kurtarm??, a?da? Avrupa resmiyle aram?zdaki mesafenin kapat?lmas?na nclk etmi?lerdir. Bu nedenlerle birok kaynakta onlardan vgyle sz edilmi?, ama alanyaz?nda hak ettikleri lde yer alamam??lard?r.
Bunun en nemli nedeni de o dnemde resimlerin, sergilenmek iin de?il, saraya sunulmak iin yap?l?yor olmas?yd?. Yap?lan esere sanat?s? imza olarak ad?n? yazarken ad?n?n devam?na kullar? kelimesini de ilave etmekte ve onun yan?na da genellikle resmin yap?ld??? y?l? yazmaktayd?. rne?in (Resim 1) ?eker Ahmet Pa?a yapt??? bir resmine Ahmet Ali kullar? 1313 ?eklinde imza atm??t?r. Saray?n takdirini kazanmak, sanat? a?s?ndan dllerin en ycesiydi ve bunu hak edebilmi? olmak, retilmi? eserin yerini buldu?unun da gstergesiydi (zsezgin, 2014: 12).
Bu dnemde yeti?en sanat?lar?n o?u asker okullarda ?retmenlik yapm??, sonraki nesil asker okul ?rencilerinden resme ilgi ve yetene?i olanlar?n bu yolda geli?melerine destek olmu?lar, hatta baz? asker ressamlar emekli olduktan sonra da sivil okullarda resim ?retmenli?i yaparak resim sanat?n?n yerle?mesine, yayg?nla?mas?na nemli lde katk? sa?lam??lard?r (Terzi, 2014: 144).
Asker Ressamlar Ku?a?? ile ilgili yap?lan al??malarda, ya? s?ras?na, alfabetik s?raya, okuduklar? okullara veya do?um tarihlerine gre farkl? s?n?fland?rmalar (Ko ve Kaplan, 2022: 56) yap?lmakta fakat genel bir bak?? ieren konumuz a?s?ndan bu ayr?nt? gerekli grlmemektedir.
Birok istisnas? olmas?na ra?men bir genelleme yapmak gerekirse; ya?ad?klar? dnem, ald?klar? e?itim ve yapt?klar? grevler gibi do?rudan sanat ya?amlar?n? etkileyen faktrler nedeniyle olu?an slup farklar?n?n yan? s?ra ku?akta yer alan sanat?lar?n ilk nesilleri primitif say?labilecek resimler yapm??lar, ku?a??n sonraki sanat?lar? ise a?k havada, do?adan al??malar yaparak izlenimcili?e kayan eserler retmi?lerdir. Ayr?ca seilen konularda da benzer ?ekilde de?i?im olmu?, ba?lang?ta insan figrne pek yer verilmeyen peyzaj ve natrmort tr resimler yap?lm??ken sonraki ku?aklara do?ru bu tr s?n?rlamalar olmadan, daha geni? bir tema yelpazesinde al??m??lard?r.
Do?um y?l? itibariyle nceki asker ressamlar?n, kendilerinden sonrakileri yeti?tirdi?i veya yeti?tirilmesine katk? sa?lad??? da bir gerektir. rne?in; Osman Nuri Pa?a ve Sleyman Seyyid, Hoca Ali R?zan?n; Hoca Ali R?za ve Osman Nuri Pa?a, Sami Yetikin hocalar?d?r; Sami Yetik Naim Uludo?ana hocal?k yapm??t?r, Naim Uludo?andan da Cihangir Ak?it resim dersleri alm??t?r. Cihangir Ak?it ise ileride k?saca a?klanaca?? gibi yzlerce Harbiyeliye atlye e?itimi vermi?, verilen bu e?itimlere Naim Uludo?an, Nzhet ?slimyeli gibi asker ressamlar da katk? sa?lam??t?r. Nesilden nesile hocal?k ve ?rencilik artarak devam ederken sanat? say?s?n?n o?almas?na paralel olarak slupsal e?itlilikte de art?? ya?anm??t?r.
Byk bir blm bilinmese de yeti?en ok say?da asker ressam? anlatmak s?n?rl? sayfalarda mmkn olmayacakt?r. Bu nedenle burada asker ressamlar ku?a?? hakk?nda yeteri kadar fikir verebilece?i de?erlendirilen az say?da sanat? rnek al?narak haklar?nda k?sa bilgilere yer verilmi?tir.
