"Erzurum Sebze Hali Esnaflar?ndan ?bretlik Ht?ralar"
Osmanl?da narh diye bir sistem vard?r. Devlet ve devleti temsil eden yetkililerin halk?n menfaatlerini sat?c?lara kar?? korumalar?n? sa?layan bu sistemde sat??a sunulan rnler belirlenen fiyat?n stnde kesinlikle sat?lamazd?. zellikle Ramazan ay? gelmeden ihtiya maddelerinden hibirinin eksik olmamas?, gerekli mallar?n temin edilmesi ve karaborsaya f?rsat verilmemesi iin muhtarlar vas?tas?yla esnaf uyar?l?rm??. Cumhuriyet dneminde de, zellikle Sebze Hallerinde rayi fiyat? uygulamas?na geilmi?, Belediyelerin ilgili birimleri esnafla bir araya gelerek maliyetini hesap ederek ve mal? gnderenin hakk?n? da gzeterek czi bir kr konulmas? suretiyle sat?? fiyat?n?n belirlenmesini sa?lam??t?r.
Bu arada bilinmesi gereken hususlardan biri Sebze Hallerinin Belediyelerin mlk oldu?u, biri de Belediyelerin istedi?i evsaftaki esnafa tahsis etti?i kirac?s? konumundaki Kabz?mal denen Komisyoncular?n kira deyerek ticaretlerini srdrdkleri bu dkknlarda Devlet birimlerinin belirledi?i miktarda sat?lan maldan komisyon ald???, ona gre de vergisini dedi?idir. Belediyelerin fonksiyonu i?te tam bu noktada ortaya ?kar. Rayi denen sistemle Sen bu fiyat?n stne satamazs?n! denilmek istenir. Bu uzun y?llar byle devam etmi?tir.
te yandan ticar hayatta bu esnaf te?kilat?n?n alma, satma ve bunlardan bir kazan elde etme hakk? zaten yoktur. Mal? d??ar?dan gnderen kr da etse, zarar da etse Kabz?mal / Komisyoncu komisyonunu al?r. Bu nedenle bu i? kolunda kr zarar yazmaz! ne ?kan husus her zaman Arz-Talep meselesi olmu?tur. O gn mal az gelmi?tir yksek fiyata sat?l?r, ok gelmi?tir d?k fiyata sat?l?r. Gnmzde borsalarda olan sistem y?llard?r oralarda uygulanm?? olan sistemdir. Yksek fiyata satarsa fazla komisyon al?r; d?k fiyata satarsa az komisyon al?r.
Bu meslekte zellikle Ya? i?i ya?t?r, sen onu satmazsan o seni satar! denilmi?tir. Yani sebze-meyve k?sa mrl, dayan?kl?l??? olmayan rnlerdir. Sen onun maliyetini gz nnde tutarak belirledi?in fiyatta direnir onu satmazsan, o mal elinde kal?r, rr, bir kuru? dahi eline gemez. Onun iin mal de?erini buldu?u zaman satan krl?d?r.
El Mal?
Erzurumda, Cumhuriyet dnemi ncesinden ba?lamak kayd?yla drt ku?a?? sebze-meyve i?iyle u?ra?m??, uzun y?llar kendisi de Sebze ve Meyve Halinde bulunmu?, Grckap?n?n mihenk ta?? olan esnaf ve kkl bir ailenin yksek tahsil yapm??, biraz da mrekkep yalam?? ocuklar?ndan birisi oldu?umu belirteyim.
Sizlere titizli?i, drstl? ve iri yap?l? olmas? dolay?s?yla Erzurumda D?re? Memet Efendi diye tan?nan byk dedemiz Mehmet Elmal? (1878-1953) byk babam ?efik Elmal? (1909-1979) ve kendi bulundu?un dnemlerde ya?anm?? herkesin ibret almas? gereken baz? olaylardan sz edece?im. Yaln?z konuya gemeden izniniz olursa soyad?m?z?n nereden geldi?iyle ilgili birka sat?r bir ?eyler yazay?m:
Asabili?iyle de me?hur bir insan olan dedemiz, Cumhuriyetin ilk y?llar?nda Grckap? Camiinin hemen yan? ba??ndaki kck dkkn?nda, satt??? ba?kalar?na ait rnlerin zerinden konu-kom?unun yemesine (otlamaya dersek daha do?ru olur) gz yummaz, yemelerine izin vermezmi?. Bu mallar bize ait de?il el(in) mal?d?r, uzak durun! diyerek hassasiyet gsterir ve de gstertirmi?.
