Szlklerde rihlet, intikal, hicret, ta??nma, nakil gibi farkl? kavramlarla ifade edilen g, Ekonomik, toplumsal, siyasi sebeplerle bireylerin veya topluluklar?n bir lkeden ba?ka bir lkeye, bir yerle?im yerinden ba?ka bir yerle?im yerine gitme i?i, ta??nma, hicret, muhaceret ?eklinde tan?mlan?r. Bu anlamlar?n?n d???nda 16. yzy?ldan itibaren Trkede Dnyadan hirete gme, lme, vefat anlamlar?nda da kullan?lmaya ba?lanm??t?r g. Bu anlam?yla da gerek Klasik, gerekse Modern Trk ?iirinde pek ok yerde kullan?lm??t?r. Hatta halk ?iirinin nde gelen isimlerinden Bayburtlu Zihninin Vard?m ki yurdundan ayak grm? m?sra?yla ba?layan ko?mas? bu anlam?yla en yayg?n bilinen ?iirlerden birisidir. Manzum eserlerin d???nda roman, hikye gibi modern dnemin rn olan trlerde de bu konu geni? olarak i?lenmi?tir. Bazen roman ya da hikyenin ad? olmu?, bazen de kurgunun iinde konu, unsur olarak yer alm??t?r. Trk edebiyat?nda uzun y?llar hak etti?i yeri alamam??, unutulmu?/ unutturulmu? isimlerden birisi de Bahaeddin zki?idir. O sadece romanlar?yla de?il, yazd??? yklerle de Trk edebiyat?nda ayr? bir yerdedir.
Trk roman ve hikyesinin nemli isimlerinden Bahaeddin zki?i uzun y?llar Trk edebiyat?nda unutulmu?/unutturulmu? isimlerden birisidir. 2000li y?llarda Milli E?itim Bakanl???n?n yz temel eser serisi aras?nda bir roman?na yer verilmesiyle zki?i tekrar gndeme gelmi?, okuyucunun nezdinde hak etti?i yeri ge de olsa bulmu?tur. Onun romanc?l??? ve hikyecili?inden bahsetmek iin k?saca hayat hikyesine gz atmak gerekir. nk roman ve hikyelerindeki pek ok konunun, kelime ve kavram?n onun hayat?ndan izler ta??d???n? grmek mmkndr. Ayr?ca roman ve hikyelerini zmlemek iin onun beslendi?i kaynaklar? da bilmek nemlidir. Mehmet Bahaeddin zki?i 19 Haziran 1928de Manisaya ba?l? Demircide dnyaya gelir. (zki?i, 2007: 11; Erbay, 2007: 1)2 Yazar?n byk dedesi 19. asr?n ikinci eyre?inde Ba?datta bulunan Halid-i Bagdadnin mritlerinden mer Efendidir. mer Efendi burada ilm ve manev geli?imini tamamlad?ktan sonra mr?idinin de i?areti ile Anadoluya gelerek Demirciye yerle?ir. Burada evlenen mer Efendi, ocuklar?ndan birisinin ad?n? da Halit koyar. Halit Efendi daha sonra ?stanbul a?alo?luna gelerek kurucusu Ahmet Ziyaeddin Gm?hanevi3 olan dergha ba?lanarak vazife al?r. ?ki o?lu olan Halit Efendi ocuklar?na mer Ltfi ve Ahmet isimlerini verir. mer Ltfi Efendi (1881-1948) medresede e?itim grm?, dersiaml?k icazeti alm??, ilmihal yazm?? nemli bir isimdir (zki?i, 2007: 7- 8; Yard?m, 2004:5). Nak?ibend tarikat?n?n Halid koluna ba?l? mutasavv?f bir ailenin ocu?u olarak Fatihte byyen Bahaeddin zki?i, ilk ve orta e?itimini Karagmrkteki Ahmet Rasim ?lkokulu ile Karagmrk Ortaokulunda yapar. 1942 y?l?nda ortaokulun ard?ndan e?itimine Sultanahmet Sanat Enstisnde4 devam eder. Bu sanat okulunun Tesviyecilik blmnden 1946 y?l?nda mezun olur. K?sa sre sonra al??ma hayat?na at?lan zki?i Devlet Denizyollar?nda i?e ba?lar. Bu kurumda iki y?l usta olarak al??t?ktan sonra 1948-1950 y?llar? aras?nda da Erzurum A?kalede askerlik vazifesini tamamlar. Asker dn? k?sa bir sre farkl? i? tecrbeleri ya?ayan zki?i, Devlet Havayollar?nda oto makinisti olarak al??maya ba?ar. Yazarl?k serveninin ba?lang?c?nda yazd??? metinleri bir vesile tan??t??? Ahmet Hamdi Tanp?nara gsteren yazar, onun devam et evlad?m, sen on Sait Faik edersin iltifat?n? al?r (Gm?, 2006: 16). 