G?R??
Rus tarihine bak?ld??? zaman ilk dnemlerden itibaren knezlik ad?n? verilen bir yap? gze arpmaktad?r. Alt?n Orda Devletinin y?k?lmas?ndan sonra bu knezlikler bir araya gelmi? ve Rusya, yava? yava? dnya siyasetinde boy gstermeye ba?lam??t?r. Romanov hanedan?ndan olan ar I. Petro 1721 y?l?nda Rusya ?mparatorlu?unu kurmu? ve onun ileri srd? fikirler Rusyan?n d?? politikas?n? olu?turmu?tur. Bu politika drt temel ama zerine kurulmu?tur. Karadenize inmek, bo?azlar zerinden s?cak denizlere ula?mak, Ortodokslar?n koruyuculu?unu stlenmek ve Panslavizm yani dnya zerindeki Slavlar? tek at? alt?nda toplamak olarak ifade edilebilir. Bu amalara ula?mak iin Rusyan?n olduka stratejik bir blge olan Ortado?uya inmesi gerekirken, biro?u Mslman olan devletlerle diplomatik, ekonomik ve askeri ili?kiler kurmak zorunda oldu?u sylenebilir.
Rusya ynetim sistemi olarak monar?ik bir yap?ya sahiptir. Rus ar? lkenin ynetiminde tek sz sahibidir. I. Petrodan sonra ba?a gelen btn arlar onun politikas?n? takip ettirmi?lerdir. Son ar II. Nikolay?n 1917 y?l?nda Bol?evik devrimi ile tahttan inmesi sonucu 196 y?l sren Romanov ailesinin saltanat?na son verilmi?tir.
Son ar II. Nikolay Dnemi ve I. Dnya Sava??
1894 tarihinde tahta ?kan II. Nikolay ve e?i Aleksandra (Rus ruhuna sahip olan bir Alman)1 Rusyan?n sava?a girme srecinde etkin rol oynam??t?r. II. Nikolay?n tahta ?kt??? dnemde lkede a??r ekonomik sorunlar ve s?n?flar aras? derin farklar gze arpmaktayd?. Halk?n iste?i ?ngiltere ve bat?l? devletler gibi demokrasiye geilmesinden yanayd?. Fakat II. Nikolay bu duruma kar??yd?. Tahta ?kt??? gn izdihamdan dolay? 1400den fazla ki?i lm?t. Ancak bu destek al?nan kararlar ve ekonomik buhran ile d??e geti. zellikle 1905 Japon Sava??n?n ba?ar?s?z olmas? halk?n byk tepkisine ve protesto gsterilerine sebep olmu?tur . Bu gsterilerde halk?n zerine ate? a?lmas? olaylar? daha da bytm?tr. Bu protestolar sonucu Duma Meclisi a?ld? ve Rusya mutlak saltanattan me?ruti bir hkmete dnd. Duma Meclisi 6 A?ustos 1905 tarihinde milletin bask?s? sonucu II. Nikolay taraf?ndan a?lm??t?r. Duma Meclisinin a?lmas? demokratik bir geli?me olarak de?erlendirilemez. nk al?nan kararlarda bu meclis do?rudan etkili de?ildi son sz yine ara aitti.
Dnyay? etkileyen ilk byk sava? olan I. Dnya Sava??nda Rusya, Fransa ve ?ngiltere ile birlikte ?tilaf devletleri blo?unda yer alm??t?r. Ayr?ca sava? ncesi nce Almanya ile ittifak anla?mas? yap?p daha sonra ?ngiltere ve Fransaya yakla?mas? da Rusya a?s?ndan olumsuz bir karar olarak gze arpmaktad?r. Bu dnemde orduda profesyonel birlikler bulunmamaktayd?. Ordunun daha ok iftiler ve i?ilerden olu?mas?, k?tl???n ba?l?ca sebepleri aras?nda yer almaktayd?4 . Bat?da Almanya ve Macaristan, do?uda da Japonya kar??s?nda kay?plar veren II. Nikolay prestijini kurtarmak iin Osmanl? Devleti ve ?rana sald?rma politikas?na yneldi.
