Bir cmb? yerinde de?il bir serhad beldesindeyiz, ?ark taraf?ndan ne vakit bir harp patlarsa devlet hemen ba??r?rd?: Aman kahraman Erzurum. mna zamana lzum yok; mademki kahramand?r, bal?n? yapan ar? gibi o da kahramanl???n? yapacak. Kahraman, her harpte yapaca??n? yapt? ve devlet her harp bitince kahraman?n? unuttu. Kan ak?tmak, Erzurum en nde; imar etmek, Erzurum ok uzakta. Vatana olan borcun hibir vakit sonu olmaz; fakat bu serhad beldesi vatana borcundan ziyade vatandan alacakl?d?r. ?smail Habib Sevk. Yurttan Yaz?lar. 1939. s. 343
1918 de yak?lm??, y?k?lm??, nfusu sekiz binlere d?m? bir Erzurum var. Kurtulu? sava?? y?llar?nda yeniden toparlanmaya ba?layan ?ehir muhacirlerin geriye dnmesiyle yeniden canlanmaya ba?lad?. Geri dnen Erzurum tccarlar? ile ?ranl? tccarlar ?ehri canland?rmaya sebep olmu?lard?r. Bu geli?meler devam ederken 1926 y?l?ndaki ?eyh Sait isyan? blge ekonomisine zarar verirken 1929 dnya ekonomi buhran? da bu olumlu geli?meleri tersine evirmi?ti. Meydana gelen ekonomik buhran sonucu umduklar?n? bulamayan ?ranl? tccarlar 1930 sonras?nda ?ehirden ayr?lmalar? ticari geri gidi?lere sebep oldu.
1930-1940 y?llar? aras?nda ?ehir nfusu 30 binlerden 40 binlere ?karken sosyal gvenlik duygusu geli?ti. Ticaret canlanmaya ba?lad?. Ahmet Hamdi Tanp?nar?n Be? ?ehirde szn etti?i kadim meslek erbaplar? yeniden olu?arak usta, kalfa, ?rak lemesiyle ?ehir zanaatkrlar?n giderek artmas? olumlu geli?meydi. Ancak yinede istenilen seviyeye gelinemedi. 1938 y?l?nda Glba??nda bir tu?la ve kiremit fabrikas? kurularak yz i?iyle retime ba?lad?. 1933 y?l?nda Bugnk Yeni?ehir st yol mevkiinde Baltac?o?ullar? modern deri fabrikas? kurarak dericili?e canl?l?k getirmi?lerdir. Bu y?llarda tar?m ve hayvanc?l?k geli?mesini srdrm?t. zellikle bar?? ve gvenlik ortam?nda byk ve kk ba? hayvan srleri yaylalarda otlarken sat?m mevsimlerinde ? Anadolu, ?stanbul gibi ?ehirlere ihra edilen hayvan srleri kyllerin refah?na katk? sa?l?yordu.
?ehir, kasaba ve kylerde a?lan ilkokullar vas?tas?yla okuma yazma faaliyetleri h?z kazan?rken, Millet Mektepleri, Halk Evleri daha ok insana ula?man?n abas? iindeydiler. Erzurum Lisesi, Erzurum Erkek ?retmen okulu, K?z Sanat Mektebi ve ?? Oca??, ?rak Mektebi nemli birer e?itim merkezi olmay? ba?ard?lar.
1939 y?l?nda demir yolunun Erzuruma gelmesiyle ?stanbul, Ankara, Erzurum ve Kars ba?lant?s? sa?lanm?? ?ehirde kltrel, ekonomik ve nfus art??? sayesinde byk bir geli?me ya?and?. Trabzon, Rize, Gm?hane, Artvin illerinden Erzurum byk bir g al?nca nfus k?sa srede 47 bine ?kt?. Gler sonunda Erzurumda yeni zenginler zmresi olu?tu. Bu durum ileriki y?llarda at?lacak fabrikalar?n ncl?n yapt?. Pastaneler, lokantalar, oteller, garajlar?n say?s? h?zla artt?. Bu dnemin en byk problemi tar?m, hayvanc?l?kta al??an genlerin askere al?nmas? retimin d?mesine sebep olurken evliliklerinde azalmas?na sebep oldu. Gen ?retmenler askere al?n?nca e?itim ve ?retim i?leri geriledi. 1942 y?l?nda Il?cada a?lan Pulur Ky Enstits yreye yeni bir de?er katt?.
