Mslman Trkn Erzuruma geli?i, Saltuklu Beyli?i (1092 1202) ile yani Trklerin Anadoluya girmesi ile ba?lar. Trabzonun Trk yurdu olmas? ise Osmanl?lar?n 1461de Trabzonu fethinden sonrad?r.
Fetih sonras? etraf? sarp da?larla evrili Karadenizi, deniz ve kara yolu ile di?er ?ehirlere ba?lama abas? ba?lam?? gnmze kadar da devam etmi?tir. Di?er taraftan ierisinde Erzurumun da bulundu?u Do?u vilayetleri, zellikle canl? hayvan ve rnlerini pazarlaya bilmek iin Trabzon liman? arac?l???yla Bat?ya daha byk kentlere ula?abilmenin gayreti ierisinde olmu?lard?r. Tm bu nedenler her iki ?ehrin ula??m?n? zorunlu k?larken ticarette de birbirlerine olan ba??ml?l?klar?n? artt?rm??t?r.
Trabzon, Rize ve Artvin, Erzurumun s?n?r kom?usudur. Trabzon ve Erzurum Osmanl?dan bugne de?in bulunduklar? co?rafyan?n stratejik neme sahip merkezi ?ehirleridir. Eskiden beri blgedeki di?er kentler, birok temel ihtiyalar?n? bu iki ?ehir zerinden sa?lamak durumundayd?lar. Kamu hizmetlerinin de bu iki kentte yo?unla?mas? ?ehirlerin cazibe blgesi olmas?n?n nn am??t?r.
Sanayile?menin henz istenilen dzeye ula?amad??? 20. Yzy?l?n ba?lar?nda, lkemizdeki en geerli meslekler, eskiden oldu?u gibi tar?m ve hayvanc?l?kt?. Do?u Karadeniz insan?, tar?m alanlar?n?n olduka az, i? imknlar?n?n yetersiz oldu?u co?rafyadan ayr?lmak ve Trkiyenin drt bir taraf?na al??mak ve ticaret yapmak iin g etmek durumunda kalm??t?r.
al??kanl???, drst ve ahlakl?l???n?n yan? s?ra k?vrak zeks?, muzip ve e?lenceli tav?rlar? ile bymenin ve retimin lokomotifi olmay? ?iar edinmi? olan Karadenizlilerin glerinde birincil dura?? s?n?r kom?usu olan Dada?lar diyar? Erzurum olmu?tur.
Bu gleri ve bu kentlerde 4 ku?ak boyu iskan etmi? ailelerin bireylerini konu?mak ve yad etmek iin Erzurumda hemen herkesin tan?d??? ve bir ?ekilde al?? veri? etti?i ?ekerci Osman (Osman ??) abimle, fakltedeki odamda Erzurumda bulunmu? Karadenizliler hakk?nda tatl?, ?ekerli bir sohbet ettik.
1950 do?umlu ?ekerci Osman, t?pk? y?llarca dkkn kom?ulu?u yapm?? lokantac? (Pizza Dner ve Kebap Salonu) merhum babam gibi (Hac? Rafet KKAL?) henz 5 ya?lar?nda iken Erzuruma gelmi?ler. Babam ya?a byk oldu?undan Trabzondan 25 y?l daha nce dedem tm karde?leri ile birlikte Erzuruma g etmi?. Anla??lan o ki, de?i?ik bir ifadeyle bugn bizler 100 y?ld?r bu ?ehri kendimize memleket edinmi?iz.
Osman abi, Erzurum bizim iin Trabzonun yukar? mahallesi gibi oldu. Biz Erzurumluyu Erzurumluda bizi ok sevdi Dedi. O dnemlerde Erzurumdan Trabzona gidenler, A?a?? gideyrum! Trabzondan Erzuruma gidenler ise Yukar? gideyrum derdiler.
Bayburt, Erzincan, Erzurum, A?r?, Kars, Sar?kam??, Gle, Do?ubayaz?t hatta Van Karadenizlilerin ticaret yapmak iin g ettikleri ?ehirler aras?ndayd?. 1990 y?llar ile birlikte Do?unun yo?un g ya?amas? birok Karadenizli esnaf?n da blgeden ayr?l?p zellikle Marmaraya do?ru g etmesini netice verdi.
Erzurumun ekonomik ve sosyal hayat?nda Karadenizliler ok etkin rol oynam??lard?r; g?da, lokanta, pastane, f?r?n sektrnden konaklama, otomotiv, akaryak?t ve in?aat sektrlerine kadar ok farkl? i?lerde faaliyetler gstermi?lerdir. Karadenizli tccarlar gurbette bulunman?n da etkisiyle i?lerine daha ziyade yo?unla?m?? ve t?pk? evre illerde oldu?u gibi Erzurumda da ticari hayat?n canlanmas?na katk? sa?lam??lard?r.