Ferik ?brahim Pa?a (1815-1891)
Sanat tarihimizde ilk Trk ressam? olarak bilinen Ferik ?brahim Pa?a 1815 do?umludur ve Nizm-? Cedd Yzba??lar?ndan Konyal? Kulaks?z Mustafa Pa?an?n o?ludur (Dilma, 2009: 138).
1835 y?l?nda Mhendishane-i Berr-i Hmayunu bitirerek Avrupaya giden 10 ?renciden 2si resim ?renimi iin gnderilmi?tir. Bunlardan birisi de Mlaz?m Sani ?brahim Efendiydi. ?brahim Efendi ?renim iin bir deyi?e gre Viyanaya, di?er bir deyi?e gre de Londraya gnderilmi?tir. ?renimden hangi y?l dnd? bugn iin bilinememektedir, ancak; Sultan Abdlmecid zaman?nda yurda dnd?, Padi?aha resim dersi verdi?i ve bir de portresini yapt??? bilinmektedir (Dilma, 2009: 138).
Yetik (2016: 15), Ressamlar?m?z adl? kitab?nda ondan ?u ?ekilde bahsetmektedir: ?brahim Pa?an?n devir itibariyle klasik ekoln en reel terbiyesini alan bir ressam oldu?una kendi hesab?ma inanaca??m geliyor. nk dinledi?im hikyeye gre Sultan Mecitin ehresindeki iek bozuklar?n? rtu? etmeksizin sayarcas?na yap??? mkafat yerine kendisine ac? bir mcazat? davet etmi?, bir aral?k Bursaya srgn edilmesine sebep olmu?tur.
Hsn Yusuf Bey (1817-1861)
1837de Mhendishne-i Berr-i Hmyndan mezun olmu?tur. 1848de kola?as? rtbesiyle Mhendishne-i Berr-i Hmyna resim ?retmeni olarak atanm??, 1854 y?l?nda Bey?ehir ve Su?la Gl kanal al??malar? iin mhendis olarak Konya blgesinde grevlendirilmi?tir. Afyonkarahisar Mevlevihanesi, Mevln Trbesi ve evresini konu alan kroki ve resim al??malar? yapm??t?r. 1855 y?l?nda Konyada Karaviran Glnn kayna??n?n de?i?tirilmesiyle ilgili grev alm??, blgeyle ilgili be? para harita izmi?tir. 1856-57 y?llar?nda nce Viyanada, daha sonra Pariste sanat e?itimi alm??t?r. Bu dnemde Fransan?n sanat ortam?nda Barbizon Ekol ve gereki resim anlay??? hkimdir (Cebeci, 2020: 65).
Sami Yetik (2016: 18), Hsn Yusufu Mslman Leonardo olarak nitelemekte ve Mimaride fevkalade ihtisas?, gzel sanatlara ilahi bir incizab? bulundu?u a?ikard?r. Ayasofyan?n dahil ve hari btn inceliklerini muhafaza ederek kk mikyasta gzel bir maketini vcuda getirebilmesi s?rf bu cezbenin tesiri alt?nda yorumlayan ruhunun bir al??ma eseridir demektedir.
Su birikintileri, usuz bucaks?z k?r grnmleri ve a?alar?n yer ald??? do?a, o dnemdeki o?u sanat?n?n oldu?u gibi Hsn Yusuf Beyin de ba?l?ca ilham kayna??yd?. 1858de ?znik ve Bursa gzergh? zerinden Konyaya gitmi?, yolculuk esnas?nda grd? ilgin yap?lar?n grntlerini k??da aktarm??, Ak?ehir ve ?shakl? kasabas?nda kroki al??malar?yla birlikte notlar alm??t?r. 1861de kaymakaml??a ykseltilmi? ve o y?l vefat etmi?tir (Cebeci, 2020: 65).
Ferik Tevfik Pa?a (1819-1866)
?lk e?itimini Enderunda alm??, 1837 y?l?nda Mhendishane-i Berr-i Hmayundan mezun olmu?, Avrupaya resim e?itimi iin gnderilmi?tir. Yurda dndkten sonra askerlik mesle?inde erkn? harp reisli?ine kadar ykselmi?tir.