TOPRAK MAHSULLER? OF?S? KURLUYOR
1944 y?l?nda Toprak Mahsulleri Ofisi kurulunca evre il ve ilelerde retilen hububat?n devlet taraf?nda al?nmas? sa?land?. Yre iftisinin yz gld. Toprak mahsulleri ofisinin 1947-1948 kampanya dnemi ile 1952-1953 kampanyas? aras?nda bir mukayese yap?l?nca geli?menin varl??? ortaya ?kt?. Blge Mdrl? olarak 1947- 1948 kampanyas?nda istihlak(- tketim) fazlas? olarak piyasaya arz olunan hububattan 15.645 ton bu?day, 5.200 ton avdar, 21.107 ton arpa, mbaya edilirken 1952-1953 kampanyas?nda 48.131 ton bu?day, 14.048 ton avdar, 37.259 ton arpa sat?n al?nm?? bulunmaktayd?. Bu rakamlar 1947-1948 kampanyas?na nazaran 1952-53 kampanyas?nda yap?lan al?mlardan yzde 150 daha fazlayd?. Buna kar??l?k 1947-48 y?l?nda bu?day sat??? 11.907 ton iken 1952-53 y?l?nda ia?e olarak 46.054 ton, iftilere verilen tohumluk 3.705 ton ki; ceman dhili sat??lar tutar? 49.849 ton ve ayr?ca ihra liman? bulunan Trabzondan Almanya ve Yugoslavyaya 14.758 ton rnn teslim sureti ile sat??? yap?ld?.
Yine 1947-48 y?l?nda 410 ton dan ibaret dahili avdar sat???na mukabil 1952-53 y?l?nda ia?e olarak 835 ton, Almanya ve Yugoslavyaya 12.515 ton avdar sat??? yap?lm??t?r. Yine ayn? y?l Almanyaya 19.623 ton arpa Almanyaya ihra edilmi?tir. (Trkiye almana?? sayfa : 48-49)
UN FABR?KALARI DEVREYE G?R?YOR
1946 y?l?nda ?aban Dilaver ve ortaklar? Mahalle ba??nda Palandken un fabrikas?n?, 1947 y?l?nda Mustafa Keskinin nce Boyahane hamam?nda sonrada kongre caddesinde kurdu?u Aziziye un fabrikas? takip etti. 1953 y?l?nda Faruk Amil ve Hamza Polat?n giri?imiyle kurulan Polat-Amil un fabrikas? ile kylerdeki 1500e yak?n un de?irmeni ilin zenginlik kayna?? oldu. 1950 y?l?na do?ru Ankara Diyarbak?r Demir yolu hizmete girince Erzurum ekonomisi bundan olumsuz etkilendi. Tarih boyunca Kafkaslar? gneye ba?layan yol hep Erzurumdan gemi?, Trabzondan gelen mallar Erzurum zerinden Diyarbak?ra sevk edilmi?, oradan Halepe gnderilmi?ti. Diyarbak?r demir yolu hatt? a?l?nca ErzurumDiyarbak?r yolu eski nemini kaybetti.
