10 Eyll 1922 gn, ?zmir krfezinin sular? bir ba?ka trl dalgalan?yordu. Y?llarca sren tutsakl?k sona ermi?; bir gn nce Trk svarilerinin ?zmire girmesi ve gndere Trk bayra??n? ekmesiyle o kara gnler sona ermi?; bir co?ku ve sevin tufan?, bir gn ncesinden buyana btn ?zmiri sarm??t?.
Ve o gn; yani 10 Eyll cumartesi gn, Gazi Pa?a di?er pa?alarla birlikte ?zmirdeydi. Halkap?nar zerinden r?ht?ma ula?an ve buradaki co?kuya tan?k olan Gazi burada bir sre dinlendikten sonra hkmet Kona??na do?ru hareket etmi?ti. ?zmir halk?, kumanda heyetlerine iek ve lavantalar serpiyor, ?eker ve ikolatalar da??t?yordu. Ortal?k alk??a bo?uluyor ve Ya?a sedalar? aras?nda minnet ve ?kran duygular?n? dile getiriliyordu. Pa?an?n otomobiline, 9 Eyll gazisi kahraman svariler e?lik ediyorlard?. Hkmet Kona??n?n nnde, meydanl??a, binlerce insan toplanm??t?. Ku?luk vakti, Pa?a ve refakatindekiler ?zmir halk? taraf?ndan tebrik ediliyordu.
Bylece, 10 Eyll sabah? Byk Gazi, Fevzi ve ?smet Pa?alar ve di?er kumandanlarla beraber kurtard??? ?zmirin sine-i muhabbet ve hrmetinde misafir oluyordu . Pa?a Hkmet Kona??nda bir sre kald?. Gazinin yan?nda Nurettin Pa?a vard?. D??ar?da stleri tozlu toprakl? subaylar?n oradan oraya ko?turdu?u grlyordu. Gazi Pa?an?n bulundu?u yerde bir masa vard?. Ve masan?n zerinde, ?zmire ilk giren ki?iye verilmek zere olan bir k?l? duruyordu . Bu k?l?, Sakarya Sava??ndan hemen sonra, Buharadan getirilen ve ?zmire ilk olarak girecek ?zmir fatihine vermek zere Mustafa Kemal Pa?aya teslim edilmi?, 1402de ?zmirin Timur taraf?ndan al?n???nda belinde ba?l? bulunan k?l?t?. . Gazi Mustafa Kemal Pa?a, kendisine emanet edilen Kuran-? Kerim ve k?l?lar? kabul ettikten sonra, kurulun nnde son derece titizlikle seilmi? szcklerden olu?an bir konu?ma yapt?. Bu konu?ma, o dnemde Ankara Hkmetinin yar? resmi yay?n organ? olan ve Atatrkn iste?iyle ?kar?lm?? bulunan Hkimiyet-i Milliye gazetesinde bire bir yer ald? . Pa?a konu?mas?na Buhara Halk ?uralar? Cumhuriyeti halk?n?n ve hkmetinin Yrtme Kurulu ve Bakanlar ?uras? ad?na gelen muhterem heyete Trk halk?, Trkiye Byk Millet Meclisi ve onun hkmeti ad?na ho?-amedi/eyliyordu. Ard?ndan da Buharal?lar?n milletimizle ?rki ve dini revab?t?/ (ba?lant?s?) a?kt?r diyordu. Ona gre, bu ba?lar?n o zamana dek faaliyet alan?na gemesine, istilac? ve zalim glerin varl??? neden olmu?tu.
