Erzurum, 18 Eyll 1048 y?l?nda Byk Seluklu Devletinin Bizans kar??s?nda kazand??? Pasin Zaferi ile Trk yurdu haline getirilmi?, 1071deki Malazgirt Zaferi ile de Anadolunun kap?lar? Trklere tamamen a?lm??t?r. Erzurum, uzun y?llar bir Seluklu Beyli?i olan Saltuklu Beyli?i ynetiminde kald?ktan sonra, Seluklular?n y?llar iinde zay?flamas? dolay?s?yla 13. as?r ortalar?ndan itibaren ?lhanl?lar?n ynetimine gemi?tir. Roma ve Bizans ynetimleri alt?ndayken bir ticaret ?ehri olan Erzurum, Trklerin ynetiminde de ayn? zelli?ini devam ettirmi? ve 13. as?rdan itibaren Erzurum, bir Trk esnaf te?kilat? olan ahili?in de etkili olmas?yla uzun as?rlar ticari hayat?n canl? bir merkezi olmaya devam etmi?tir.
Erzurumda ahilik te?kilat?n?n 13. asr?n ilk yar?s?nda yani ?lhanl?lar?n egemen olduklar? dnemde kuruldu?u, ?ehrimizin yakla??k 25-30 km. bat?s?ndaki Tebrizcik kynde bulunan ahi mezarlar?ndan anla??lmaktad?r. Bu kyde bulunan Ahi Abdurrahman o?lu Mehmetin mezar ta??ndaki 1262 tarihi, ahilerin Erzuruma erken tarihlerde geldi?ini gstermektedir. Ahi Abdurrahman o?lu Mehmet, ahili?in Erzurumda bilinen ilk temsilcisidir, ancak hakk?nda, mezar?ndan ba?ka bir bilgi bulunmamaktad?r. nl gezgin ?bni Batuta, 14. as?rda Erzuruma geldi?inde ?ehrin canl? bir ticari hayata sahip oldu?undan sz ederek Ahi ?eyhi olan Toman Babadan bahsetmektedir. Buna gre Trk milletine kap?lar?n? aan Anadolunun kilidi konumundaki Erzurum, sratle iktisad hayat?n? ?ekillendirirken, bunda en nemli rol ahiler stlenmi?lerdir. Ahi Toman Baba ise bu te?kilat?n Erzurumdaki bilinen ikinci mmessilidir ve hakk?ndaki yetersiz bilgi ?bni Batuta Seyahatnamesinden ?renilmektedir.
Erzurumda Ahi Duman?n (Toman) zaviyesine inmi?tik. Bu zat, ileri bir ya?ta olup, yz otuz ya??n? a?t??? halde, hl bir de?ne?in yard?m?yla yryebilmekte, haf?zas? btn canl?l??? ile durmakta, be? vakit namaz?n? k?lmakta idi. Ben, al??a dayanamayarak sadece orucu yemekten ba?ka bir kusuruna tesadf etmedim. Verdi?i yemekte bizzat bizlere hizmet eyledi ise de hamam hizmetimize o?ullar?n? ko?mak zorunda kalm??t?. Zaviyeye indi?imizin ikinci gn yola ?kmak istedi?im zaman, bize gcenerek buna engel olmaya kalk??t? ve ?ayet byle harekette bulunursan?z, konukluk en a?a?? gn oldu?una gre, bizim bu ?ehirdeki itibar?m?z? k?rm?? olursunuz, dedi. Bunun zerine biz de orada gn kalmak lzumu ile kar??la?m?? olduk.