Tevfik Pa?a, ressaml???n?n yan? s?ra ayn? zamanda ok ba?ar?l? da bir nakka? ve hattatt?r. Byk zelzeleden sonra Bursa Ulu Caminin mihrab?n? tezyin ve nak?etmi?, ancak bu tezyinat sonradan acemi nakka? f?ralar? ile bozulmu?tur (Yetik, 2016: 34).
Yap?tlar? bilinemedi?inden Ferik Tevfik Pa?an?n slubu hakk?ndaki bilgiler sylentilere dayanmaktad?r (Tansu?, 2012: 365).
Osman Nuri Pa?a (1839-1906)
1857de Harbiye son s?n?f ?rencisiyken Saraya al?nm??t?r. Avrupada resim e?itimi alm??t?r. Kuleli Asker Lisesinde ve Harbiyede resim ?retmenli?i yapm??t?r.
Trk resminde kahramanl?k ieren konuda eser veren ilk ressam?m?zd?r (Preveze Tablosu).
Osman Nuri Pa?an?n ?rencileri olarak; Hoca Ali R?za, Sami Yetik, Zeki Pa?a, Ahmet Ziya Akbulut gibi sanat?lar say?labilir (http://www.turkishpaintings.com)
Asker Lise ?rencilerinden resim yetene?i ile kendini gsterenleri defterine not alarak unutmad???, Harbiyeye getikleri sene onlar? aray?p buldu?u ve resimhaneye devamlar?n? te?vik etti?i bilinmektedir (Yetik, 2016: s.35).
Nuri Pa?a, bir zabit iin resim yapmaman?n bir kusur, resimden anlamaman?n byk bir irfan noksanl??? oldu?una kat bir kanaatle hkm vermi? hocalardand?. Derslerde daima, orduda el i?lerinde maharetli zabitlerin k?ymetlerinden itibarlar?ndan bahsederdi. Gzel ve do?ru krokilerin meslekteki derece-i lzumunu munis lisan?n?n tatl? ahengiyle anlatarak gen ruhlara kar?? sevdirmeye, sanat zevkini tatt?rmaya ok dikkat eder, ehemmiyet verirdi (Yetik, 2016: s.35).
?eker Ahmet Pa?a (1841-1907)
1859da Harbiyeden mezun olmu?tur. Resimlerinin Padi?ah Abdlaziz taraf?ndan be?enilmesi zerine 1862de Parise gnderilmi?, orada Mekteb-i Osmaniye devam etmi?tir.
Paris Gzel Sanatlar Yksek Okulunda Boulanger ve Geromeun atlyelerinde al??m??, eserleri yurt d???nda birok sergiye kabul edilmi?tir (Tollu, 1967: 2). Avrupadan dndkten sonra T?bbiyedeki resim hocal???n?n yan? s?ra Beyaz?t, Zeyrek, Kaptan ?brahim Pa?a R?tiye mekteplerinde, Sultanahmet Sanat Mektebinde de resim ?retmenli?i yapm??t?. Yapt??? bu grevleriyle memleket ocuklar?na ve onlar?n yak?n evrelerine de sanat zevkini a??lamaya gayret ediyor, yapt??? eserleriyle onlara Bat?l? anlay??taki resimden zevk alma mutlulu?unu ya?at?yordu (Tollu, 1967: 4).
Avrupa resmiyle ilk kkl ba??nt?y? kuran ?eker Ahmet Pa?a, ?stanbulda ilk ki?isel sergiyi aan ressam olarak da sanat tarihimize gemi?tir (Tansu?, 2011: 159).
Yapt??? natrmortlarda oldu?u kadar peyzajlar?nda da realist bir tav?r sergiledi?i grlr. Peyzaj ve natrmortlar?nda daha ok koyu tonlar?, ????? ve renkleri kullan?m? ile Barok bir etki yaratarak derinlik sa?lam??t?r. Yapt??? manzara resimlerindeki titizli?i ve detaylar?ndaki ince i?ili?i a?s?ndan dnemin sanat?s? Courbetden etkilendi?i d?nlmektedir. ?eker Ahmet Pa?a, klasisist-romantik bir e?itim grmesine ra?men, yer yer Courbert anlay???na yakla?an resimler yapm??t?r (zp?nar, 2007: 19).