1956 y?l?nda ?stanbul Teknik niversitesinde kendi alan?yla ilgili i?e ba?lar. Bir sre sonra da bilgi ve grgsn art?rmak, geli?tirmek iin iki y?la yak?n Almanyaya gnderilir. Dn?te Fatma zden Han?mla tan??an ve evlenen zki?inin bu evlili?inden Zeynep ad?nda bir k?zlar? olur. Yazarl?k serveninin en velut y?llar? da bu evlilikten sonraki zamand?r. Ancak bu uzun srmez. O, 1975 y?l?nda geirdi?i beyin kanamas?ndan sonra vefat eder ve Edirnekap? Mezarl?g?na defnedilir. (Yard?m, 2004: 4-6; Yard?m, 2012: 36-39; Erbay, 2007: 1-3). K?saca hayat hikyesine yer verdi?imiz Bahaeddin zki?i, Trk edebiyat?nda uzun y?llar hak etti?i yeri alamam?? isimlerdendir. O sadece romanlar?yla de?il, yazd??? yklerinde de Trk edebiyat?nda ayr? bir yerdedir. zki?iyle ilgili son dnemde nemli al??malar yap?lm??t?r ki, bunlardan birisi Cneyt Iss?n?n Hayat ve ?nsan?n Sokaklar?nda Bahaeddin zki?inin ykcl? dr.5 Iss?, onun yklerini hem tematik hem de teknik a?dan geni? bir ?ekilde ele al?p incelemi?tir. yklerindeki dini/ metafizik unsurlara gemeden nce, neden unutulmu?/unutturulmu? olabilece?iyle ilgili birka noktaya de?inmek gerekir. 1975 y?l?nda aram?zdan ayr?lan Bahaeddin zki?i, Sokakta adl? roman? 2004 y?l?nda Milli E?itim Bakanl??? taraf?ndan haz?rlanan yz temel eser listesine al?n?ncaya kadar neredeyse unutulu? bir yazar konumundad?r. Hlbuki roman ve yklerinin nemli bir k?sm? daha nceden yay?mlanm??t?r. Bu listeye Sokakta roman? dhil olunca6 ilk defa Ahmet Hakan Co?kun Sabah gazetesinde Kim Bu Bahaeddin zki?i? ba?l?kl? yaz?s?nda Olmas? gerekenlerin hepsi, yani Akif, Naz?m, Dostoyevski, Ahmet Ha?im, Peyami Safa, Orhan Veli filan listede. Ancak listede ad? sylendi?inde o da kim yahu? denilecek bir yazar da var. A?ina olmad???m?z bu yazar?n ad? Bahaeddin zki?i. Tavsiye edilen eserinin ad?: Sokakta. Merak etti?im ?u: Acaba gerekten hakk? teslim edilememi? bir yazarla m? kar?? kar??yay?z, yoksa lkemizin en gzide messesesi torpil burada da m? devreye girdi?7 ifadeleriyle meseleyi sorgulamaktad?r. Co?kunun samimiyetle dile getirdi?i anla??lan bu merak?na Ahmet Keke, bakanl???n listesinde zki?inin ad?n?n gemesinden ok memnun oldu?unu a?klad?ktan sonra, zki?i unutulmu?, gzden kam??, hakk? teslim edilmemi?, moda ifadesiyle Dostoyevskiyen bir yazar. Tanp?nar? seviyorsan?z, zki?iyi de seversiniz. Poenun grotesk dnyas?ndan edeb hazlar dev?iriyorsan?z, zki?iyi de seversiniz. Dostoyevskiyi seviyorsa n?z, zki?iyi zaten seversiniz.8 szleriyle hakk?n? teslim eder. Mehmed Niyazi zdemir de Zamandaki makalesinde, Bahaeddin zki?inin Sokakta roman?n?n tavsiye edilmesine baz? ki?ilerin ?a??rmas?na hayret etti?ini ifade ederek, Sanat?n hi de?i?meyecek zelli?i az szle ok ?eyin anlat?lmas?, muhatab?n?n zihninde a?r???mlara sebep olmas?d?r. der. zdemir devam?nda