D?re? Memet Efendi dedemiz, 1934 y?l?nda Soyad? Kanunu ?kt???nda elma satt??? iin de?il, el mal?na gsterdi?i hassasiyet dolay?s?yla El-mal? soyad?n? alm??t?r.
1940l? y?llarda dedemizle Yusufelili Zorba A?a aras?nda ya?anm?? bir olay? iki say? nceki yaz?m?zda anlatm??t?k. K?saca hat?rlatay?m: Uzun bir zaman Erzuruma zm gelmedi?i iin o gn getirilen, ok daha yksek paralar sat?labilecek bir zm tay?n? dedemiz her zaman satt???ndan az bir farkla o tarihteki manavlara sat?yor. ?leden sonra hesab?n? almak zere dedemizin yan?na gelen Zorba A?a, sat?lan zmn paras?n? ald???nda, eline tahmininden fazla para verilmi? olmas?ndan dolay? Hesab(?n?z)a bir daha baksan?z olmaz m?? diyor. K?rk y?ll?k hukuklar? olan ve hibir gn hesap sormayan Zorba A?an?n byle bir ?ey sylemesi, dedemizin ok a??r?na gidiyor. Eline sat?lan zmn dkm veriliyor ve bu gn bundan daha yksek bir paraya sat?lmas?n?n uygun bulunmad??? iin ancak bu kadarc?k bir fiyat fark?yla sat?ld???n? syleniyor. Me?er Zorba A?a da, niye her zaman satt??? paraya satmad??? iin D?re? Mehmet Efendiye sitemde bulunarak, Byle yksek fiyata sat?ld??? takdirde Allah bizim ba??m?za bir daha rn vermez! demek istiyormu?.
Yap?lan bu ticarette hem satan?n, hem satt?ran?n, hem de alan mazlum insanlar?n hakk?n?n nas?l gzetildi?ini, f?rsat? ganimet sayarak yksek fiyatlara satanlar?n servetinin Allah taraf?ndan ellerinden al?naca??n?n anlat?ld???na tan?k oluyoruz
?dare ?artt?r!
San?r?m 1948 / 50lerde, bykbabam ?efik Elmal?n?n Halde kabz?mall?k yapt??? dnem ya?and???n? bildi?im, aile byklerimizin yan? s?ra Selahattin ?yigren amcam?zdan defalarca dinledi?im bir olay? sizlere nakledece?im: 11 Kas?m 1942 tarihinde Varl?k Vergisi diye bir kanun ?kar?lm??, bunun yans?malar? ta 1950lerin ba?lar?na kadar srm?, o?u esnaf zor durumda b?rak?lm??t?. Anlataca??m?z olay o tarihlerde ya?anm??t?r.
?imdiki ku?aklar bilmez o tarihte yle yksek vergiler denirmi? ki, anlat?lacak gibi de?il! Bir de Kraldan ok Kralc? kesilen yneticiler vard?r ya, i?te tam yle biri Erzurum Defterdarl???n?n ba??na gelmi?. Adam esnafa nefes ald?rtm?yor! Byklerimiz oturmu? d?nm? ta??nm??, tek bir are bulmu?lar: Gelin dkknlar?n anahtar?n? Vali Beye gtrp teslim edelim, demi?ler. Gidip Vali Beyin huzuruna ?km??lar, herkes kendisini tan?tt?ktan sonra geli? nedenlerinin Defterdar Beyin yapt??? uygulamalar oldu?unu, canlar?ndan bezdirdi?ini, art?k bu mesle?i yapmayacaklar?n? anlatm?? ve dkknlar?n?n anahtarlar?n? topluca Vali Beyin masas?na b?rakm??lar. Olduka tecrbeli ve m?fik bir insan oldu?u sylenen devrin Valisi: Hele oturun, az bir sakin olun! deyip ay ?smarlam??. Bu arada Defterdar Beyi a??rtm??, gelirken de en son gelen tamimi getirmesini istemi?. Defterdar Bey gelince Vali Bey: Elinizdeki son genelgeyi sesli olarak oku bakal?m, ne diyor. Defterdar Bey, maddeleri okumaya ba?lay?nca, Ge onlar? ge, en altta ne yaz?yor, onu oku bakal?m.