Bu ailelerden ilk anda akla gelenleri;
Kkali, ??, Efendio?lu, Sekban, Okur, ehreli, ebi, Kulao?lu, Temelli, Dilaver, Ba?aran, Gen, avu?o?lu, ak?ro?lu, Genal, Memi?o?lu, Naziko?u, Numano?lu, Ek?i, Ek?io?lu, Kamilo?lu K?rali, ?a??o?lu, Akay, akmak, Ycelik, Sefera?a, Ertu?rul, Akay, Tufan ve Yal?n slaleleridir.
Yine bir dnem Erzurum Valili?i yapm?? olan Necmettin Karaduman, Atatrk niversitesi Rektrl? yapm?? olan Prof. Dr. Hur?it Ertu?rul ve ok say?da akademisyen ve brokrat bu ?ehrin unutulmazlar? aras?nda kendilerine yer edinmi?lerdir.
Osman abi, Erzurumun sosyo-kltrel yap?s?n? gstermesi bak?m?ndan ilgin bir hat?ras?n? ?yle anlatt?:
Erzuruma 1976 y?l?nda ?stanbulda ticaretle me?gul olan Yahudi as?ll? bir Trk vatanda?? geldi. ?stanbulda daha nceden tan?ma f?rsat? buldu?um bu ki?iyi kald??? otelde ziyaretine gittim. Tuttu?um bir taksiyle kendisine bir ?ehir gezintisi yapt?rd?m. Ona g?da i?i ile u?ra?t???m? ifade ettim ve Erzurumda ?eker ve ikolata i?inin olup-olamayaca??n? dan??t?m.
O esnada caddede bulunan dnemin en me?hur giyim ma?azas? olan Nehir rnlerinin sat???n?n yap?ld??? i?yerine girdik ve rnlerinin olduka yksek fiyatlardan al?c?s? oldu?unu sat??lar?n?n gzel oldu?unu tespit etti ve bana dnerek bu ?ehir kaliteden anl?yor senin sataca??n ikolatalara da m?teri ?kar, dedi.
?stanbullu i?adam?n?n tavsiyesiyle ?ekerleme sektrne giren Osman abi, Golden, Prenses ve Lion gibi tan?nm?? marka ikolatalar? Erzuruma getirerek ?ekerci Osman tabelas?yla ticaretini ?ekerleme zerine devam ettirmi?.
1970li y?llar?n Erzurumu, Trkiyenin kltr dzeyi yksek illerindendir. Osman abi, rahmetli babam?n ve birok esnaf?n i?yerinde tak?m elbiseyle hizmet verdi?ini anlatt?. Babama ait olan ve Cumhuriyet caddesinde yer alan Pizza Dner Kebap salonunun 24 saat a?k (bugn 24 saat a?k lokanta halen yoktur) olarak ve tm al??anlar?n?n papyonlu, tek tip elbiseli bir ?ekilde servis yapt?klar?n? belirtti.
Osman abi sohbetimizin sonuna do?ru rahmetlik babam?n Gazete yazarl???, Belediye encmen azal???, Sivil toplum kurulu?lar?nda yneticilik hem de i?letmecilik yapmas?n? esnaf?n ok ynll?n ortaya koymas? noktas?nda olduka gzel bir rneklik olu?turdu?unun alt?n? izdi.
?n? izdi. Ben de babam?n anlatt??? bir hat?ray? kendisine naklettim; Yaln?zca ?stanbulda 1974de, tek bir yerde sat??? yap?lan Pizzay? grp be?enen rahmetli babam, Pizza ustas?yla anla??r ve yakla??k 50 y?l nce Pizzay? Erzuruma getirir ve lokantas?n?n ismini de Pizza koyar. Ancak o gne kadar Pizzay? tan?mayan ve bilmeyen halk yeterince ilgi gstermeyince yemek listesinden kald?r?l?r yeniden dner ve kebap e?itlerine a??rl?k verirler.
?lerleyen zamanda Erzuruma gelen bir turist kafilesi Pizza yaz?s?n? grnce sevinir ve pizza yemek iin lokantaya gelir ve garsonlara pizza diye seslenirler onlar da yes, yes diye cevap verir ve istediklerini turistlere getirirler. Fakat turistlerin nlerine getirilen lahmacundur. ?lk gr?te ?a??ran turistler, lahmacunlardan yemeye ba?lay?nca bu yeni tr pizzadan memnun kalm??lard?r yle ki, giderken yolda yemek iin de lahmacun-pizzadan sipari? vermeyi de ihmal etmezler...
Buradan ?unu da ifade etmek isterim,
nceden Erzurumdan ayr?lm?? olan birok Karadenizli, bugnlerde Erzurumu ziyaret ettiklerinde, son zamanlarda ?ehirde ya?anan h?zl? de?i?im, dn?m ve modernle?meyi grnce, sevin ve takdirlerini ifade etmekteler. Evet, grnen o ki; birok Bat? kentinin sahip olmad??? huzur ve konfora sahip olan gnmz Erzurumu, hemen her alanda ok daha fazla gzelliklere do?ru emin ad?mlarla ilerlemektedir.