ET BALIK KOMD?NASI RET?ME BA?LIYOR
1930larda Kas?m Karabekir Caddesi yan?nda ?imdi yeri kk bir garaj olarak kullan?lan yerde belediye Mezbahane kurarak kk ve byk ba? hayvan kesimi yaparak sa?l?kl? et retimini sa?larken ilerleyen y?llar ihtiyaca cevap veremiyordu. Bu nedenle ihtiyac? kar??lamak, blgenin hayvanc?l?k potansiyelini te?vik etmek amac?yla 1953 y?l?nda temeli at?lan 1954 y?l?nda hizmete giren Et Kombinas? yre hayvanc?l???na byk bir canl?l?k getirdi. Canl? hayvan say?s? h?zla art?? gsterdi. Kombina 600-700 i?iyle i?letmeye a?lm??, kesim hanelerde kk ve byk ba? hayvanlar kesilerek ?ehrin et ihtiyac? kar??lanmakla kalmayarak Askeriyenin ve ?stanbul un et ihtiyac? da kar??lanm?? oldu. ?oklanan etler Buzdolab? grevi yapan vagonlarla ?stanbula nakledilerek et ihracat? sa?lanarak kyllerin cebine para girmesi sa?land?. ?phesiz bu dnemde kurulan Hayvan Hastanesi ve Veterinerlik mdrl? hayvanc?l???n geli?mesinde nemli rol oynad?.
ILICA ?EKER FABR?KASI
1954 y?l?nda Il?cada ?eker fabrikas? kurularak blge iftisine bir ba?ka gelir kap?s? a?ld?. Hasankale ovas?, Daphan ovas? ve sulu tar?m yap?lan A?r?, Erzincan, Kars gibi vilayetlerde ?eker pancar? ekimi sa?lanarak yrenin milli ekonomiye katk?s? art?r?ld?.
Erzurum yresinde retilen ?eker pancarlar?n?n ?eker oran? ve dayanma gc fazlayd?. Ayn? zamanda geni? bir hinterlanda sahip olan blgede kyllerin, ?eker pancar? retme istekleri bu fabrikan?n Il?cada kurulmas?n?n en nemli sebeplerindendi. Gerekten ilerleyen y?llar binlerce kyl ailesi bu i?le u?ra?arak ekonomik kazan sa?lad?. Binlerce insan bu fabrika sayesinde i? buldu. al??t? ve emekli oldu. Btn bunlar kurulan ?eker fabrikas?n?n rnyd.
ASKER? B?RL?KLER KONU?LANIYOR
Art?k so?uk sava? y?llar?d?r. Rusya kap?s? kapanm?? bylece ihracat ve ithalat bat?ya ynlendirildi. Sovyet tehdidine kar?? ciddi anlamda askeri birlikler konu?land?r?ld?. A?kale, Kandilli, Dumlu, Il?ca, Gez ky, Kars kap?, Laleli ve mcavir alanlardaki askeri birlikler ?ehrin sosyal, kltrel ve ekonomik hayat?na byk katk?lar sa?lad?. Askeri kantinler, sinemalar, Ordu Pazar? ?ehre her ynyle canl?l?k getirdi. Cumhuriyetle ya??t olan ?? Oca?? veya A??r Bak?m Ana Tamir fabrikas? istihdam etti?i yzlerce i?i ile ?ehre katma de?er katmada nc rol oynad?.
ATATRK N?VERS?TES? KURULUYOR
Gnmzde byk lde ?renci, memur ve askeriye zerine konu?land?r?lm?? il ekonomisi, 1957 y?l?nda Atatrk niversitesinin kurulmas?yla yeni bir ivme kazand?. ?retim yeleri ve ?rencisiyle ?ehrin sosyal, kltrel, ekonomik hayat?nda belirleyici rol stlenirken 1962 y?l?nda kurulan E?itim Enstits bu geli?meye katk? sa?land?.
1962 y?l?nda Asri mezarl???n Hasankale taraf?nda modern bir tu?la ve kiremit fabrikas? kurularak il ekonomisine yeni bir canl?l?k katt?. Ayn? y?l Baltac?o?ullar? Yeni?ehir st yolda ki Mare?al akmak hastanesi yerinde Deri fabrikalar? yan?na modern bir ayakkab? fabrikas? kurarak zellikle Askeriyenin postal ihtiyac?n? kar??larken ?ehir iin gereken deri ve deri mamullerini retti. 1961 y?l?nda kombinan?n yak?n?nda Yem Fabrikas? kurularak blge hayvan reticileri iin yem, tar?m iin gbre reterek ekonomiye katk? sa?layan fabrikalar iinde yer ald?..