Orada yaz?lan cmle iki kelimeden ibarettir: ?dare ?artt?r! Bir daha oku diyor, o da bir daha okuyor: ?dare ?artt?r! Vali Bey diyor ki, Anlad?n m?, Defterdar Bey, ne demek istiyor byklerimiz! Esnafa dnerek de diyor ki, Al?n anahtarlar?n?z? kalk?n i?inizin ba??na gein!
Sebzecilik ve Ay Ba?? Gere?i
Otuz alt? y?l Erzurum Sebze Halinde bulunmu? biri olarak 2000li y?llara kadar rayi sisteminin srdrld?n yak?ndan bilenlerdeniz. Bu arada bildi?imiz bir gere?i daha dile getirmek boynumuzun borcudur: Sebze ve meyve retiminin merkezi konumundaki Adana, Antalya, Mersin gibi ?ehirlerde Arz-Talep Dengesi ya da Mevsimsel Faktrler denen gerekelerle (!), ne hikmetse Ramazan ve bayramlara, hatta o?u kez ayba??na eskiden ay?n 1i ay ba??yd?, ?imdi buna bir de 15i eklediler be? gn kala fiyatlar anormal bir ?ekilde ykselir, ister istemez bu durum ihtiyalar?n? oradan temin eden Erzurum gibi da??t?m blgelerine de yans?rd?. Allahtan bu sre uzun srmez, be? gn ierisinde fiyatlar normale dnerdi.
Oysa hep derdik ki, insan?m?z bilinli tketici olsa, Ramazana girilmeden ya da fiyatlar ykselmeden, her ?eyin bol ve ucuz oldu?u gnlerde insanlar ihtiyalar?n? temin etmi? olsa bu ykseli?lerden etkilenmezdi. Bir de byklerimiz derlerdi ki, Pahal?ysa az?c?k durun,almay?n; sabredin birka gn sonra fiyatlar kese(ni)ze uygun olarak n(- n)ze, gelir. Ama kime anlatabilirsiniz ki! Oru ile nefsimizi dizginlememiz gerekirken bizler nefsimizin esiri oluyor, can?m?z?n her istedi?ini o saatte almaya kalk?yoruz.
Bir Osmanl? Kanunnmesi Sayesinde Yoluna Giren ??ler
Y?llar nceydi Belki 1984n, belki de 1985in Ramazan?yd? Yaz mevsimine denk gelmesi, sebze ve meyve e?idinin bol olmas? dolay?s?yla Sebze Haline bu y?l meyve, sebzenin hem ok gelece?i, hem de kuvvetli sat?laca?? tahmin ediliyordu. O tarihte Erzurum Belediye Ba?kan? rahmetli Necati Glll idi.
Covid salg?n? srecinde bu y?l (2021) kaybetti?imiz 1942 Hasankale do?umlu, Necati Glll, 1978-1980 y?llar? aras?nda MHP Erzurum ?l Ba?kanl???, 1984-1989 aras?nda Necati Glll 1942-2021 1987 Y?l?ndaki Erzurum Belediyesi KASIM 2021 9 Anavatan Partisinden Erzurum Belediye Ba?kanl???, daha sonraki dnem seimleri kaybettikten sonra da Anavatan Partisinden 20. Dnemde Erzurum milletvekilli?i yapt?. Konumuza dnecek olursak; On bir ay beklenen Mbarek Ramazan, byle bir Ramazan?n ilk gn de Sebze Haline kamyonlarca mal gelmi?ti. Bu, satt??? mallardan Komisyon alan Kabz?mallar a?s?ndan da, sat?lan mallardan Rusm alan Belediye a?s?ndan da muazzam bir kazan demekti!