birisinin zki?iyi Gogola benzetmesi hlinde bunu yad?rgamayaca??n? da ilave eder.9 Onun d???nda ba?ka kalemler taraf?ndan da konu tart???lm?? ve bu ismin hak ederek listeye girdi?i ifade edilmi?tir.10 Ayr?ca dnemin edebi dergilerinde de Bahaeddin zki?inin roman ve ykcl? ile ilgili say?s? fazla olmasa da yaz?lar kaleme al?nm??t?r.11 zki?inin geni? evrelerde tan?namamas? ve dnemin edebiyat ortamlar?nda tutunamam?? olmas?n?n pek ok sebebi vard?r. Iss?n?n maddeler hlinde sundu?u bu gerekeler aras?nda, Bir ?nar Vard? yk kitab? d???ndaki eserlerinin kamuoyunda milliyeti yay?nlar?yla ne ?kan tken Yay?nevinden ?km?? olmas?; eserleri burada ?km?? olsa bile bu evrenin d?nce dnyas?na da tam oturmamas? ya da bu evrenin de yazar? yeterince tan?mam?? olmas?; bir yazar iin ok erken say?labilecek 48 ya? gibi gen ya?ta vefat etmesi; hikye ve romanlar?n? kitap olarak yay?mlamadan nce dnemin dergi ve gazetelerinde ne?retmemesi gibi sebepler yer almaktad?r (Iss?, 2012: I-VII). Nesep ve aile muhiti olarak tasavvuf bir atmosfer iinde ?stanbul Fatihte byyen zki?i, Trk edebiyat?n?n iyi yazarlar?ndan ve ermi? romanc?lar?ndand?r. Do?u tefekkr ve Bat? d?ncesini iyi bilen zki?i, gelenekten en iyi ?ekilde yararlanm?? ve bunu eserlerinde en iyi ?ekilde kullanm??t?r. Tasavvuf terbiyesiyle her hadisenin derinliklerindeki hikmetleri kavramaya ve anla(t)maya al??m??t?r. yk kitab?n?n (Bir ?nar Vard?12, G Zaman?13 ve Papa?an Dedi ki.14) bir araya getirilmesiyle olu?an G Zaman? daha ok insan?n iine e?ilmesi, kendisiyle yzle?mesi, kalbinin sesini dinlemesi, zaferin nce ierde kazan?lmas? gerekti?i gibi konular? i?leyen yklerden kuruludur. Bu a?dan bak?ld???nda zki?i, insan olman?n, hayata geli? gayesinin, ncelikle nefsi kreltme noktas?nda ba?ar?l? olman?n, erdemli insan olman?n nemini sat?r aralar?nda hep vurgulayan bir yazar olmu?tur. Nitekim mer Lekesiz, burada yer alan ykleri, k?sa k?sa ykde kurmaca tarz?n?, dilini, sylemini, bak?? a?s?n?, felsefi yakla??m?n? kesinle?tirmi? bir yazar?n ykleri olarak tan?mlar (Lekesiz, 2004: 104). zki?inin yklerinde paradoksal bir anlat?m dikkat eker. Buna ynelmesindeki as?l sebep ise, s?radan gerekili?i, gndelik anlat?m?, dz bir anlat?m iin yeterli grmemesindendir. O ykde geen ki?ilerin psikolojik durumlar?n? vermek yerine do?rudan ruhsal zmlemeyi tercih eder. Onun yklerinde as?l ba?ka bir yn ise, metafiziktir. Metafizik yk denildi?i zaman Trk edebiyat?nda akla gelen tasavvuf kurumunun etkisiyle Hikmetle ykl olan, ontolojik bilgiye eri?meyi amalayan, sorunlu/ sorulu bir aray??? ieren, kesin bir ar?n??la tamamlanan hikyeler anla??lmaktad?r. (Lekesiz, 2017: 139; Gm?, 2006: 42). mer Lekesizin tespitiyle Tanp?nara gre daha do?ucu, Sezai Karakoa gre ise daha bat?c? olan Bahaeddin zki?i, metafizi?i, ne Tanp?nar gibi modern anlat?n?n en geerli imkn?, ne de Sezai Karako gibi bir Mslman sanat?n?n nihai dili olarak almaz. Tanr?ya gre insan?n konumunu da Tanp?nar gibi benlik, bireysellik idraki olarak de?il, Sezai Karako gibi bir kulluk ba?? olarak benimser. (Lekesiz, 2004: 105) Do?u? ve G? Bahaeddin zki?inin G Zaman?nda yirmi sekiz yk yer almaktad?r. Kitab?n ilk yks Do?u? ad?n? ta??r. Asl?nda yk bir do?um olay?n? anlatmaktad?r. S?k?nt? vermeyen, ancak umutla beklenen ?ey, bir mjde tad?, bir erkek evlat veya bir tay?n do?um mjdesine benzer bir tatt?r.