?bni Batuta, Erzurumdaki ahilikle ilgili k?sa bilgi vermesine ra?men ticaret hayat?yla ilgili fazla bir bilgi vermedi?i grlmektedir. Bununla birlikte ?ehrimizle ilgili yap?lan ara?t?rmalarda, konuyla ilgili yeterli bilgiler bulunmaktad?r. Buna gre ?lhanl?lar dneminde Erzurum ve evresi (Kafkaslar, ?ran?n bir blm, Do?u ve Orta Anadolu) ciddi bir medeniyet ve ticaret merkezi olma konumundad?r.2 Erzurumun erken dnemlerde ba?layan iktisad geli?mesini devam ettirmesinin nedeni, ticaret yollar?n?n kesi?me noktas?nda bulunmas?d?r. Bu konuya Ahmet Hamdi Tanp?nar, lmsz eseri Be? ?ehirde vurgu yaparak, babas?n?n tayini nedeniyle Erzuruma ilk geli?i olan 1913 y?l?nda grd? Erzurum ar??lar? ve esnaf? hakk?nda ?unlar? yazmaktad?r: O zaman?n Erzurumu, on y?l sonra 1923te grd?m Erzurumdan ok ba?kayd?. Her trl k?yafette bir kalabal???n ar?? pazar?n? doldurdu?u, sara, kuyumcu, bak?rc?, dkknlar?yla senede o kadar mal?n girip ?kt??? hanlar?yla, ambarlar?yla, e?raf ve ayan?, esnaf?, otuz sekiz medresesi, elli drt camisiyle, ?ran transitinin besledi?i refahl? ve mmur Erzurumla on y?l sonra grd?m harap ?ehir aras?nda kolay kolay mnasebet tasavvur edilemezdi. Sonradan ?rendi?ime gre, muhtelif ar??lar?nda on binlerce zenaat? al???r, saralar?n?n yapt??? eyerler btn ?ark vilyetlerine hatt Tebriz'e kadar gidermi?. Ben babamla, annemle gitti?imiz siyah kehribarc?lar? ?imdi bir masal gibi hat?rl?yorum. Kk ve yar? ayd?nl?k dkknlarda ince, dikkatli, i?in terbiyesini alm??, deta i? terbiyesiyle durulmu? birtak?m adamlar, oturduklar? yerden konu?uyorlar, pazarl?klar ediyorlar, ellerindeki kehribar i?lerini hav? dklm? uha ?alvarlar?na srterek cilal?yorlard?. Sonra keskin bir me?in kokusu, yumu?ak derinin deta sndrld?, k?vam?n? bozdu?u tokmak sesleri ve bir y???n u?ultu...
Tanp?nar, Erzuruma ikinci kez geli?i s?ras?ndaki tespitlerinde ?ehrin ok eski bir maziye sahip oldu?una ve birok sava?tan ?karak yorgun bir vaziyette bulundu?una i?aret ettikten sonra sat?rlar?na ?yle devam etmektedir: 1855te yz binden fazla nfuslu bir ?ehir olan Erzurum, bu geli?mesini bir iktisad denklik zerine kurmu?tu. ?ran, ithalat ve ihracat?n?n yar?dan fazlas?n? Trabzon-Tebriz kervan yoluyla yap?yordu. ??te bu kervan yolu, Erzurumu as?rlar iinde e?raf?yla, ayan?yla, ulems?yla, esnaf?yla tam bir Ortaa? ?ehri olarak kurmu?tu. Bu transit yolunda her y?l otuz bin deve ve belki iki misli kat?r i?liyordu. Bunlar Erzurumdan geiyor, Tebrizden geli?inde, Trabzondan dn?nde kumanyas?n? Erzurumdan tedarik ediyor, hayvan?n? nallat?yor, at eyeri, yk semeri, nal, gem, a??zl?k, hlasa her trl eksi?ini orada tamaml?yordu.
Bu ifadelerden anla??l?yor ki Erzurum, Orta?da ticari hayat? son derece hareketli bir yap?ya sahipti. Ahmet Hamdi Tanp?nar, bu canl?l??? anlatmaya devam ediyor: Eski Erzurumda bu ticaret hayat? ve kervan yolu, otuz iki sanat? beslerdi. Tabaklar, saralar, semerciler, dikiciler, ar?k?lar, mestiler, krkler, kevelciler, kundurac?lar, kazazlar, arabac?lar, keeciler, ad?rc?lar, culfalar, ipiler, demirciler, bak?rc?lar, k?l??lar, b?ak?lar, kuyumcular, zarc?lar, sand?k?lar, ka??k?lar, tarak?lar, maranc?lar, boyac?lar, dlgerler, yap?c?lar, sabuncular, mumcular, tak?mc?lar.5 Erzurum, Ortaa? sonras? zamanlarda da ticar nemini devam ettirmi?tir. Ahmet Hamdi Tanp?nar, Defterdar Mehmet Pa?a ile Erzuruma gelen ve orada gmrk ktipli?i yapan Evliya elebinin ?ehrin kap?lar?ndan sz ederken, yabanc? tccarlar?n Grc Kap?s?nda oturduklar?n? Evliya elebinin Seyahatnamesinden aktarmaktad?r. Hakrin ktibi bulundu?um gmrk bundad?r. Drt evresinde Arap, Acem, Hint Sint, H?tay, Hoten bezirgnlar?n?n haneleri de vard?r. ?stanbul ve ?zmir gmr?nden sonra en i?lek gmrk, bu Erzurum gmr?dr. Zira tccar?na adalet ederler.