Sleyman Seyyid (1842-1913)
?rencilik y?llar?nda kara kalem ve sulu boya resimleriyle ?retmenlerinin dikkatini ekmi?, Maltal? Guiseppe Schrnaz ve Frans?z Pierre Questen ders alm??t?r. 1862 y?l?nda Harbiyeden te?men olarak mezun olduktan sonra Sultan Abdlaziz taraf?ndan Parise gnderilmi?tir. Burada bir sre Robert Flari ve Gustave Bloulangernin yan?nda, daha sonra dokuz y?l kadar da Alaxandre Cabanelin atlyesinde al??m??, Paris Gzel Sanatlar Okulunu bitirmi?tir. Bir y?l Romada al??t?ktan sonra ?stanbula dnm?; bir mddet ressam Osman Nuri Pa?an?n yard?mc?l???n? yapt?ktan sonra Harp Okulunda resim ?retmeni olarak atanm??t?r. 1880de Kuleli Asker ?dadisine, 1884te Asker T?bbiye ?dadisine gemi? ve buradan 1910 y?l?nda emekliye ayr?lm??t?r. ?nas Sanayi-i Nefise Mektebinde ders naz?rl???, Orman ve Maadin Mektebinde Frans?zca ?retmenli?i yapm??, Mlkiye Mektebinin kurulu?unda grev alm??t?r (Yetik, 2016: 51).
skdarda Nuh Kuyusunda byk ah?ap bir evde ya?ayan Sleyman Seyyid, manzara resimlerinde ok sevdi?i aml?ca, K?s?kl?, Bulgurlu, Hekimba??, Dudullu, Kay??da??, Alemda?? ve Fenerbaheyi konu alm??t?r. Daha ok natrmortlar?yla tan?nan sanat?, Leylaklar resmi ile Paris Sergisinde madalya alm??t?r. Natrmortlar?nda ?eker Ahmet Pa?a ve Hseyin Zeki Pa?a gibi a?da?lar?n?n aksine meyve kompozisyonlar? yerine meyvenin kendisini ele alarak incelemi?tir. rne?in, Portakall? Natrmortunda meyvelerden olu?an bir kompozisyon yaratmaktan ka?narak meyvenin zn yakalayan, portrele?tiren yal?n bir anlat?m tercih etmi?tir. Perspektif ve geometrik sa?laml?k resimlerinde dikkat ekmektedir (https://arhm.ktb.gov.tr).
46 y?l sre ile asker ve sivil okullarda ?retmenli?in yan? s?ra, gazetelerde yazarl?k ve evirmenlik de yapm??t?r (Yetik, 2016: 51).
Servili Ahmet Emin (1845-1892)
?stanbulda do?an Servili Ahmet Emin, 1865de Mhendishane-i Berr-i Humayundan Topu Mlaz?m (te?men) olarak mezun olmu? ve tophane resimhanesine atanm??t?r. Burada grev yapt??? y?llarda, grevi gere?i resimden ok foto?rafla me?gul olmu?tur (Yetik, 2016: 23). Foto?raf?l??? az?nl?klar?n tekelinden kurtaran sanat?lar?m?zdan biridir.
1892 y?l?na kadar Mhendishanede ?retmen olarak grev yapan sanat?n?n gnmze ula?an az say?da resminden biri olan Baalbek Harabeleri d?? mekanda al???lm??, kapal? kompozisyon olarak kurgulanm?? ve kapal? formlardan olu?an bir eseridir. Sanat? a?k-koyu renk z?tl??? ile kurgulam?? oldu?u kompozisyonunda, tek nokta ?????n? kullanarak arka plandan n plana do?ru bir derinlik elde etmi?tir (zp?nar, 2007: 41).
Resim ve foto?raf?n yan? s?ra, oymac?l?k ve heykel dallar?nda da ba?ar?l? al??malar yapm??t?r (Yetik, 2016: 23).
Ya?am? srekli al??ma ile gemi?, gecelerini dahi az uyku ve ok me?guliyetle geirmi?tir. A??r? al??maya ba?l? geirdi?i uzun bir sinir rahats?zl??? sonucu 9 Ocak 1892de vefat etmi?tir (Yetik, 2016: 25).