(s.79). Ancak yazar yky yle kurgular ve yle de?i?ik ba?lant?lar kurar ki, okuyucu ancak yknn sonunda baban?n byk bir hazla do?du demesiyle do?an?n gne? oldu?unu anlar. Do?um insan akl?n?n kolay kabul edemeyece?i, ola?anst, bir nevi mucizevi bir zellik ta??r. Bir kan p?ht?s?ndan meydana gelen insan, lemlerin z olarak yarat?c? taraf?ndan yarat?lm??t?r. Do?um, varolu? neticede olumlu ve gzel bir hadisedir. Anlat?c? bu olay gerekle?meden nce do?uma haz?rlanm?? bir mekn ve ortam tasviri yapar. Yeni bir olay?n ortaya ?kaca?? okuyucu taraf?ndan fark edilir, ancak bunun sonradan geceyle karanl??a brnen her ?eyin yeniden gne?in do?u?uyla hayat bulmas? oldu?u anla??l?r. Tana adl? gen gne?in do?ma vaktine yak?n hissetti?i duygular?n? Kabilenin nderi, bilgini, hastalar? t?mar eden, llere kutsal szler syleyen babas?yla payla?mas?yla ortaya ?kar. Gn do?umu, yeni bir gnle beraber, yeni bir hayata, yeni bir umuda da do?makt?r. ocuk kendisi gibi babas?n?n da gn do?umunu izlemekte oldu?unu fark eder. Babas?yla konu?mak, onun duygular?n?, neler d?nd?n ?renmek istese de o sadece susmas?n? i?aret eder. Syledi?i tek kelime gne?in do?u?unun gerekle?mesiyle do?du szdr. zki?inin metafizi?i en iyi dile getirdi?i yklerinden birisi G Zaman?d?r. Yazar, lm ney ahenginde ermi? bir a?r?ya, Azraili bir mnadiye, ruhun teslim edili? an?n? bir g zaman?na, ahiret hayat?n? a?r?ld??? yerdeki ocuklara hikyeler anlatmaya dn?trerek metafizik bir durumu hem bir anlat? imkn? hem de nihai bir dil olarak grmedi?ini gsterir. Ayr?ca o metafizi?i soyutlay?c? bir tarz olarak grd? gibi, insan?n lm olgusu kar??s?ndaki sevimli, iselle?tirilmi? tutumunu da bilinli bir teslim olu? sayar (Lekesiz, 2004: 105). zki?inin yk kitab?n?n da ad? olan G Zaman?nda ocu?un zihin dnyas?ndan dedesinin lm dile getirilir. ocuk fiziki olarak safl???, berrakl??? ve dolay?s?yla masumiyeti ifade eder. Dnya hayat?n?n henz gnaha batan yzyle kar??la?ma ya??na ula?mam?? ocuk iin, her ?ey grnd? ?ekliyle ve temiz olarak yer al?r. lm gibi daha ok ya?? ilerlemi? insanlarla ilgili oldu?u d?nlen bir durumu, anlat?c? ocu?un saf duygular? zerinden verir. Burada ocuk zerinden lmn anlat?lm?? olmas? nemlidir. nk lm gibi daha i?itildi?inde insana rperti veren bu duygu, ocu?un masumiyet dnyas?ndan sevimli bir durum gibi de sunulmu? olur. ykde, dede ile torun aras?nda dile getirilen lm, bir anlamda bir sreli?ine ayr?l?k, daha sonra birbirini seven iki insan?n tekrar bulu?mas?na da kap? aralar. Bylece lmn asl?nda geici bir ayr?l?k oldu?u mesaj? da verilmi? olur. Ge haz?rl?k a?amas?ndan sonra, g zaman?n? duyuracak olan bir mnadi- dir. Dedesinden bir mnadi- nin sabaha kar?? gelerek g zaman? gelmi?tir (s. 85) a?r?s?n? ok defa dinleyen ocuk, sevgili dedesiyle birlikte byle bir ge haz?r oldu?unu gstermek iin ka gece sabaha kadar beklemi? ve uyuyakalm??t?r. ocuk kendi zihin dnyas?nda bir araba canland?r?r, denkler, kap-kacak, le?en ve mutlu insanlarla ykl bir araba (s. 85). Ancak anlat?c? dedesinden duydu?u sabaha kar?? Mnadi, G zaman?d?r diye ba??racak a?r?s?n? beklerken dedesinin yerinde olmad???n? gt?