HAVA ALANI KURULUYOR, ERZURUM RADYOSU H?ZMETE BA?LIYOR
1966 y?l?nda hava alan?n? yap?lmas?yla, ?stanbul, Ankara ba?lant?s? kolayla?m?? bylece yolcu ve yk ta??mas?nda yenilikler getirilmi? ekonomik geli?me ykseklere ?kmaya devam etti. Ayn? y?l kurulu?u tamamlanan Erzurum Radyosu ?ehir ve blge halk? iin kltrel, sanatsal ve haber yay?nlar?yla bnyesinde kurulan korolar yeni ve nemli grevi stlenmi? oldu.
Nfus artt?ka ?ehrin yak?t ihtiyac?, kmr ihtiyac? art?yordu. Kmr i?letmeleri Zonguldaktan Kok kmr getiriyordu. zel sektrn gayretleriyle i?letmeye a?lan A?kale, ?spir, Oltu Linyit ocaklar? kmr retiyordu. Ancak bu kmrlerin tozlar? de?erlendirilemiyor zayiat o?al?yordu. Bu zayiat? ortadan kald?rmak iin 1969 y?l?nda Sanayi Mahallesinin alt k?sm?nda kurulan Briket kmr fabrikas? ?ehrin yakacak ihtiyac?n? uzun y?llar kar??lad?. Ayn? y?l kurulan Yksek ?slam Enstits ?retmen ve ?rencileriyle ?ehrin dini hayat?na renk getirdi.
Bu y?larda lke biskvi fabrikas?, Kas?mo?lu biskvi fabrikas?, Kale dibinde iplik fabrikas? Erzurumun kalk?nmas?nda az?msanmayacak katk?lar sa?lad?. 1960larda KASIM 2021 29 ?ehrin muhtelif yerlerine da??lm?? y?lda 2900 ton ?ekerleme yap?larak yak?n illere satarak ?ehre ayr? bir s?cak para giri?i sa?land?. Bugn Trkiyenin medar? iftihar? olan A?kale imento Fabrikas? 1969 y?l?nda kurularak i?letmeye a?ld?. Bundan ?ehrimiz ve lkemiz byk kazan sa?larken i?sizlik sorununun zmnde byk katk?lar sa?lad??? art?k bir gerekti.
?ehir merkez nfusu 1940 da 47 000 iken 1960 da 90 000e 1970de 129 000e, 1980de 190 000e ykseldi. ?ehir, kasaba ve kylerin nfusu 1950 y?l?nda 461.673den 2008 y?l?nda 784.841 oldu.
HASTAHANELER KURULUYOR
1902 y?l?nda temeli at?lan 1904 y?l?nda hizmete a?lan Numune Hastanesi hizmetlerine devam ederken Kavak Kap?da Lepra ve frengi Hastanesi devreye giriyor bylece sa?l?k hizmetleri art?yordu. Verem tehlikeliydi. Bu nedenle Devlet ?smet Pa?a Caddesinde Verem Hastanesi kurarak blge insan?n?n sa?l???na kavu?mas? iin nlem al?yordu. Askeri birliklerin ihtiyac? olan Hastana nce bugnk ? Tedarik Blge Ba?kanl??? binas?nda hizmete a?l?rken 1936 y?l?nda Mare?al akmak Hastanesi bitince buraya ta??nd?. 1950lerde Ebe ve Hem?irelik okulu yan?nda Kad?n Do?um Hastanesi, Sosyal Sigortalar Hastanesi, Erzurum Numune Hastanesi, G?s hastanesi, Atatrk niversite T?p Fakltesi Hastanesi bu y?llarda hizmete a?larak Erzurum; Sivastan Karsa tam bir sa?l?k merkezine dn?t. Bylece ?ehirde zel muayenehaneler pek ok i?size i? kap?s? olurken lokantac?, otelci ve di?er esnaflar bu sa?l?k turizminden faydaland?lar.