Pa?a burada, bir para da diplomasi gere?i, Trk-Sovyet yak?nla?mas?n? d?nerek ve Sovyetlerin de bir para Bat? kapitalizmine kar?? sava?mas?ndan g alarak, ?ark ?nk?lab-? Kebiri deyimi ile Bol?evik Devrimine vurgu yap?yordu. Bu byk devrim, Kahraman Trk ordular?n?n da byk bir iftihar?n? kazanm??t?. Bu byk olay, mazlum do?ulular? gnden gne sa?lamla?an ba?larla birbirlerine kenetlemi?ti. Pa?a, kurulun nnde devam ediyordu: Her ulusun kendi yazg?s?n? kendisinin belirleyece?i hakk?n?, yaln?z kuramda de?il, eylemde de tan?yan Rusya Devriminin bir paras? olan ba??ms?z Buhara ?uralar? temsilcilerini Trkiye Byk Millet Meclisinin ba?kan? s?fat?yla hkmetinize te?ekkr ederim Buhara ahalisinin, Trkiyedeki Trk ve Mslman karde?lerine arma?an olarak gnderdi?i Kuran-? Kerim ile Trkiye Halk Ordusuna bir takdir ve tebrik ni?an? olarak gnderdi?i k?l?c?n; iki nemli yadigr (hat?ra) oldu?unu belirtti. Bu iki de?erli yadigr, dine ve Tanr?ya hizmeti olan gc temsil ediyordu. Pa?a, Recep Beye hitap ederken devam ediyordu: Bu emanetleri elinizden al?rken, kalbim heyecan ile dolu. Halk?m?z ve ordumuz, uzaklardaki karde?lerimizden gelen te?ciat ve tebrigat ni?anelerinden ?phesiz ok mtehassis ve mesrur (duygulu ve mutlu) olacaklard?r. Dinda? ve kar?nda? Buhara halk?n?n arzusunu yerine getirerek, bu kitab-? mukaddesi (kutsal kitab?) millete, seyf-i muazzezi (kutsal k?l?c?) de ?zmir fatihine teslim edece?im. Allah?n inayeti ile ?nn ve Sakarya muzafferiyetlerini kazanan milli ordumuz, in?allah pek yak?nda bu k?l?c? da kazanm?? olacakt?r.
Sonra k?l?c? Bat? Cephesi Komutanl???na teslim etmi?; cephe komutanl??? da bir msabaka aarak, ?zmire ilk girecek olan fatihe k?l?c?n do?rudan Gazi taraf?ndan verilece?ini ilan etmi?ti .
Kurul yeleri bu k?l?c?n ve Kuran?n Trk Emiri Timura ait oldu?unu sylyordu.
nc K?l?, tam bir y?l aradan sonra, yeniden gzler nndeydi.
Bu k?l? kimin olacakt??
Daha o gn, Gazi Mustafa Kemal Pa?an?n ?zmire girdi?i ve Hkmet Kona??nda, Nurettin Pa?a yan?nda olarak, nc K?l?? masan?n zerine koydu?u andan itibaren, bu k?l?c?n kime verilece?i biliniyordu. Bu olaylar?n tan?klar?ndan birisi Kurtulu? Sava??na eylemli olarak kat?larak, Onba?? rtbesini alan nl roman ve yk yazar? Halide Edip (Ad?var)ti. O, ?zmirin i?gali zerine, ?stanbulda yurtseverlerin yapt??? mitinglerin ate?li konu?mac?s?yd?. Kurtulu? Sava?? ba?lar ba?lamaz, pek ok yurtsever gibi o da Anadoluya, Ankaraya ko?mu?, Mustafa Kemal Pa?an?n yan?nda yerini alm??t?. Sava??n en kanl? zamanlar?nda, de?i?ik cephelerde bulunmu?; yaral? gazilerin yaralar?n? sarm??, eliyle yeme?ini yedirmi?, yamas?n? dikmi?; o zor gnlerde Trk kad?nlar?n?n simgesi olmu?tu. Srekli askerlere manevi destek veren bu ayd?n Trk kad?n?, gn gelecek, Trkiyenin en sekin edebiyat dehalar?ndan birisi olacak, yazd??? romanlarla Trk kltrnn ykselmesine katk?da bulunacakt?.
??te, Halide Edip Han?m Kurtulu? Sava??n?n Halide Onba??s?yd?. ?zmire yryen kara birliklerinin aras?nda, kimi zaman at?n?n zerinde, kimi zaman yaya olarak yrm?; o zorlu yry?e yak?ndan tan?kl?k etmi?, Trk Ulusunun giri?ti?i lm kal?m sava??n?n en zor anlar?n? do?rudan kendisi de ya?am??t?.
Halide Edip Han?m, sonradan yazd??? Trkn Ate?le ?mtihan? adl? an?lar?nda, btn bu sreci ayr?nt?l? olarak anlatt?. O, ?zmire orduyla birlikte girdi?inde, Hkmet Kona??nda Mustafa Kemal Pa?ay? nc K?l?la birlikte grm?, stelik ?zmire ilk olarak girerek, k?l?c? almaya hak kazanm?? ki?iyi de o gn, yani Gazi Pa?an?n ?zmire geldi?i gn hem de Gazinin yan? ba??nda tan?ma olana??n? ele geirmi?ti.