Yeni greve gelmi? olan ve asla iyi niyetinden ?phe etmedi?imiz bir insan olarak bildi?imiz, fakat kendince halk?n yarar?na bir ?eyler yapmak istedi?ini gstermek istercesine biraz dedi?im dedik, biraz da Erzurum tabiriyle gamo denen bir yap?daki Necati Glll, verdi?i bir talimatla gelen tm sebze ve meyveleri Hal esnaf?n?n bir nceki hafta satt?klar? fiyatlarla satmalar?n? istedi. Olacak i? de?ildi! stelik Ramazan?n ilk haftas? iin fiyatlar?n donduruldu?u, aksi davran??ta bulunacaklara dkkn kapatma cezas?na varacak derecede a??r cezalar verilece?i Hal ?efli?i ve zab?talar taraf?ndan duyuruldu. Bir nceki haftan?n sat?? fiyatlar?yla, yeni gelen mallar?n faturalarla ortaya koyulan al?? fiyatlar? aras?nda dahi byk uurum vard?. Anormal zararlar sz konusu oldu?u halde esnaf olarak o gn sineye ekmeyi, retim blgelerinden fiyatlar normal hale gelinceye kadar mal getirtmemeyi dahi d?ndk. Oysa bu, piyasadaki arz?n daha artmas?na, bo?lu?un bymesine, mal?n i?tahlanmas?na (i?tihar olmas?na), hatta hatta piyasalar?n daha alevlenmesine yol aacak, aziz mbarek Ramazan ay?nda zaten barut f??s?na dnm? olan Erzurum halk?n?n can?n? daha bir s?kacakt?!
Bu durum kar??s?nda Necati Ovat, Necmi Solmaz, Hamza Kse ve benimle birlikte birka meslekta??m?z?n daha ierisinde bulundu?u Ltf Ar?c? ba?kanl???ndaki Dernek ynetimi, hepsi birbirinden tecrbeli byklerimiz ba?ta olmak zere esnafla bir araya gelerek ne yap?lmas?, nas?l davran?lmas? gerekti?i hususunda bir toplant? yapt?, bir tak?m kararlar al?nd?. Resmi makamlarla dala?mak, didi?mek yerine olaylara sab?rla yakla??lman?n, ak?l ve mant?kla hareket edilmenin bizler a?s?ndan uygun olaca?? gr? a??r bast?. Sonuta bu durum, her y?l ya?anan geici bir sreti ve zellikle de Erzurum hepimizin Erzurumu idi! Makamlar da, makamlar? i?gal edenler de gelip geiciydi. Evet bizler de kal?c? de?ildik, lkin e?er bizler bu mesle?i bu memlekette srdreceksek kimsenin k?r?lmas?na, gcenmesine, incinmesine f?rsat vermeden zmemiz gerekiyordu.
Hal ?efli?inin kap?s?na dayanan esnaf, ?srarla Adana, Mersin ve Antalya halleriyle irtibata geilmesini, oralardan fiyatlar?n sorulmas?n? istiyordu. ?ki arada bir derede kalan Hal ?efi Binali ??men, durumu daire ba?kanlar?na bildirmesine ra?men Ba?kan Glll, ne esnafla gr?meye, ne de retim blgeleriyle irtibata geilmesine yana?m?yordu. stelik bu konuda bir daha rahats?z edilmemesi hususunda kesin talimat veriyor, dedi?inin uygulanmas?n? istiyordu.