Grlyor ki Erzurum, Ortaa??n kapan?p yeni bir a?a ba?land???nda da ticar nemini devam ettirmekte ve Trkiyenin ?stanbul ve ?zmirden sonra nc byk gmr? olarak grlmektedir. Ticar bak?mdan bu derece nemli olan bir ?ehirde ahiler de ?ehrin iktisad hayat?na katk?lar?n? devam ettirmektedirler. Erzurum, eski a?larda oldu?u gibi, gedik ve lonca dneminde ve Osmanl?n?n son dnemlerinde de ahi geleneklerine dayal? gl esnaf te?kilat?n?n devam ettirildi?i bir ?ehir olmu?tur. Bunu o dnemin Salnamelerinde grmek mmkndr. Nefs-i Erzurumda k?l?n ve tfenk ve akmak ve kundak?lar ve kalemtra? ve mikrs ve tuntan dkme mangal ve ?amdan ve temr ve bak?r ve kuyumcu ve ihramc? olarak ehliyetl ustalar bulundu?u gibi, edevt-? bytiyye ve ziriyyeye mteallik levz?mt-? zarriyyeyi imal ve tanzme elveri?li her nevi ehl-i s?nat mevcd ve bunlar?n tfenk ve tabanca ve karabina ve mikrs ve kalemtra?lar ve bunlara mmsil edevt ve dkme ?amdan ve mangal ve sefertaslar? ve avni-i sire ile nesc olunan ihramlar olduka metin ve ?yeste-i nazar tahsn derecelerinde grlp bunlardan maada krk esnf? dah dhilen ve hricen celb eyledikleri tilki ve var?ak ve sansar ve bunlara mmsil hayvnt derilerinden her nevi krkler imal ve terzi ve culha ve her trl ayakkab?lar? ve sandalye ve kanapeci ve bunlara mmsil sanyi-i zarriyyeye mteallik ?eylerin ustalar? dah derece-i kifyede mevcddur.
19. as?rda Erzuruma ba?l? kazalarda da ?al dokuyan ulha esnaf?, evlerde hal?, kilim ve seccade dokuyanlar, kee, orap, tozluk, eldiven, ehram imal edenler, demircilik, bak?rc?l?k, nalbantl?k, ilingirlik, saral?k ve kavaf?l?kla u?ra?anlar bulunmaktad?r.
?ehrin kltrel yap?s?n? gzlemleyen Ahmet Hamdi Tanp?nar, Be? ?ehir isimli kitab?nda Erzurumun ok muntazam bir itima yap?ya sahip oldu?unu, al??man?n bulundu?u yerde itima nizam?n kendili?inden do?du?unu belirtmektedir. Erzurumun al??kan ve retken bir nfus bar?nd?rd???n? vurgulayan Tanp?nar, ?ehirde sosyal tabakadan sz ederek, en ba?ta toprak sahiplerinin oldu?unu, arkas?ndan ulema s?n?f?n?n, ulemadan sonra da ba?lar?nda dabaklar ?eyhi bulunan ve ?ehrin as?l belkemi?i olan esnaf?n geldi?ini ifade etmektedir. Dabaklar ?eyhinin, ?ehrin esnaf? zerinde ok ciddi bir nfuzu bulundu?unu belirten Tanp?nar, Osmanl?n?n son dnemlerindeki merkezci yap? bile ?ehrin ruhu olan ve esas?n? ahilikten alan bu otoriteyi y?kamam??t?. Eski dnyam?zda dabaklar ?eyhi, as?l bnyesini esnaf?n te?kil etti?i Anadolu ?ehirlerinde daima bu kudreti ta??rd?9 demektedir.
