Ne isek o olu?umuzu bilincimizin nne koymadan zgrl? erek edinmek olanakl? de?ildir. Yap?c?lar? taraf?ndan in?a edilen tarihin ?imdiki diliminde kendisini haz?r bulan bir birey, kendisine ben kimim? sorusunu yneltti?inde ncelikle ?imdinin topra??nda1 yeti?medi?ini fark etmelidir. Her insan ki?isi gemi?in emek verdi?i, dnden bugne aktar?lan bir mirast?r. Dil, gnlk ya?am?n adetleri, beceriler ve dertler bir ku?aktan tekine aktar?l?rken miras? devralan kendim dedi?i ?eyi devral?r. D?nce ediminin gerek anlamda henz kendini gstermedi?i bu noktada insan?n kar??s?nda iki olas?l?k durmaktad?r; ya devrald??? miras? de?i?ikli?e u?ratmadan sonrakilere ula?t?racakt?r ya da ald??? miras?, zerine d?nme yetisini kullanarak de?i?ikli?e u?ratacakt?r. ?kinci olas?l?k; tarihin sreklili?ine ve zgrl?e olanak verir. Bu olas?l?kta tarih dondurulmu? bir zaman dilimi de?il, ya?ayanlar?n zgrl?e do?ru yapt??? yolculuktur.
Tarih bilinci zerinden d?nme e?ilimlerinin s?n?fland?r?lmas? felsefe literatrnde byk bir neme sahiptir. Prof. Dr. Takiyettin Meng?o?lu tarihsiz olarak nitelendirdi?i do?u insan? ve toplumunu gemi? ve gelecek bilinci olmayan tek boyutlu zamanda ya?ayanlar olarak nitelendirirken tarihten bir sreklilik edimi olarak bahseder.2 Do?ulu iin gemi? kritik edilerek ?imdiye a??r?lm?? de?ildir, gelecek ise hemen hemen yok gibidir. Dnle hesapla?mayan, yar?n? hesaba katmayan bu d?nme e?iliminin yap?p ettikleri yap-boz tahtas?na benzemektedir. Bat?da ise durum tamamen farkl?d?r. Tarih sahibi olanlar?n yurdunda hi kimse dn inkar edemez; dn bilmezlikten gelemez; ba?ar?lar unutulmaya terkedilemez. nk bat?da dnn ba?ar?lar?yla bugnn ba?ar?lar? aras?nda bir hesapla?ma vard?r. Bu hesapla?mada pozitif olan ele al?n?r, yrtlr; ona yeni ?eyler kat?l?r. Negatif olan terk edilir.3
Tarihsel sreklilik/tarihlilik; felsefenin, bilimin ve teknolojinin neden bat?da retildi?inin yan?t?n? verir bize. Do?uda sreklilik ve sre yoktur. Srecin haz?r sonular?n? alma bu toplumlar?n ancak d?? grn? ile ilgili olan ya?amalar?n? de?i?tirebilmektedir.4
Peki Do?u neden bu haldedir?
Prof. Dr. Taylan Altu?, Trkiyenin Tini ve Felsefe alt ba?l???nda ?kard??? Hakikat Korkusu isimli eserinde bu soruya ?yle bir yan?t veriyor;
Do?u gelene?inde, d?nme var olan ?eyi kar??s?na bir nesne olarak koymaz ve onu bu ?ekilde d?nmez; d?nme ie dnerek, dilin kendisine nakletti?i kutsal ze ynelir ve ?eylerin zn burada arar. Varolan, duyulara verilmi? ve d?nce (ak?l) taraf?ndan kavranabilir bir ?ey olarak grlmez.
D?nmenin kar??s?na nesneyi koyamamak znenin do?umunu engelleyen ?eydir. zne nesne ayr?m?n?n ya?anmad??? Do?uda ?eyler Tanr? ya da Mutlak?n varl???n? ima eden grnmlerdir. Gne?in alt?nda yeni bir ?ey yoktur. Dn, bugn ve yar?n de?il, mtemadiyen ayn? gn ya?anmaktad?r. Do?uda bu nedir? diye nesneye ynelmemek, geici olana varl?k vermemek nesnenin ve znenin Tanr?da yok edilmesidir. Durum byle oldu?unda Tanr?n?n yeryznde insan diye bir halifeyi neden yaratt??? sorusu da cevaps?z kalmaktad?r.