Kaymakam Ahmet ?ekr (1856-1951)
Ahmet ?ekr Bey; Emin Bey ve Hsn Melek Han?m?n o?lu ve Trk havac?l?k tarihinde nemli yere sahip olan Tayyareci Vecihi Hrku?un amcas?d?r (https://tayyarecivecihi.com). 1875de Harbiyeden mezun olmu?, ayn? y?l Harbiyeye tarama ve me ?retmeni olarak atanm??t?r.
1898 y?l?nda Harbiyedeki ?retmenlik grevine ek olarak Meclis-i Maarif-i Askeriye yeli?ine de tayin edilmi?tir (https://www.pulhane.com).
Hoca Ali R?zan?n ok be?endi?i ve onun hakk?nda byk mitler besledi?i ?rencilerindendir. Dnemin resim anlay??? iinde ele al?nd???nda inan?lmaz bir kompozisyon dzeni ve perspektif anlay??? yans?tan ?ekrn resimlerinin altyap?s?nda foto?raflar?n varl??? a?ka belli olmaktad?r (Tarlakazan, 2017: 345).
Halil Pa?a (Szel) (1857-1939)
Halil Pa?a, Mekatib-i Askeriye Nz?r? (Asker Okullar Komutan?) Ferik Selim Pa?an?n o?ludur. ?stanbulda dnyaya gelmi?tir.
1874de Mhendishane-i Berr-i Hmayundan mezun olmu?tur. Yaver olarak atanm??, yaverli?in yan? s?ra Asker Lisede resim ?retmenli?i de yapm??t?r. 1880de sanat?n? geli?tirmek zere Parise gnderilmi?tir. Orada Gzel Sanatlar Akademisinde Gerome gibi nl sanat?lar?n atlyelerinde sekiz y?l al??m??, yurda dndkten sonra Harbiye ve T?bbiyede resim ?retmenli?i yapm??t?r. 1905 y?l?nda Mze-i Osmannin mdr yard?mc?l??? grevine getirilmi?, 1906da ise mirliva rtbesine terfi ettirilerek Harbiye Resimhanesine atanm??t?r. Halil Pa?an?n rtbesi, 1908 Me?rutiyetinde uygulanan Tasfiye Yasas? ile yarbayl??a indirilmi? ve emekli edilmi?tir. 1917-1918 y?llar?nda Sanayi-i Nefise Mektebi Mdrl? de yapan Halil Pa?a ya?am?n?n son y?llar?n? Abbas Hilmi Pa?an?n konu?u olarak M?s?rda geirmekteyken yurt zlemine dayanamam?? ve ?stanbula geri dnm?tr (Terzi, 1994: 202-203).
Pariste e?itim ald??? y?llarda klasik ve realist ak?m?n etkisinde kalm??, Empresyonizmi lkemize getiren sanat?lardan biri olmu?tur. Bo?az resimleri, yal?lar, kay?klar, resimlerinin konular? aras?ndad?r. Anatomi bilgisi belirgindir. Kad?n portreleri dikkat ekicidir. 1900de Salon des Artistes Franaisde sergiledi?i kad?n portresiyle bronz madalya, 1936 y?l?nda Viyana Uluslararas? sergisinde alt?n madalya kazanm??t?r (Tansu?, 2011: 270).
Hseyin Zeki Pa?a (1859-1919)
?stanbulda do?mu?, ilk resim e?itimini Kuleli Asker Lisesinde Sleyman Seyyid ve Osman Nuri Pa?adan alm??t?r. 1883 y?l?nda Harbiyeden mezun olmu?tur.
?rencilik y?llar?nda yapt??? resimlerle Sultan II. Abdlhamidin be?enisini kazanarak yaver s?n?f?na al?nm?? ve saray yaveri ?eker Ahmet Pa?a ile al??maya ba?lam??t?r. 1907 y?l?nda Saray yaverli?ine atanm??, bu grevi s?ras?nda Y?ld?z Saray?ndaki Silah Mzesinin kurulu?u iin al??malar yapm??t?r.
