Tanzimat dneminin en nemli devlet adamlar?ndan biri olan byk ?air Ziya Pa?a lmsz Terkib-i Bendinde insano?lunun vefas?zl???na ?u szlerle dikkat eker:
Her kim ki arar by-? vef
tab-? be?erde,
Benzer ona kim devlet umar
z?ll-? hmdan
Erzurumun ve Trk ilim tarihinin lmsz isimleri aras?na ad?n? alt?n harflerle yazd?rm?? olan Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu da hayat?n?n son dnemlerinde hem?erisi Ziya Pa?an?n dikkat ekti?i bu vefas?zl?k illetini bizzat ya?ar. ?rencisi Prof. Dr. Orhan Trkdo?an vefat?ndan birka ay nce Dr. zcan Bolcan ile yapt?klar? ziyaret s?ras?nda F?nd?ko?lunun kendilerine ok yaln?z oldu?unu ve unutuldu?unu hznl ve keder dolu bak??lar alt?nda syledi?ini aktar?r.2 O F?nd?ko?lu ki, yine bir di?er ?rencisi Prof. Dr. Mustafa E. Erkal?n ifadesiyle; Ziya Gkalp ve Mehmet ?zzet dneminden sonra, sosyal ilim hayat?m?zda Hilmi Ziya lkenle beraber grlen byk bir zirvedir.
?phesiz ki bir toplumun gelece?ini sa?lamla?t?ran en nemli toplumsal duygulardan/hareketlerden birisi vefad?r. Toplumun, kendi iinden ?kan ve toplumun gelece?i iin mcadele veren k?ymetlerine verece?i de?er, gsterece?i vefa ayn? zamanda o toplumun sosyal a?dan geli?mi?lik dzeyinin de bir gstergesidir.
Erzurumun yeti?tirdi?i mstesna isimlerden Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunu anmak, hat?rlamak ve hat?rlatmak ad?na yap?lan bu giri?imi Erzurum zelinde nemli bir vefa rne?i olarak addediyor ve eme?i geenleri tebrik ediyorum.
Prof. Dr. Nevin Gngr Ergan?n y?llar sren ok titiz bir al??ma sonucunda 2021 y?l?nda yay?mlad???, Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu Bibliyografyas? isimli eserine gre F?nd?ko?lunun hayat? boyunca muhtelif yerlerde yay?mlanan yaz?lar?n?n say?s? 3595tir.
Bu yaz?lar?n tespit edebildi?imiz kadar?yla 250 kadar? Erzurumla ilgilidir. F?nd?ko?lunun Erzurumla ilgili yaz?lar?n? toplamaya ilk olarak Prof. Dr. Amiran Kurtkan Bilgisevenin 1960 y?l?nda yay?mlad??? F?nd?ko?lu Bibliyografyas? isimli al??mas?n? incelerken karar vermi?tim. Yksek Lisans e?itimim s?ras?nda yapt???m sreli yay?n taramalar?nda Erzurumla ilgili buldu?um her trl yaz?y? fiziki olarak ar?ivlemi?tim. (?nternet zerinden birok sreli yay?n ieri?ine kolayl?kla ula??labildi?i gnmzde o gnlerin zor ve azim gerektiren ?artlar?n? tebessmle yad ediyorum.) Bu vesile ile F?nd?ko?lunun Erzurumla ilgili baz? yaz?lar? zaten ar?ivimde bulunuyordu. Ayr?ca Prof. Dr. Amiran Kurtkan Bilgisevenin bibliyografyas?na ek olarak Prof. Dr. Mustafa E. Erkal?n 1975 y?l?nda yay?mlad??? F?nd?ko?lu'nun Bibliyografyas?na Ek isimli makalesini ve Prof. Dr. Dilaver Dzgnn 1990 tarihli Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu'nun Folklor ve Halk Edebiyat? ?le ?lgili al??malar? isimli yksek lisans tezini de detayl?ca incelemi?tim. Bu al??malara gre bulunmas?, okunmas? ve ar?ivlenmesi gereken ok say?da Erzurum temal? yaz? vard?.