HANLAR, GARAJLAR VE OTELLER
Osmanl?dan Cumhuriyete intikal eden hanlar yerlerini garajlara ve otellere dn?rken otelcilik tam bir gelir kayna??na dn?t. Her otel ve garaj yeni istihdam alanlar? olu?turdu. Faytonculuk, at arabac?l??? birer gelir kap?s?yd?. ?lerleyen y?llar faytonculuk yerini taksicili?e b?rakarak yok oldu.
SANAY? S?TES? KURULUYOR
1972 y?l?nda kk sanayi siteleri kuruldu. 1975 y?l?nda Il?ca yolu zerinde organize sanayi blgesi faaliyete geirildi. 1975 y?l?nda Zirai Donat?m Kurumuna ba?l? Tar?m Aletleri Fabrikas? faaliyete geirilirken ayn? y?llarda Metin ?? Tar?m Makineleri Fabrikas? Il?ca yolunda retime ba?lad?.
1979 y?l?nda Erzurum GSY?Hdan byk pay alm?? 67 vilayet iinde 24c olmu?tur. Yukar?da sayd???m?z farikalar ve i?letmelerde binlerce i?i al??arak retime kat?lm??, lke ekonomisine katma de?erler retmi?tir. Bu y?larda Erzurum do?unun Parisi konumundad?r.
Cumhuriyetten 1979a kadar Erzurum devletten yeterli ilgiyi grm? ve ?smet ?nnnn 1936 y?l?ndaki raporunun tahakkuku sa?lanm??t?r. Ancak bundan sonraki y?llar Cumhuriyet hkmetleri Erzuruma gereken nemi ve yard?m? vermemi?lerdir. 1980 sonras?nda Erzurum gerilemeye ba?lam??, yurt ii hs?ladan ald??? pay her y?l azalarak d?? gsterdi. ?ktisadi a?dan gerileme sreci, GSY?Hn?n y?llar itibar?yla geli?me h?z?na bak?ld???nda daha a?k grlr. Erzurumun GSY?Hs? iindeki pay?;1979 da %098 iken 1996da binde alt?ya gerilemi?tir. 1987-1996 y?llar? arsas?nda Trkiye GSY?Hs? %29,5 iken Erzurum GSY?Hs? %14,9 gerekle?ti. Erzurumun kalk?nm??l?k s?ralamas?nda y?llar itibar?yla Trkiyedeki yeri; 1979 y?l?nda 24, 1986 y?l?nda 35, 1993 y?l?nda 58, 1996 y?l?nda 60, 2008 y?l?nda 69uncu s?raya geriledi. 1975lere kadar kurulan fabrikalar, i?letmeler bu y?llardan sonra birer iki?er kapanarak Erzurum ekonomisinin kmesine neden oldu. Kmr ocaklar?, Briket fabrikas?, Yem fabrikas?, Aziziye, Palandken, Polat un fabrikalar? kapanm??, Biskvi fabrikalar?, Deri ve Ayakkab? fabrikas? kapat?lm??, iplik fabrikas? kapat?lanlar iinde yer alm??t?r. Il?ca yolundaki Tar?m aletleri fabrikas?, Demiryoluna ait atlyeler, Zirai donat?m kurumu atlyeleri de bu gidi?ten nasibini ald?. 1983-1993 y?llar? ars?nda toplam ki?i ba??na kamu yat?r?m ve harcamalar?nda Erzurum Trkiye genelinin ok alt?nda pay ald?.. Bu dnemdeki kamu harcamalar?ndan Erzurum % 0,7 pay al?rken ?zmir 12.7, Sivas 9.4, Bursa 4.3, Diyarbak?r 4, Hatay ise Erzurumun kat? daha ok pay ald?..