Ressaml???n?n yan? s?ra sanat eseri koleksiyonlar? yapan sanat?n?n ayr?ca 1914 ve 1919 y?llar?nda yazd??? sanat tarihi kitaplar? da vard?r. Peyzaj ve natrmort al??malar? bulunan sanat?n?n ?stanbul resimleri aras?nda III. Ahmet e?mesi, Ayasofya Camii gibi an?tsal mimari betimlemeleri, ?stanbulun e?itli yerlerinden yapt??? peyzajlar say?labilir. Erken dnemlerinde primitiflerin foto?raftan al???lm?? resimlerini and?ran bir slupla al??an sanat?n?n daha ge dnem resimleri, a?k havada al???lm?? izlenimi veren ???k ve renk kullan?m?yla empresyonist bir slubu a?r??t?r?r (https://arhm.ktb.gov.tr/).
Bahriyeli ?smail Hakk? Bey (1863-1926)
1884 y?l?nda Mhendishane-i Bahri-i Hmayundan gemi in?aat mhendisi olarak mezun olmu?tur ve Bahriye Nezareti ?n?aat Dairesinde greve ba?lam??t?r. 1895de grevli olarak Almanyada bulundu?u dnemde, maa?lar?n?n denmemesi nedeniyle grevinden istifa etmi?, geimini sa?lamak iin Hamburgdaki Alman deniz in?aat messeselerinde mhendis olarak al??mas?n?n yan? s?ra resim yap?p satm??t?r.
1908de Me?rutiyetin ilan?ndan sonra greve ba?lama daveti alarak yurda dnm? ve Binba?? rtbesiyle Deniz ?n?aat Reisli?i grevine ba?lam??t?r. 1910 y?l?nda rtbesi yarbayl??a ykseltilmi?, y?l daha al??t?ktan sonra 1913 y?l?nda emeklili?ini isteyerek denizle ilgili zel al??ma hayat?na at?lm??t?r. Bu dnemde ?ahsi te?ebbs ile Pa?abahede kk, mtevaz? bir tezghta gzel motor tekneleri ve sandallar yapm??t?r. Bilgisinden ve tecrbesinden yararlan?lmak zere, 1920 y?l?nda tekrar greve a?r?lm??, ?stinyedeki in?aat tezgh?nda mhendis olarak vefat etti?i 1926 y?l?na kadar al??m??t?r.
Hoca Ali R?zan?n kay?nbiraderi olan Bahriyeli ?smail Hakk? Bey, tam anlam?yla deniz ressaml???n?n tekni?ine hakim, deniz ve gemileri bilen bir ressamd? (Yetik, 2016: 100-106).
Hoca Ali R?za (1858-1930)
1858de skdarda do?du?u iin sanat tarihine skdarl? Hoca Ali R?za ad?yla geti. R?tiyedeki ?rencili?i s?ras?nda resim derslerindeki yetene?i ile dikkat ekmi?, asker okullarda Osman Nuri Pa?a, Sleyman Seyyid Bey ve Msyo Kess (Pierre Ques)den resim dersleri alm??t?r. 1884te te?men olarak Harbiyeyi bitirmi? ve bu okula resim ?retmeni olarak grevlendirilmi?tir. Bu dnem resimlerinde ve daha sonraki y?llarda, do?up byd? skdar ve Karacaahmetin sessiz k?elerini, k?y? kahvelerini ve gne?li kayal?klar?n? konu olarak tercih etti?i grlr. Resim ?retmenli?i yaparak ok say?da ?renci yeti?tirmi?, resim derslerinde kullanmak zere desen albmleri haz?rlam??t?r (https://arhm.ktb.gov.tr/)
?talyaya resim ?renimi iin gnderilece?i dnemde Napolide ba?layan kolera salg?n? nedeniyle yurt d???na gidi?i ertelenmi?, daha sonra da gnderilmemi?tir. Harbiyedeki hocal???ndan ba?ka Numune-i Terakki Mektebi ve aml?ca K?z Lisesinde de resim ?retmeni olarak grev yapm??t?r (Yetik, 2016: 83)
1909-1912 aras?nda Osmanl? Ressamlar Cemiyetinde ba?kanl?k yapm??t?r.
skdar?n ve Bo?az?n zenginliklerle dolu tepelerine t?rman?r, bir kaya paras?ndan, bir yelkenliden, bir f?st?k a?ac? siluetinden, bir ?stanbul ah?ap evinden bin bir renk manzumesi ile ?aheserler yarat?rd?. Hoca Ali R?za iin realizmin en zengin temsilcisi denilebilir. Eserlerinin say?s?n?n be? bin kadar oldu?u tahmin edilmektedir. 20 Mart 1930 tarihinde skdarda vefat etmi?tir. (https://arhm.ktb.gov.tr/).