Tanp?nara gre, ahilik ruhunun bu derece kkle?mi? olmas?, ?ehirde bir denge olu?turmu? ve sosyal s?n?flar aras?nda da herhangi bir stnlk duygusunun ortaya ?kmas?na mani olmu?tur. Bu hal, her s?n?f? kendi hayat?nda, kendi zevkinde rahat ve mstakil b?rakarak, mesut ederek, ?kinci Me?rutiyete, hatta biraz sonras?na kadar srer.10 Erzurumun 19. asr?n sonlar?yla 20. asr?n ba?lar?nda ya?ad??? i?gal ve katliamlar, ?ehrin bu dengesini alt st etmi? olmas?na ra?men Erzurumlu esnaf gruplar?ndan her biri, eski ahilik geleneklerini devam ettirmeye al??m??lard?r.
Ba?lang?tan son zamanlara kadar merkezi K?r?ehirde bulunan ahilik te?kilat?n?n ?eyhleri, Anadoludaki ahi esnaf?n? denetleyip, hem hatal? olan esnafla ilgili son kararlar? vermi?ler, hem de bilinen ahilik trenlerine i?tirak etmi?lerdir. Bu bak?mdan Erzurumdaki ahilerle, K?r?ehir ahili?i aras?nda srekli bir irtibat olmu?tur. Dolay?s?yla K?r?ehirdeki ahi te?kilat?n?n Erzurumdaki debba?lar (dabaklar) zerinde nemli bir etkisi vard?r. Ayr?ca debba?l?k olduka nemli bir meslek olup, Erzurumdaki dabaklar (debba?lar), gemi?te mesleklerini Tebrizkap? semtinde dabakhane ya da Erzurum a?z?yla dabahanalarda icra etmekteydiler. Buradaki tabakhanelerin 1950li y?llara kadar i?levsel oldu?unu ve di?er ?ehirlerdeki gibi debba?lar?n ?eyhinin esnaf zerinde ok etkili oldu?unu Abdurrahim ?erif Beygudan ve halen hayatta olan byklerimizden ?reniyoruz. Erzurumda debba?lar ?eyhinin esnaf zerinde nfuz ve icraat? mutlak bir surette idi. Sanat?nda hilekrl?k eden esnaf?n dkkn? kapatt?r?l?r, rk ve hileli yapt??? i?, ibret olmak zere dkkn?n?n kap?s? stne ivilenerek te?hir edilirdi. Bu yzden sanatkrlar?n iyi yeti?mesi, sa?lam ve dayan?kl? e?yalar?n yap?lmas?, bu tarikat?n otoritesi sayesinde mmkn olmu?tu.11 Gnmzde bu meslek de di?erleri gibi maalesef yok olmu?tur ve fakat Dabakhane e?mesi halen aktif olarak Erzurumlular?n su ihtiyac?na cevap vermeye devam etmektedir. Debba?l?k ve tabakhanelerin ve deriye dayal? saral?k, kevelcilik gibi zenaatlar?n yok olmas?nda hi ku?ku yok ki sanayile?menin ve makinala?man?n etkisi olduka fazlad?r. Kundurac?l?k bile eski ehemmiyetini kaybetmek zeredir. Ayakkab?lar o?unlukla fabrikalarda retilmektedir. Buna ra?men Kavaflar ar??s? ve baz? kk atlyelerde kavafiye retilmeye halen devam edilmektedir. Terzilik de konfeksiyonculu?a ynelmekten dolay? giderek azalan ve kaybolmaya yz tutan meslekler aras?na girmeye ba?lam?? durumdad?r. Yakla??k on y?l ncesine kadar kevelciler, marangozlar, maranc?lar, saralar, ulfalar, ehramc?lar, yorganc?lar ?ehrimizin muhtelif semtlerinde retime devam ederlerdi. Ancak bu geleneksel meslekler, maalesef endstrile?menin ?tc arklar?na tak?lmadan edemediler. Bir ya da iki saraciye i?iyle u?ra?an esnaf, ayakkab? tamircisi, gmleki, terzi gibi halen i?letmecili?e devam eden baz? zenaatkrlar?n d???nda ?ehrimizde, Gaziantep ve Kahramanmara? gibi ?ehirlerimizdeki gibi, geleneksel yntemlerle retim yapan esnaf kalmad?. Umar?z ki bu iki ?ehrimizde devam ettirildi?i gibi Erzurumda da geleneksel retime yeniden ba?lan?r. Bunun iin de ahilik ruhunun yeniden hayata geirilmesi gerekmektedir.