Altu? ?yle diyor; Do?uda zgrn zgrle ili?kisi de?il, fakat tzsel ili?ki (yani bireyin tz taraf?ndan yutulmu? olmas?) egemendir ve bu da birey bak?m?ndan bir bilinsizlik ili?kisidir.5
Sorun, ki?inin kendini do?adan, zorunluluk alan?ndan ekip alacak bilince ula?mam?? olmas?ndan kaynakl?d?r. Alman filozof G. W. Hegel, Do?unun iinde bulundu?u bu durumu insanl?k tarihinin ba?lang?c? olarak de?erlendirir.6 zgrlk anlay???n?n tarihi olan bu tarihin ba?lang?c?nda zgrlk bir tek ki?iye mahsustur. Bir sonraki u?rak olan Yunanl?lar ve Romal?larda baz? insanlar zgrken, dnya tarihini do?udan bat?ya do?ru hareket eden bir sre olarak okuyan Hegele gre son durak olan Bat?da herkes zgrdr.7
Bat? ve Herkes ?in zgrlk Meselesi
zgrl?n herkes iin gerekle?ti?i yer olarak Bat?y? gren Hegel acaba bu tespitin ard?ndan gerekle?en iki dnya sava??, Yahudi Soyk?r?m?, Irak ??gali gibi meselelere ?ahitlik etseydi kendinde ve kendi iin olan zgrlk idesinin tarihte gereklik kazand???n? yine de syler miydi? yle ya; bu tr bir zgrlk evrensel olaca?? iin yere ayak basan tm insan ki?ileri iin istenmi? olmal?d?r. Hegelden sonra tarihe gelenler olarak durumun byle olmad???n? biliyoruz. Yeryznde bir tak?m insanlar zgrdr ve epeyce kalabal?k olan baz?lar? ise de?ildir. Antik Yunandan bir ad?m ileri gidilememi?tir. Bat?n?n iine girdi?i krizden ?k?? yntemi olarak zaman zaman ele?tirel filozoflar?n antikiteye geri dn? nerileri bu ba?lamdan okununca olduka ilgintir.
Nietzscheci ifadeyle Bat?da Tanr? lm?tr fakat geride byk bir bo?luk b?rakm??t?r. De?erlerin soyuta ekilip salt biimselle?ti?i Bat?da yaln?zca nesne de?il huzursuzluk da ke?fedilmi?tir. Prof. Altu?un yorumu dikkate de?erdir; Bunal?m, kltr de?erlerinin gitgide soyutla??p biimselle?ti?i ve bunun tarih, gelenek ad?na ne varsa ondan kopma anlam?na geldi?i bir son-durumdur. Kltr kendi temellerinden bo?alm??, temelsiz kalm??t?r.8
Herkes iin zgrlk ifadesi ba?ta olmak zere sylenen szlerin ii bo?alm??, Kant?n grsz kavramlar?na dnen kelimeler bo? konu?malar?n ana malzemesi haline gelmi?tir.
Do?u Bat? Aras?nda Trkiye
Do?u ile Bat? aras?nda co?rafi bir kpr olman?n avantajlar?n? ve dezavantajlar?n? ya?ayan Trkiye, bat?s?nda (?yonya Ege Blgesi) felsefenin do?umuna ev sahipli?i yaparken do?usunda dinin geli?imini seyretmi?tir. Trkiyenin Do?u ile Bat?y? bir arada tutan bu zelli?i kimi zaman ?ans kimi zaman da ?anss?zl?k olarak yorumlanmaktad?r. Co?rafya kaderdir, imas? Do?u-Bat? ayr?m?ndan okundu?unda sanki bir tek Trkiye iin geerli de?ildir. Bu co?rafyada ya?ayan insanlar ne tam do?ulu ne de tam bat?l?d?r, kaderi belirlenmemi?; ayn? anda hem do?ulu hem bat?l? olma potansiyeline sahipmi? gibi durmaktad?r.
Kendinde olan Do?u ile kendi iin olan Bat?n?n a??larak ykseltilmi? bir sentezi olarak kendinde ve kendi iin olma potansiyelinin bu topraklar iin geerli oldu?unu sylemek mmkndr.