- n fark eder. Hlbuki bu sesi duymak iin anlat?c? ka defa sala ile Mnadinin sesini birbirine kar??t?rm??, heyecanla yata??ndan f?rlam??t?r. ocu?un dedesinin ne e?yalar?n?, ne h?rkas?n? al(a)madan nas?l gm? olabilece?ini d?nrken, belki de as?l sulunun mnadi oldu?unu, nk onun G zaman?d?r dedikten sonra acele et, acele et diye stelemi? de olabilece?ini hat?rlar. Neticede dede bu dnyadan g etmi?tir ve torununun tasavvuruyla Dede s?rt?ndaki yepyeni bir h?rka ile a?r?ld??? yerlerdeki ocuklara hikyeler anlatmaktad?r. (s. 85). Dede g zaman?na haz?rl?kl? olarak ya?am?? ve yle gitmi?tir. Bu arada yazar, dedenin s?rt?ndaki yeni h?rkas?n?n kefen oldu?unu da simge yoluyla gsterir. Anlat?c?n?n mnadi (l-i ?mran, 2/193) gibi dini referanslar? olan bir kavram? kullanmas? ayr?ca dikkate de?erdir. nk anlat?c? mnadiyi kullanarak bunun bilinen bir insan olmad???n?, do?ast bir yarat?k, bir melek oldu?unu imler. Dolay?s?yla lm kar??s?nda insan?n aresizli?ini, dnyaya gelmekte oldu?u gibi gerken de elinden bir ?ey gelmedi?i vurgulanm?? olur. ykde bir ba?ka nemli taraf ise, bu mnadi- nin bir seher vaktinde g zaman?n? duyurmas?d?r. Gne? do?madan geceyle sabah?n ayd?nl??? aras?ndaki bir vakti tan?mlayan seher vaktinin dini a?dan da mhim bir zaman oldu?u hem ayetlerde hem de hadislerde dile getirmi?tir. Bereketli/verimli bir vakit olan seherle beraber r?z?klar?n da??t?ld???, lm simgeleyen geceden sonra dirili?i ifade eden bu vakit, ayn? zamanda insan zihninin de en temiz ve en verimli oldu?u bir zamand?r. ykde genel olarak gece uykusuyla lm sessizli?ine brnen tabiat?n, seherle tekrar dirildi?i/ canland??? benzetmesiyle ldkten sonra dirilmeye de i?aret edilmi? olur. Dolay?s?yla ocukla dedeyi lm ay?rsa bile, g zaman?ndan bir sre sonra ebedi olarak beraber olacaklard?r. Bu vesile ile dinin temel inan meselelerinden birisi olan ldkten sonra dirilme yknn anlam katmanlar? aras?na yerle?tirilmi?tir. Bekleyenler yksnde de anlat?c? misafir kald??? kyden evin ya?l? adam?, kollar? abdest almak iin s?val?, sabah ezan? okunurken ve gn a?ar?rken yola ?kar (s. 147). Yine Hayal lkelerinden yksnde Annesiz bir evin korkutan yaln?zl???nda karanl?k ve mehul noktalara bakmak korkusu iinde geli?en korkularla sabahtan ak?ama i?e ?karken dualar m?r?ldanan baban?n bekleni?i anlat?l?r. K?rk?nc? Adam, Bekleyenler ve Amad???m Kap? hikyelerinde de benzer bir konunun i?lendi?i grlr. Metafizikten bahsedilen her yerde simgecilikten sz etmek mmkndr. Bahaeddin zki?inin yklerinde de metafizik yneli?te simgesellik nemli bir yer tutar. Daha do?rusu yazar anlatmak istediklerini simgesellik zerinden anlat?r. Kur?un Dnyas?ndanda kur?un eriyi?inin suda farkl? ?ekiller almas?yla ba??m?za geleceklerin bugnden bilinmezli?i, K?rk?nc? Adamda, kendisini gerekle?tirmeyi ve en yak?n?ndakinden