10 Eyll gn Halide Onba??, ?zmir Hkmet Kona??ndayd?. Kona??n byk sofas?n?n aynalar?nda, stleri tozlu, toprak rengi elbiseli bir grubun oturdu?unu gryordu. Buraya a?lan bir odada, Mustafa Kemal Pa?a ile Nurettin Pa?a bulunuyor ve onlar aralar?nda askeri sorunlar? tart???yorlard?. Bu arada Kadifekalede Trklerle Rumlar aras?nda bo?u?malar oldu?u, Ermeni mahallelerinde pencerelerden bombalar at?ld??? sylentileri orta yerde dola??yordu. Sokaklarda, kalabal?k aras?nda garip k?yafetli ki?iler sylevler veriyorlard?. Halide Edip bunu, her zaman bir ba?ar?dan sonra, k?ede bucakta sinmi? adamlar?n birer mantar gibi meydana ?k??? olarak gryordu. Bu d?nceler iinde olan Halide Onba??n?n ilgisini, ?zmire ilk girene verilmek zere bir k?l? ekti. Halide Han?m, bu k?l?c?n, do?u illerinden gnderildi?ini sanarak, yan?lm??t?. K?l? do?ruydu, ancak k?l?c?n geldi?i yer do?u illeri de?il, Buharayd?. Ard?n - dan Halide Onba??; ayn? anda ba?ka ba?ka yerlerden ?ehre giren insanlar oldu?u iin, bu k?l?c? almaya hak kazanan birden fazla insan oldu?unu d?nmekteydi. Ancak, ?zmir r?ht?m?na ilk gelmi? olan svari birli?inin komutan? Yzba?? ?erafettinin buna hak kazand???n? da gnl?ne not etti
Hkmet Kona??n?n iinde dola?an Halide Edip, o gn, yani 10 Eyll gn sofan?n ortas?nda ba?? sarg?l? ufak tefek bir adam grd. Onun btn varl???ndan serven havas? sezilen gen bir ocuk gibi ba??ndan geenleri anlatt???n? ay?rt etti. Halide Edip, bu gen svarinin anlatt?klar?na kula??n? dikti. O gn, o gen insandan duyduklar?n? da not defterine kaydetti. Gen adam ?yle konu?uyordu: R?ht?m bombo?tu. Orada grd?mz bir adam bir Frans?z amiraliydi. Uzun bir nutuk sylemeye ve H?ristiyanlara iyi davran?lmas?n? ?tlemeye ba?lad?. Amirale r?ht?m?n kendisi iin gvenilir bir yer olmad???n? syledim. Bu kehanet gibi bir ?ey oldu. Bu laflar a?z?mdan ?karken, pencerelerden birinden bir bomba at?ld? ve tfek sesleri gelmeye ba?lad?. Biz hemen amirali bu tehlike - li alandan uzakla?t?rmak iin harekete getik. Ba??mdaki sarg? o hareketin hat?ras?d?r
Bunlar? anlatan Yzba?? ?erafettindi. O gn, Gazi Mustafa Kemal Pa?a ?zmire girip, Hkmet Kona??na geldi?in - de, nc K?l? yan?ndayd?. Gazi; ?zmire ilk giren ki?iyi tan?mak istemi? ve ba?? sarg?l? olan Yzba?? ?erafettin Beyle gr?p, onu kutlam??t? Sonra da dzenlenen bir trenle k?l?, Yzba?? ?erafettin Beye verilmi?ti.
Bu k?l?, ?zmire ilk kez giren ?zmir Fatihi iin verilen, dnemin literatrnde byle adland?r?lan; Hkmet Kona??na arkada?lar? Te?men Ali R?za ve Hamdi Beylerle birlikte Trk bayra??n? eken Yzba?? ?erafettin taraf?ndan al?nma - ya hak kazan?lan Timurlenke ait k?l?t?.
O k?l?, ilk olarak 1402 tarihinde ?zmiri Trklere kazand?rm??t?. ?kinci olarak da 9 Eyll 1922 gn, Yunan i?galinden kurtarm??t?.
?zmir; Kan dklerek al?nm??t? ve Atatrkn deyimiyle en a?a?? 40 as?rl?k bir atalar yurduydu.