Peki bu nas?l olacakt?r?
ncelikle ne isek o olu?umuzu bilincimizin nne koymam?z gerekecektir. Dnya tarihini zgrlk idesinin geli?imi olarak okuyan Hegeli dikkate alarak; iinde bulundu?umuz dnemi tan?mak iin bu topraklarda ?imdi, ?u an zgrlk denilen kavram nas?l alg?lanmaktad?r? sorusuna yan?t aramam?z gerekir.9 ?ayet buldu?umuz yan?t keyfiyet ise bu tespitin hemen ard?ndan nas?l oldu da insan?m?z bu topraklara ait de?erleri dikkate alarak bir ya?am kurmuyor/kuram?yor, de?erlerin ba?lay?c?l??? neden erozyona u?ram??t?r? sorusunun yan?t? verilmelidir.
Bu topraklara ait de?erler, meselesi ele al?nmadan bu soruya yan?t verebilmek olanakl? de?il gibidir. Ne isek o olu?umuzu bilincimizin nne koymak meselesi burada da devreye girmektedir. Hangi topraklarday?z biz? Anadoluda. Do?u ile bat?n?n kesi?ti?i topraklara Anadolu denilmektedir. Nedir Anadolu? Pek ok medeniyetin ve kltrn deneyimini ta??yan kadim bir co?rafya. Bugn bu co?rafyada ya?ayanlar, ayak bast?klar? topra??n onlara sundu?u meyve ile beslenenler (dolay?s?yla her gn Anadolu topra??ndan do?anlar) bilincinde olmasa bile Thalesin, Diyojenin ve hatta Kibelenin de mayas?yla yo?rulmu?turlar.
Bugn Biz Kibelenin, Diyojenin, Thalesin torunlar?y?z, denilmiyor tabi. Ama bir zamanlar yleydi. Anadolu denilince bugn ya?ayan insanlar?n dilinde ba?ka isimler var; Hac? Bekta?, Mevlana ve Yunus Emre.
Neden bu insanla vn duyuyoruz? Ne diyor bu insan bize?
Dili, dini, rengi ne olursa olsun iyiler iyidir. Bizim nazar?m?zda kad?n, erkek fark? yok eksiklik noksanl?k senin gr?lerinde. Bu szler Hac? Bekta?a ait .
72 milleti bir bilmeyen halka mderris de olsa, Hakka asidir. Bu da Yunus Emre. Ne olursan ol yine gel. Mevlanan?n bu szn ise tm dnya duydu.
13. yy da sylenen bu szler herkes iin sylenmi? szlerdir. inli, Amerikal?, Frans?z, Irakl?, Afganistanl?, Alman herkes iin sylenmi?tir. Bu szler Anadolunun evrensele a?lan kap?lar?d?r. Anadoluda tm insanl??? kucaklamak bu co?rafyan?n henz gerekle?memi? kaderidir!
Ne isek o olu?umuzu bilincimizin nne koyacaksak ncelikle buradan ba?lamal?y?z kanaatindeyiz. Ve ard?ndan ?u sorunun yan?t?n? vermeliyiz;
Nas?l oluyor da insan?m?z bu topraklara ait de?erleri dikkate alarak bir ya?am kurmuyor/kuram?yor?
Elbette ayd?n?m?za byk i? d?yor. Devral?nmam?? byk bir miras var ortada. Anadolu ?nsan Felsefesi zerine krslerde ders verilmiyor, kalem oynat?lm?yor olmas? Anadolu ozanlar?n?n suu de?ildir. Kaygusuz Abdal?n derinlikli ?iirleri zerine felsefe krslerinde yorumsama (hermeneutik) yap?lmam?? olmas? bize ait byk bir eksikliktir. Do?u Bat? aras?nda tm insanl??a seslenen birileri var bu kltrde ama biz duymuyoruz. Duyup, geli?tirip insanl??a arma?an etmiyoruz. Bir gn bunlar da olur midiyle Kaygusuz Abdala kulak verelim;
Bu Adem dedikleri
El ayakla ba? de?il
dem mnaya derler
Suret ile ka? de?il
Sonu olarak; ne isek o olu?umuzdan hareketle zgn ve zerk zneler olabilece?imizi sylyoruz. O znelerin nesnelere yneli?i ve nesnelerden kendilerine dn? yepyeni bir paradigma yaratabilir. Bu yenilik bilime, sanata ve felsefeye hakiki bir katk? olma potansiyeli ta??maktad?r.