bile uzakta kalmay?, Nedenlerimde sar?k, gzlk ve tespih gibi geleneksel de?erleri, Bekleyenlerde ezan, esenlik a?r?s?n?, Amad???m Kap?da k?rk birinci kap?, ya?ant?n?n ve tutkular?n sonsuzlu?unu simgeler (Lekesiz, 2004: 106). Dua adl? ykde, yakla??k bir y?l kadar nce ok sevdi?i arkada?? vefat eden ikiye d?kn birisinin, arkada??n?n mezar?n? ziyaret etmesi ve onun etraf?nda geli?en hat?ralar konu edinilir. ?ki farkl? zamanda iki hat?rlay?? sz konusudur. Bunlardan birisi mezar ziyaretiyle arkada??n?n lm zaman?na geriye dn?le hat?rlanan zaman, di?eri mezar? ziyaret an?nda gerekle?en hat?ralar. Ancak anlat?c?, iki d?kn de olsa bir insan?n bu al??kanl??? b?rakt???nda ya da sarho?lu?u geince, sevdi?i arkada?? vas?tas?yla lm, dolay?s?yla dini hat?rlamas?n? ne ?kar?r. Nitekim ykde, anlat?c?n?n ziyarette mezar?n stnde biten otlar? Allah onlar? bytm? diyerek yolmaktan vazgemesi, ocukken ezberledi?i ayetlerden akl?nda kalan ve her i?e ba?larken okunan Bismillah? birka kere tekrar etmesi, devam?nda len arkada?? Turgutun ok sevdi?i Her yer karanl?k ?ark?s?n? okumas? (s. 40-41) gibi davran??lar?yla insan?n hayat?n ak?p giden serveni iinde ne kadar tezat bir hayat srd? de verilmek istenir. len insan?n arkas?ndan dua okunur, bunu ancak gelene?in ya da aileden k?smen ?rendi?i bilgilerle gidenin arkas?ndan dua okuman?n fark?nda olanlar yapabilecek durumdad?r. Dini bilgisi eksik olanlar?n okuyaca?? dua bismillah d???nda ba?ka bir ?ey olmay?nca, bu kez lenin ok sevdi?i bir trkye evrilecektir. Anlat?c? bu mezarl?k sahnesiyle dini konularda yeterli bilgiye sahip olunmad??? zaman, ne kadar tezat bir durumla kar??la??laca??n? da ilgin bir ?ekilde ortaya koymu? olur. Yazar, ykyle mezarl?klar?n korkulacak bir yer de?il, bilakis mezar ta?lar?nda kli?ele?mi? olarak yer alan Bki olan yaln?z Allaht?r anlam?na gelen Hvel-bki yaz?s?n? anlat?c?ya okutarak, lmden sonra da sonsuz bir hayat?n varl???n? vurgulam?? olur. zki?i yklerinde farkl? teknikler dener. Bunlardan birisi de mektuptur. Edebi bir tr olarak mektup ki?iden ki?iye ya da ki?iden gelece?e herhangi bir muhatab? olmayan bir zamana yaz?labilir. zki?inin Mektup ba?l?kl? yks bir dedenin, len torununun mezar?na konulmak zere Allaha yaz?lm?? bir mektubudur. Bir dede iin o?uldan ziyade torun sevgisi daha de?erli oldu?u sylenegelir. Bu ykde de dede, ok sevdi?i torununu kendisine bah?eden, her ?eyin yarat?c?s? Allaha acizli?ini, gszl?n ve ona olan sevgisini mektupla dile getirir. zki?i yklerinde din adamlar?na da yer verir. yknn de ad? olan k?r?l sakall?, kk mescidin mtevaz? Deli ?mam? Sahih-i Buhari, ?slam Tarihi, Eflatun gibi hem Do?unun temel eserlerini hem de Bat? felsefesini okuyan birisidir. O, yapt??? vaazlar, etti?i nasihatlerle, bu dnyan?n gelip geici oldu?unu, esas olan?n iyi ve gzel ahlak oldu?unu cemaatine anlat?r. ?mam yapt??? vaazda hep ge ve glecek yere haz?rl?k yap?lmas?na i?aret eder:
Cemaati mslimn, Muhterem cemaat, lversin iinizdeki BEN15 .
Ben yok olsa, a?lsa Bb-? s?r.
lmden korkar m? tez len kimse!
lseniz - lmeden lseniz, Vcut erise, fen erise.