Bu al??malar? kaynak alarak ba?lad???m ar?iv, gazete ve dergi taramalar? ilerledike F?nd?ko?lunun birok yaz?s?n?n Bibliyografyalarda yer almad???n? grdm. ok e?itli mstear isimlerle ok e?itli dergi ve gazetelerde binlerce yaz? kaleme alm?? bir yazar?n yaz?lar?n? kay?t alt?na alman?n zorlu?u tabi ki izaha muhta de?ildir. Prof. Dr. Dilaver Dzgn yukar?da zikretti?im Yksek Lisans tezinde F?nd?ko?lunun 46 farkl? mstear isimle yaz? kaleme ald???n? tespit etmi?tir.
Bibliyografyalarda yer almayan Erzurum temal? baz? yaz?lar?n kar??ma ?kmas? ve bunun sonucunda elime ald???m her gazete ve dergi cildini Acaba! nazar?yla incelemem neticesinde Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun Erzurum Yaz?lar?n? aramak ve bulmak benim iin adeta samanl?kta i?ne aramak kabilinden tahamml edilmesi ok zor ve yorucu bir srece evrildi: Ya burada da bir yaz?s? varsa!..
?n?aat mhendisi olmam hasebiyle srdrd?m in?aat i?lerimden kalan vakitlerimde solu?u ya Beyaz?t Devlet Ktphanesinde ya ?sam Ktphanesinde ya da Garanti Bankas? Ktphanesinde al?yordum. Tarama al??malar? belirli aral?klarla drt y?l kadar srd. Meslek, Anadolu Mecmuas?, ?? ve D?nce, Varl?k, lk, Hayat, Halk Bilgisi Mecmuas?, Erzurum Halkevi Kltr Dergisi, Ba?ak, Bilgi Mecmuas?, Hareket, Trk Yurdu, Tarih Yolunda Erzurum, Trk Folklor Ara?t?rmalar? Dergisi, Y?ll?k, Kar?nca, Btn ve daha nice dergiler; Cumhuriyet, Tasvir-i Efkr, Do?u, Hrsz, Milletin Sesi ve daha nice gazeteler cilt cilt bir zaman tnelinden geer gibi F?nd?ko?lu iin tarand?. Bulunan her yeni yaz? Acaba! drtsnn etkisini daha da art?rd?.
Tarama faaliyetleri devam ederken bir yandan da ev/ofis al??mas? olarak F?nd?ko?lunun 1928 y?l?ndan nce Meslek, Hayat, Anadolu Mecmuas? gibi dergilerde ve gazetelerde kaleme ald??? Erzurumla ilgili yaz?lar?n? Osmanl? Trkesinden Cumhuriyet Trkesine aktarma al??malar?na devam ettim. Tabi bu da ba?l? ba??na zorluklar ieren bir al??ma sreci olarak kar??mdayd?. Yakla??k 30a yak?n yaz?y? eski yaz?dan yeni yaz?ya aktard?m. ?phesiz 1928 y?l? ve ncesine ait yaz?lar?n haz?rlanmas? bu sreteki en zorlu a?amalardan biriydi.
al??malar devam ederken merhum F?nd?ko?lunun o?lu say?n Emin F?nd?ko?lunun vesilesi ile doktora al??mas?n?n F?nd?ko?lu zerine yapan de?erli bilim insan? Prof. Dr. Nevin Gngr Ergan han?mefendi ile tan??t?m. Yapt???m al??may? anlatt???mda k?ymetli Nevin Hocan?n ilk tepkisi Alparslan Bey, siz ne kadar zor bir i?e kalk??t???n?z?n fark?nda m?s?n?z? ?eklinde olmu?tu. Ne yaz?k ki bunu ok ac? ?ekilde tecrbe ettim hocam. ?eklinde cevaplam??t?m kendisini Sonraki dnemlerde F?nd?ko?lu zerine yapt???m?z isti?arelerde olu?an ortak kanaatimiz olarak, bu bir grevdi ve bu grev bize verilmi?ti.
Bu srete Bu i?e nereden bula?t?m? Nas?l bula?t?m? diyerek kendi kendimi sorgulad???m, vazgemek drtsnn beni oka zorlad??? anlar da ya?ad?m. Fakat btn bu anlarda bunun bana verilmi? bir grev oldu?u d?ncesiyle motivasyonumu kontrol alt?n da tutmaya al??t?m. Hatta belki diyebiliriz ki ?u an kaleme almaya al??t???m bu yaz? bile Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun Erzurum Yaz?lar? projesinin tamamlanmas? iin bir motivasyon vesilesi olabilir. Ayr?ca 26 Ocak 2022 tarihinde kaybetti?imiz Prof. Dr. Ali Kurtun ve say?n Naci Elmal?n?n motive edici te?viklerini ve desteklerini zikretmeden geemem.