TARIM:
Erzurum il genelinde sahip oldu?u arazinin %67 sinin ay?r ve mera olmas? nedeniyle tar?m yap?lan arazi azalmaktad?r. Buna kar??l?k mevcut arazinin tam olarak kullan?ld??? da sylenemez. Tar?m sektrnn zorluklar?, ?ehirlere olan g ve kyde ya?ayanlar?n ancak kendi ihtiyalar? kadar retmeye ynelmeleri konuyu olumsuz etkilemektedir. Cumhuriyetten nce Moskovaya bile Bu?day satan Erzurum sava? sonras?nda kendini bile besleyemez hale gelmi?tir. 1940lara do?ru toparlanan hububat ekimleri Toprak Mahsulleri Ofisinin kurulmas?yla Kyl alaftarlardan(bu?day tccar?) kurtulmu?, rnlerini ofise satarak para kazanm??, bunun sonucunda retim artm??, Erzurumdan Yugoslavya, Almanya gibi Avrupa lkelerine 1950lerden sonra bu?day, arpa, avdar satarak gelir elde etmi?tir. Tar?msal rnlerde 1980lere kadar art?? sa?lan?rken, 80-90 aras? durgunluk dnemine girmi?tir. yle ki, 1990da 181.625 ton bu?day elde edilirken 1997 y?l?nda retim 129.296 tona d?m?tr. Ayn? sre iinde Arpa retimi de 96.412 tondan 83.559 tona gerilemi?tir. (Erzurum Ekonomik Raporu 2005) Di?er tar?m rnlerinden olan patates ve ?eker pancar? retimi ayn? oranda azalm??t?r. Bu durum tar?msal rnlerin katma de?er oran?n?n d?mesine neden olmakta ve neticede Erzurumun tar?msal rnlerdeki katma de?er oran? %5 azalm??t?.
HAYVANCILIK:
Hayvanc?l?k iin elveri?li olan il tar?m arazisi pe?inde hayvanc?l???n geli?mesine sebep olmu? 1951 y?l?nda toplam hayvan say?s? 1.252.209 iken 1953 y?l?nda bu rakam 1.653.849a, 1957 y?l?nda 847.839 adet koyun, 506.558 adet s???ra ula?m??t?. 1964 y?l?nda 1.119.179 adet koyun, 530. 673 adet s???r varl???na ykselmi?tir. Zamanla tar?m rnlerinde ki gerileme hayvanc?l?k sektrn de etkilemi? 1990larda 1.658.465 canl? koyun varken 1997 y?l?nda 914.635 dete gerilemi?tir. S???r say?s? 1990da 597.171 iken, 97de 518.258 e gerilemi?tir. 2000de 529.370 byk ba?, 860.324 kkba? hayvan varken 2003de 538.915 bykba?, 684.315 adet kkba? havan kalm??t?r.(koyun ve s???r say?lar?) 2009 itibar?yla il genelinde kasapl?k hayvan say?s? azalm?? et ihra eden ?ehir et ithal eder duruma d?m?tr. Dnercilerin kulland??? koyun ve kuzu eti ise bulunmamaktad?r. nk yrede koyun say?s? dibe vurmak zeredir.
Sonu olarak 1920den 2000 y?l?na kadar Erzurum ili s?n?rlar? iinde ekonomik geli?meler, sosyal ve kltrel geli?meler zetle ini?ler ?k??lar gstermi?, zellikle 1980 sonras?nda devletin ilgisi azalm??, pek ok sanayi tesisi kapanm??, askeri birlikler ba?ka yerlere kayd?r?lm??, 2000 y?l?nda nfusu 937.000lerden 2020 y?l?nda 763.000e gerilemi?, kaliteli g verip, kalitesiz g alm??, 1983 y?l?nda Trkiye ihracat?n?n % 2.9luk yerel kaynaklar?n ihra edilmesiyle sa?lam?? olan ?ehir gnmzde %0.01lik ihracat yapacak kadar gerilemi? bir grnmdedir.