A?k-? ilhi kan yerine deveran etse damarlar?n?zda Verseniz, cemaati mslimn, hudutsuz verseniz, Verseniz ve verdi?inizi beklemeseniz. (s. 55) Her ?ey gzeldir her ?eyde hikmet vard?r., Allah deyin ufuklar a?ls?n. Allah deyin m?kil yok olsun (s. 57)
Anlat?c?n?n as?l i?aret etti?i ?ey insan?n iindeki beni yani nefsini ldrmesidir. nk benlik duygusu lm? insan?n, hayata ve btn canl?lara bak??? de?i?ecektir. Ondaki bu duygunun kayna?? da dindir. lmeden nce lnz hadisini nefsini ldrmek, lme haz?r olmak, bu hayat?n devam? var anlam?nda de?i?ik cmlelerle ifade eder. (Iss?, 2014: 294.) zki?inin ykleri iinde biyografik okumaya da msait olan ykleri vard?r. Bunlardan birisi Nedenlerim- dir. Yazar?n unutulmu?/unutturulmu? olmas?n?n sebeplerinden birisi de bu yk olabilir. Birinci tekil ?ah?s yani anlat?c?n?n ocukken ya?ad??? bir olay? ilerleyen bir zamanda geriye dnk olarak anlatmas?d?r. Anlat?c? ilkokul y?llar?nda iken babas?n?n imam olmas? dolay?s?yla ?retmeni ve arkada?lar? taraf?ndan d??lanm??t?r. ocuk bu ezikli?i ve d??lanm??l??? hep iinde hisseder. Ben, ?mam mer Efendinin o?lu, ben ?retmenin etkisinde kalm?? k?rk ocuk gznde aforoz edilmi? yapayaln?z ?renci, sevilmek ihtiyac?yla onlar?n saf?na gemi?tim. (s. 99). Anlat?c? bu duygular?ndan ancak onlara benzeyerek ya da onlardan birisi oldu?unu ispat ederek kurtulabilece?ini d?nr. Bunu sa?layacak bir ortam do?ar. Bir 23 Nisan etkinli?inde imam olan babas?n? alaya/dalgaya alan bir gsteri yapar. Gsteriye babas?n?n sand?ktan a??rd??? sar???n? ba??na geirerek ve tel ereveli beyzi gzl?- n burunun stne d?rerek, Allah?n bin bir gzel isminin an?ld??? kehribar tesbihi de sol elinde tutarak ba?lar. Ancak anlat?c? yapt??? gsteriyle hocas?n?n ve arkada?lar?n?n byk be?enisini ve alk???n? alsa da oyun bittikten k?sa sre sonra onlar?n sadece e?lendiklerini, kendisini aralar?na almad?klar? gere?iyle kar??la??r. Anlat?c? kirliydim ve pi?mand?m. Gnlmde bir yara a?lm?? kan?yordu. Y?llar geti hala o yara kan?yor (s.99) diyerek yapt?klar?ndan pi?manl?k duyar. Hatalardan Dn? ve Af Dileme Bahaeddin zki?i, yklerinde insan?n yapm?? oldu?u hatalardan ve bunlara kar?? duydu?u pi?manl?klar? da dile getirir. Bunlardan birisi Nedamet adl? ykdr. Kk yaramaz bir ocuk gnn ak??? ierisinde sokakta arkada?lar?na ve evreye kar?? birok yaramazl?klar yapar. Ancak ocuk da olsa pi?manl?k duyarak Bi daha yapmam Allah diyerek tvbe eder (s. 37). ocu?un yapt??? ktlk/gnahlara kar?? pi?manl?k duyarken okudu?u dualar, annesinin namazda okurken akl?nda tutabildikleridir; onlar? da hu?u ile ve inanarak tekrar edip durur (Gm?, 2006: 44). Anlat?c?n?n di?er pek ok ykde i?ledi?i gibi burada da gnah/su/yaramazl?k gibi kt fiiller ocuklar zerinden dile getirilir ve yine onlar?n saf/ temiz vicdanlar? zerinden af dilenir. Burada en nemli ?ey ocu?un dua etmesini ve duada okuyaca?? szleri annesinden duymas?d?r. Muhtemeldir ki ocu?un i?ledi?i kt fiillerden dolay? Allahtan af dilemesini, dua etmesini de annesi ?retmi?tir. Asl?nda yazar, insan kk de byk de olsa hata yapabilir, ktlk i?leyebilir, nemli olan tvbe kap?s?na dnk olmak, yapt?klar?ndan pi?manl?k duymakt?r, d?ncesini vermek ister. Bahaeddin zki?i, roman? ve yk kitab?yla Trk edebiyat?nda ge de olsa kendisini yer