Ahmet Ziya Akbulut (1869-1938)
Ahmet Ziya Akbulut, 1887 y?l?nda Harbiyeden mezun olmu?, resim e?itimini Kuleli Asker Lisesinde Osman Nuri Pa?adan, Harbiyede Hoca Ali R?zadan alm??t?r. Mezuniyetinden sonra Erkan-? Harbiye resimhanesine atanarak 1894 y?l?na kadar burada al??m??, yzba??l??a ykselince Osman Nuri Pa?aya yard?mc? olarak Kuleli Asker Lisesine atanm??t?r. 1894 y?l?nda Ameli Menaz?r ve 1896 y?l?nda Usul Ameliye-i Fenni Menaz?r adl? eserleri yay?nlanm??t?r. Ahmet Ziya Akbulut sanata oldu?u kadar, matematik ve astronomiye de merakl?yd?. Takvimi Ziya olarak adland?r?lan y?ll?k cep takvimi onun taraf?ndan haz?rlan?p yay?nlan?rd?. Prof. Dr. Mustafa Kaar taraf?ndan sadele?tirilen Gne? Saatleri Yap?m Klavuzu isimli kitab? 2010 y?l?nda yay?nlanm??t?r. 1898 y?l?nda Mektep-i Askeriye matbaas? mdrl?ne atanan Ahmet Ziya, 1905 y?l?nda binba?? olmu?, 1913 y?l?nda Osmanl? Ressamlar Cemiyeti ba?kanl???na getirilmi?tir. Bu cemiyetin gazetesinde de perspektif dersleri veren sanat?, 1914 y?l?nda emekliye ayr?lm??t?r (https://arhm.ktb.gov.tr).
1938 y?l?na kadar Sanayi-i Nefise Mektebinde Ulumu Riyaziye ve Fenni Menaz?r ?retmeni olarak ders veren sanat?, son y?l?nda mdr muavini olarak da grev yapm??t?r. Eski Beyaz?t ?mareti, Sultan Ahmet Camii, Mihri?ah Sultan Camii belli ba?l? eserleri aras?nda yer almaktad?r. Sultanahmet Camii resimleri, ?retmeni Osman Hamdi Beyin ona mezuniyet grevi olarak verdi?i resimdir. Ahmet Ziya haftalarca at meydan?na giderek a?k havada, Dikilita? ynnden caminin resmini yapar. Bu kapsamda yapt??? Sultan Ahmet Camii resimlerinin aras?na, Sleymaniye Camii resimlerini de kazand?r?r. Ankara Resim ve Heykel Mzesi koleksiyonunun nemli eserlerinden olan Mimar Sinan Trbesi de byk olas?l?kla bu dnemde yap?lm??t?r (https://arhm.ktb.gov.tr).
Ahmet Ziya Akbulut, ?retmen ve sanat? olarak Trk resmine yapt??? hizmetlerinin yan? s?ra, perspektif kurallar ve bunlar?n uygulanmas? hakk?nda iki de kitap yazarak, yeni resim sorunlar?n?n bilimsel ynn ayd?nlat?c? bir rol oynam??t?r (Tansu?, 2012: 60).
Diyarbak?rl? Tahsin (Siret) (1874-1937)
?stanbula, Asker Lisede ?renim grmek iin gelmi?tir. Nuri Pa?an?n ?retim sistemi iinde sanat?n? geli?tirirken Kuleli Asker Lisesinden Bo?aziinin gzelliklerini zmsemi?, Harbiyede Hoca Ali R?zan?n ?rencisi olmu?tur.
1895 y?l?nda Harbiyeden Svari Te?men olarak mezun olmu?, deniz resimlerinde gsterdi?i stn ba?ar?n?n yan? s?ra mzikteki maharetiyle de tan?nm?? bir sanat?d?r (Yetik, 2016: 107).