Drt y?l?n sonunda Erzurum temal? 250ye yak?n yaz?ya ula?t?m. Ara?t?rma srecinde edindi?im tecrbeye istinat ederek diyebilirim ki, F?nd?ko?lunun Erzurum temal? yaz?lar?n?n say?s? bu kadard?r ?eklinde kesin bir ifade kullanamam. Gremedi?im, ula?amad???m veya fark edemedi?im yaz?lar?n?n da olma ihtimalini asla yok gremem. Hi ummad???n?z bir kaynakta, hi ummad???n?z bir mstear isimle bir F?nd?ko?lu yaz?s? ans?z?n kar??n?za ?kabilir. Bu d?ncelerden hareketle arama ve tarama al??malar?n? sonland?rarak yaz?lar?n dijital ortama aktar?lmas? ve tashih edilmesi a?amas?na getim.
Halihaz?rda Osmanl? Trkesinden Cumhuriyet Trkesine aktard???m 30 yaz?yla birlikte 190a yak?n yaz?n?n dijital ortama aktar?m? ve dzenleme al??malar? tamamlanm?? durumda bulunmaktad?r. Kalan yaz?lar?n da tamamlanmas? ile Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun muhtelif mecralarda kaleme ald??? Erzurum temal? yaz?lar? bir klliyat haline gelmi? olacakt?r.
Cumhuriyetimizin 100. Y?l? hat?ras?na yay?mlamay? hedefledi?imiz Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun Erzurum Yaz?lar? bir klliyat halinde hem Erzurum tarihine, folklorne ve kltrne ok nemli bir katk? sunacak, hem de yak?n dostu Prof. Dr. Orhan Tunan?n ifadesi ile Erzuruma ve Erzurumlulara yard?mlar? ve hizmetleri say?lamayacak kadar ok ve byk6 olan F?nd?ko?lu iin Erzurum ?ehri ad?na bir vefa vesilesi olacakt?r.
Bir ak?am eve dn?te kap?ma ili?tirilmi? bir k??t bulmu?tum. Alt taraf?nda ayak st yaz?ld??? belli iki dost kelime: "Selamlar, Ziya!"
st taraf?nda ise bir manzumenin ?u son m?sralar?:
"Adem odur ki ad?n? alemde
and?ra,
Alemde ad kalur ve adem
gelr gider!"
Evet, drstlk, vefa!
Btn ki?ili?ini bu iki kelimede toplamak mmknd! "
Prof. Dr. Sabri F. lgener byle yazm??t? F?nd?ko?lu'nun ard?ndan...
Byk Dada??n ruhu ?ad olsun!
KAYNAKLAR
Dilaver DZGN; Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun Folklor ve Halk Edebiyat? ?le ?lgili al??malar?; Yay?mlanmam?? Yksek Lisan Tezi, Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Trk Dili ve Edebiyat? Anabilim Dal?, Erzurum; 1990, s. 48-49. Mustafa E. ERKAL; Trk Sosyal ?lim Hayat?nda Bir Zirve: F?nd?ko?lu Ziyaeddin Fahri; Trk Dnyas? Ara?t?rmalar?, Say?:35; Nisan 1985, ?stanbul, 1985, s.82. Nevin Gngr ERGAN; Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu Bibliyografyas? Hayat Hikayesi Trk D?nce Tarihindeki Yeri; Do?u Kitabevi, ?stanbul, 2021, s. 232. Orhan TUNA; Aziz Dostum ve Meslekda??m F?nd?ko?lu, ?stanbul niversitesi ?ktisat Fakltesinin F?nd?ko?lu Arma?an?n?ndan Ayr?bas?m, ?stanbul, 1977, s. 36. Orhan TRKDO?AN; Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu Bir Sosyolo?un Profili; Trk Dnyas? Ara?t?rmalar?, Say?:35; Nisan 1985, ?stanbul, 1985, s.39.