edinmi? nemli bir yazard?r. zki?i yklerinde, toplumun ortak de?er yarg?lar?ndan, gelenek ve ahlak?na, inanlar?na yabanc?la?madan/yozla?madan, ocukluk hat?ralar?na kadar pek ok konuya yer verir. Yazar?n zellikle G Zaman?nda yer alan yklerinde usta bir dil kulland???n?, Papa?an Dedi Kide yer alanlarda ise k?sa yk trnde ok ba?ar?l? oldu?u sylenebilir. Yazar, G Zaman? (Bir ?nar Vard?, G Zaman?, Papa?an Dedi ki) kitab?nda yer alan ykleri zerinden bir de?erlendirmeye tabi tutulacaksa, romanc? yn kadar yk alan?nda da iddial? oldu?u, hatta romanc? ynnden ziyade ykc olarak de?erlendirmek mmkndr. yknn k?sa imkn? iinde konular? felesef, psikolojik ve din/ metafizik a?dan en net ?ekilde aktaran yazar, i?ledi?i bu konular? yzeysel de?il, derinlemesine ele al?r. yklerinde zaman zaman halk?n gnlk konu?ma dilini oldu?u gibi aktaran yazar, ak?c? ve etkileyici bir sluba sahiptir. O yklerinde okuyucuyu bir sonuca gtrmeden ziyade, d?nmesine kap? aralar, onu sa?lar. Bahaeddin zki?i iin as?l olan ge haz?rlanmakt?r. Bunun iin yklerinde insan?n iine e?ilir, psikolojik tahlil denemeleri yapar. ?nsan?n dnyaya niin gelip niin gitti?iyle ilgili kendisine sormas?na kap? aralar. Buradan hareketle zki?inin din konular? merkeze alarak yk yazd??? sylenemez. Ancak onun yklerinde ailesinden, yeti?ti?i evreden ald??? e?itimin, kltrn izleri a?ka grlr. Bunlar aras?nda din/metafizik konular da vard?r. Yazar bu konular? ocuk safiyeti zerinden verir. Bu tr konulara yer verdi?i yklerinde dile getirilen esas d?nce, do?u?taki safl?k/temizlik zerine bir hayat ya?ama ve yle g etme ?eklindedir.
Kaynaka
Erbay, N. (2007), Bahaeddin zki?inin Hayat?, Sanat? ve Eserleri, (Yay?mlanmam?? Yksek Lisans Tezi), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Erzurum. Gndz, ?. (1984), Gm?hanevi Ahmed Ziyaddin: Hayat?, Eserleri, Tarikat Anlay??? ve Halidiyye Tarikat?, ?stanbul: Seha Ne?riyat. Iss?, C. A. (2012), Hayat ve ?nsan?n Sokaklar?nda Bahaeddin zki?inin ykcl?, ?stanbul: Roza Yay?nlar?. Iss?, C. A. (2014), Hikye Yazar? Bahaeddin zki?i ve Bir Mesele Etraf?ndaki Alt? Hikye, Trk Edebiyat?na A?lan Pencere ?nci Enginn Arma?an?, Ankara: Trk Kltr Ara?t?rma Enstits Yay?nlar?. ?lhan A. (2005), Kubbealt? L?ati Misalli Byk Trke Szlk, C. I, ?stanbul: Kubbealt? Yay?nlar?. Lekesiz, mer (2004), Bahaeddin zki?inin ykleri, Hece, S. 96, Aral?k 2004, s. 103-107. Lekesiz, .(2017), yk Menzilleri I, ?stanbul: ?ule Yay?nlar?. s. 137-151. zarslan, E. (1984), Bahaeddin zki?inin Hayat?, ?ahsiyeti ve Eserlerinin Tahlili zerine Bir Ara?t?rma, (Yay?mlanmam?? Lisans Tezi), ?stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi, ?stanbul. zkisi, F. (2007), An?larla Bahaeddin zkisiyi Anmak, ?stanbul: tken Yay?nlar?. zki?i, B. (1959), Bir ?nar Vard?, ?stanbul: Vakit Matbaas?. zki?i, B. (1975), G Zaman?, ?stanbul: tken Yay?nlar?. zki?i, B. (2014), G Zaman?, (Bir ?nar Vard?, G Zaman?, Papa?an Dedi Ki), ?stanbul, 3. bs., tken Yay?nlar?. ?emseddin Sami, Kamus-i Trki, ?kdam Matbaas?, Dersaadet 1317/1901. Yard?m, M. N. (2004), Bir Tart??mayla Gndeme Gelen yazar: Bahaeddin zki?i, Trk Edebiyat?, S. 373, Kas?m 2004, s. 4-10. Yard?m, M. N. (2012), Edebiyat?m?z?n zge Ki?isi: Bahaeddin zki?i, Kay?p ?stasyon, ?stanbul: Anonim Yay?nlar?, s. 33-5