Bu durum kar??s?nda esnaf ikinci bir toplant? yapm??, al?c?larla sat?c?lar?n kendi aralar?nda maliyet gzetilerek anla?m?? olduklar? adl ve makul fiyatlarla sat?lmas?n? uygun bulmu?tu. Buna ra?men, sat??lar ba?lat?lmadan nce, son bir kez daha Hal ?efi Binali Beyin Belediye yetkililerine durum iletmesi, bu ?ekilde sat?laca?? lisan-? hl ile anlat?ld?.
te yandan gr?meye yana?mayan Belediye ba?kan?n?n kap?s?na dayanma, yz yze gr?me, durumu arz Dernek Ba?kan? Ltf Ar?c? Hal ?efi Binali ??men 10 GEL???M ERZURUM etme karar? al?nd? ve vakit geirmeden harekete geildi. O tarihte ?stasyon civar?ndaki Erzurum Belediyesine ait Sebze Halinden Lalapa?a Camii kar??s?ndaki Belediye (gnmzdeki SGK) binas?na giderken yolumuzun stndeki (Kooperatif Evlerindeki) bizim eve u?rayarak ktphanemden Zanaatkrlar Kanunu muydu yoksa Osmanl? Kanunnmeleri isimli bir kitap m?yd? tam olarak hat?rlayamad???m Kltr Bakanl??? taraf?ndan 80li y?llarda yay?nland???n? bildi?im bir kitab? yan?ma ald?m. Belediyeye gidince bizimle gr?meyi kabule pek yana?mayan ba?kan?n huzuruna Dernek Ba?kan?m?z Ltf Ar?c? ile benim de iinde bulundu?um ynetim kurulu yeleri zor da olsa topluca al?nmay? ba?ard?k.
?eriye al?nd???m?zda Necati Bey, ba?kan masas?n?n nndeki tekli koltu?a ya?a by?mz ve de Dernek ba?kan?m?z olmas?na ra?men Ltf Amcay? de?il, 80 ncesindeki hukukumuzun da etkisiyle olacak henz otuzuna dahi girmemi? olan benim oturmam? istedi! Korun istedi?i bir gz, Allah verdi iki gz!, derler ya Necati Glll bizim a?m?zdan ok isabetli bir ?ey yapm?? oldu. Ho? be?, hal hat?r fasl?ndan sonra son derece ikna kabiliyeti ve gl bir enesi olan Dernek ba?kan?m?z Ltf Ar?c?, ne sylediyse de Gllly bir trl yola getiremedi. Glll, ?nad?m inat! dercesine hep kar?? ?kt?, Olmaz da olmaz! dedi.
Art?k i? ba?a d?m?, k?l?c?n ekilece?i an gelmi?ti! Yan?mda gtrd?m kitapta Glllye gstermek istedi?im yeri buldum, masan?n zerinde a??r a??r ona do?ru srdm ve gzlerimle, parma??mla gstermi? oldu?um yeri okumas?n? i?aret ettim. Glll, bir yandan Ynetim Kurulundaki meslekta?lar?m?zla konu?urken, bir yandan da i?aret etti?im, yan?lm?yorsam Kanuni Sultan Sleymana ait bir kanunnmeydi, gzucuyla onu okudu. Orada: Meyve ve sebzeye narh koyan?n boynunu vurdurturum! yaz?yordu. Okuyan Glllyd ama sz syleyen de Cihan Padi?ah?yd?! Glll, tam okumu? olacak ki, usulca ve de k?zarcas?na Kald?r o kitab?, b..k yeme! dedi. Sonras?nda yuma?am?? oldu?u her halinden belli olarak Kalk?n gidin i?inize bak?n Yaln?z adaletten ?a?may?n Bu aziz mbarek Ramazanda, fakiri fukaras? ok olan memleketimizde sebze ve meyvenin d?k fiyatlarla sat?lmas?na al???n! diyerek bizleri yolcu etti.
Herkes Gllldeki de?i?ikli?e ?a??rm??t?. D??ar? ?kt???m?zda Ynetim Kurulundaki arkada?lar?m Naci Hoca, Glllye ne gsterdin, ne k?s p?s etti(ni)z de byle bir anda de?i?ti? dediklerinde Gllly ben de?il, Kanuni Sultan Sleyman yola getirdi! dedim