GelişimErzurumYazı

ERZURUM’DAN G?R?T’E UZANAN YARDIM EL? -1867 G?R?T ?SYANI VE ERZURUM

1645 y?l?nda, Sultan ?brahim zaman?nda Hanya kalesinin fethi ile ba?layan Girit sava??, 25 y?l sürmü?, 1669 y?l?nda ve 4.Mehmet zaman?nda Faz?l Ahmet Pa?a’n?n adan?n ço?unu fethetmesiyle sonuçlanm??t?r. 1715 y?l?nda Damat Ali Pa?a’n?n adan?n geri kalan?n? almas?yla beraber adan?n fethi nihayetlenmi?tir. Osmanl? Devleti taraf?ndan fethedilen Girit Adas?’n?n halk?n?n bir k?sm?n?n Rum olmas? ilerleyen zamanlarda baz? problemlere neden olmu?tur. Frans?z ihtilalinin yayd??? milliyetçi fikirlerden etkilenen Yunanl?lar, Girit Adas?’ndaki Rumlar? da isyana te?vik etmi?lerdir. Megali ?dea fikri do?rultusunda 1821 y?l?nda ç?kan Yunan isyan?, Girit Adas?nda ya?ayan Rumlar? da etkilemi?, onlar?n da isyan etmesine neden olmu?tur. 1825 y?l?ndan, adan?n elden ç?kt??? 1913 y?l?na kadar Girit’te çok say?da isyan vuku bulmu?tur. Bu isyanlardan bir tanesi de 1866-1869 y?llar? aras?nda ya?anm??t?r.
Osmanl? hükümeti taraf?ndan Girit Adas?, do?rudan merkeze ba?lan?nca, bir müddet sonra çe?itli nedenlerle yerli Rumlar isyanlar ç?karmaya ba?lad?. Bu isyanlar kar??s?nda Osmanl? Devleti, bölgede ald??? bir tak?m tedbirlerle otoriteyi tesis etmeye çal??t?. Ancak, ?ngiltere’nin de ön ayak olmas? ile, 1864 y?l?nda Yedi Ada’n?n Yunanistan’a verilmesi üzerine, Rumlarla meskûn bulunan bütün adalar? ele geçirmek isteyen Yunanistan, Girit adas?na tahrikçi papaz ve ö?retmenler göndermeye ba?lad?. Adaya gelen papazlar?n k??k?rtmas?yla 1866 y?l?nda ?sfak?ya’da patlak veren bu isyan, k?sa sürede bütün adaya yay?larak çok daha geni? ölçüde bir ayaklanma hareketine dönü?tü. Daha önce Yunanistan’a destek veren ?ngiltere, bu isyan s?ras?nda Osmanl? Devleti’nin toprak bütünlü?ünün korunmas?ndan yana oldu?unu aç?klayarak Rumlar? hayal k?r?kl???na u?ratt?. ?syan?n ba?lad??? tarihlerde, Girit adas?na takviye güç sevk edecek olan Osmanl? donanmas?n?n durumu ise pek içler aç?c? de?ildi; genelde ah?ap gemilerden olu?an donanma, ça??n teknolojisi ile donat?lamam??t?. 1866 y?l?nda patlak veren Girit ihtilalinin reisi Hac? Mihal adl? bir Rum idi. Y?llarca çal??arak aday? bir k?v?lc?mla infilak edecek barut deposu haline getirmi?ti. Hac? Mihal, isyan s?ras?nda Girit Rumlar?na yönelik olarak yay?mlad??? beyannamede, adadaki bütün Rumlar? isyana davet etmi?tir. Girit asileri, ?sfak?ya sanca??na ba?l? Apokoron kazas?nda 1866 y?l? Haziran ay?nda isyan ettiler. Apokoron kalesi bilahare asilerin merkezi oldu. YunaNurullah NEH?R 26 GEL???M ERZURUM nistan’dan gelen 60 kadar çete reisi Apokoron’da ki asilerin ba??na geçti. Türklerin köyleri yak?l?p ya?maland?.
?syan ’da çok fazla Türk köyü zarar görmü? Müslüman ahali ma?dur olmu?tur. Ya?anan trajedi kar??s?nda halk?n ma?duriyetinin giderilmesi amac?yla Osmanl? Devleti’nin baz? vilayetlerinde yard?m kampanyalar? düzenlenmi?tir. Düzenlenen kampanyalara Tuna ve Erzurum vilayetleri katk?da bulunmu?tur. Kendisinden yüzlerce kilometre uzak olmas?na ra?men Erzurum vilayeti Girit Müslüman ahalisine zor zamanlar?nda destek ç?km??t?r. Erzurum Valisi Mehmed Re?id Pa?a öncülü?ünde Erzurum vilayet meclis azalar?, memurlar ve ahaliden bir k?s?m aralar?nda toplad?klar? 55 Mecidi alt?n? Girit ahalisine göndermi?lerdir. Ba?ta Erzurum olmak üzere sair yerlerden gelen yard?mlar?n isyandan etkilenen ahaliye e?it bir ?ekilde da??t?lmas? için Sadrazam Mehmed Emin Âli Pa?a komisyon kurulmas?n? istemi?tir. Tarihte birçok kez i?gale ve do?al afetlere u?rayan Erzurum vilayetinin bu hassas davran??? oldukça manidard?r. Anadolu’nun kilidi görevini ba?ar?yla ifa eden Erzurum’un Osmanl? ?mparatorlu?unun di?er bölgelerinde ya?anan sorunlara kay?ts?z kalmamas?, kendisine yüklenen tarihi misyonla örtü?mektedir. Kendi zor zamanlar?nda dahi ötekinin derdiyle dertlenen Erzurum ahalisinin di?erkâm tavr? ilerleyen zamanlarda da devam etmi?tir.

Dr. Nurullah NEH?R