1902de Sanayi-i Nefise Mektebine devam eden Diyarbak?rl? Tahsinin, bu okuldaki kapal? atlye al??ma ynteminden s?k?larak ayr?lm??t?r (Yetik, 2016: 110). 1918e kadar Erkan-? Harbiye resimhanesinde ressam olarak al??m??t?r. I.Dnya Sava?? y?llar?nda tedavi iin Macaristana gnderilmi?, burada da tamburu ilgi ile dinlenmi?, resimleri ok be?enilmi?tir. ?stanbula evlenmi? olarak dnm? ve haftada bir gn Beyo?lu Musevi Mektebinde resim ?retmenli?i yapm??, di?er gnlerde de Seyr-i Sefain ?daresinin (Denizcilik ??letmesinin) resimhanesinde al??m??t?r. 1937 y?l?nda Kad?kydeki evinde hayata gzlerini yummu?tur (Yetik, 2016: 111; https://arhm.ktb.gov.tr).
Mehmet Sami Yetik (1878-1945)
Kuleli Asker Lisesindeki e?itimi devam ederken ?retmeni Osman Nuri Pa?an?n te?vikiyle resim al??malar?na ba?lam??t?r. Harbiyede Hoca Ali R?zan?n ?rencisi olmu? ve ondan ok etkilenmi?tir. Eyp Baytar Mektebinde resim ?retmeni olarak grev yaparken Sanayi-i Nefise Mektebine kaydolmu? ve buradan 1906 y?l?nda mezun olmu?tur. Mezuniyetinin ard?ndan resim ?retmenli?i yaparken 1910 y?l?nda Parise resim e?itimine gnderilmi?, burada Akademi Julianda Jean Paul Laurens?n atlyesinde al??m??t?r. Bu srete klasik biemden uzakla??p izlenimcili?e ynelmi?, yurda dndkten sonra Avrupada grd? yeniliklerin Sanayi-i Nefise programlar?na girmesi iin giri?imlerde bulunmu?tur.
Osmanl? Ressamlar Cemiyeti kurucular? aras?nda yer alm??t?r (https://arhm.ktb.gov.tr)
Balkan ve Birinci Dnya Sava?lar?nda ?dadiden arkada?? Mehmet Ali Laga ile cephede grevlendirilmi?tir. Edirne cephesinde Hasan R?za ile tan??m??, bu sayede onun ya?malanan atlyesine sahip ?km??, resimlerinin bir k?sm?n?n kurtar?lmas?n? sa?lam??t?r. Sava?ta esir d?mesine ra?men Bulgar ressamlarla kurdu?u ili?kiler sayesinde esaretten kurtulmu?tur.
Cephedeki grevleri s?ras?nda yapt??? izim ve eskizler, ?i?li Atlyesindeki byk boyutlu resimlerinin temelini olu?turmu?tur. Sava?tan sonra gazetelerde sanat konulu yaz?lar yazm??, orta dereceli okullar iin iki albm haz?rlam??t?r. 1940 y?l?nda Ressamlar?m?z I adl? kitab? yay?mlanm??t?r. Galatasaray, Ankara ve Viyana Sergilerine kat?lm??, 1945 y?l?nda kurulan Asker Ressamlar Derne?inin ilk kurucusu olmu?tur. Sava? resimleriyle tan?nan Sami Yetikin manzara, natrmort ve portreleri de nemlidir. Hayat?n?n son y?llar?nda yapt??? resimlerde konu olarak Ankara manzaralar?na ynelmi?tir (https://arhm.ktb.gov.tr).
SONU
Evrensel sanat dnyas?nda kabul gren Trk sanat?lar?n?n say?s?n?n her geen gn daha da artmas?n?n yan? s?ra ileti?im olanak ve teknolojilerinin de ok h?zl? geli?ti?i gnmzde art?k Trk resminin nclk yapacak askerlere ihtiyac? kalmad??? gibi gnmz asker ressamlar?n?n da nclk yapmak gibi bir iddias? bulunmamaktad?r. Amalar?, yeti?tikleri asker oca??nda, kendilerine verilen byk emekleri bo?a ?karmadan, kendilerinden nce yeti?mi? ku?aklara lay?k, a?da? sanat anlay???ndan geri kalmayan eserlerle sanat ortam?nda var olmak. Bu yolda al??malar?n? srdrrken yeni yeti?ecek ku?aklarda sanata ilgiyi ve sevgiyi canl? tutmak, imknlar elverdi?ince geli?tirmek, gnmz asker ressamlar?n? mutlu eden etkinlikler olacak, daha da gzellikler yarat?lmas?na her f?rsatta katk? sa?layacaklard?r.