Rusyan?n bu politikaya ynelmesinde Fransa ve ?ngiltereden izin almas? da nemli bir etkendi6 . Bu politika erevesinde 1915 y?l?nda Osmanl? Devletinden Erzurum, Bayburt, Trabzon, Mu? ve Bitlis ile Sivas nlerine kadar olan blgeleri; ?ran zerine dzenlenen seferlerle Azerbaycan, Hazar Denizinin bat? k?y?lar? ile Krtlerin bulundu?u blgeleri ele geirmi?tir.
S?n?rlar?n geni?lemesi merkezi otoritenin bozulmas?na sebep olmu?tur. Osmanl? Devleti taraf?ndan bo?azlar?n kapat?lmas? ve Rusyaya yard?m?n gidememesi zerine faiz ve d?? borlanma o kadar artm??t?r ki Rusyan?n yksek oranda para basmas? 1916 tarihinde yzde bin enflasyona sebep olmu?tur . Rusya iinde ba?layan kar???kl?klar devrimin ortaya ?kmas?n?n ba?l?ca sebepleri aras?nda yer almaktad?r.
Bol?evikler ve Devrim
1903te ba?lay?p 1917ye kadar devam eden protestolara yzbinlerce insan kat?lm??t?r. rne?in 1917 tarihindeki protestoya 575,000 ki?inin kat?ld??? belgelerden anla??lmaktad?r.8 Genelde protestoya kat?lan kesim ifti, kyl, i?i ve asker gibi alt tabakalardan ki?ilerdi.
Protestocular genelde Sosyalizm d?ncesine sahip olan Bol?evik Partisini destekliyordu. Bol?eviklerin lideri olan Vladimir Lenin, 1897 tarihinde Sibiryaya srgn olarak gnderildi; buradan da ?svire, Fransa ve Almanyaya gemi?tir. ? kar???kl?klar ve protestolar art?nca Nisan 1917de tren ile Petrograda dnen Lenin, burada Marksizm ak?m?n?n etkisiyle Marksizm-Leninizm d?ncesini ortaya koymu?tur.
Vladimir Leninin vadetti?i s?n?fs?z toplum yap?s? bu zmrelerin protestolara kat?lmas?n?n ba?l?ca sebepleri aras?nda yer almaktad?r. 1917 y?l?nda Dnya Kad?nlar Gn iin bir araya gelen kad?nlar?n protestosuna nce i?iler, daha sonra da askerler kat?lm??t?r. Askerlerinde gsterilere destek vermesi ar zerinde ki bask?y? daha da art?rm??t?r. Bu protestolara daha fazla dayanamayan II. Nikolay, ?ubat Devrimi ile grevi b?rakm??t?r10. Romanov ailesinin 1721 tarihinden 1917 tarihine kadar devam eden ynetimi ?ubat Devrimi ile son bulmu?tur. Bu devrim ile 20 Ekim 1894 tarihinde tahta ?kan II. Nikolay 15 Mart 1917 tarihinde istifa etmi? yerine Alexander Kerensky ba?kanl???nda yeni hkmet kurulmu?tur.
Bu hkmet I. Dnya Sava??ndan ekilme taraftar? de?ildi; fakat Bol?evikler sava?tan ekilerek kendi i meselelerine odaklanma taraftar?yd?11. eli?en bu d?nceler Rusyada K?z?l ordu (Bol?evikler) ile Beyaz ordu aras?nda alt? ay sren mcadelelerin ya?anmas?na sebep olmu?tur. Sava??n galibi olan Bol?evikler, Petrograd? ele geirdi ve Kerensky hkmetini d?rerek Vladimir Lenin nderli?inde Ekim Devrimi ile Bol?evik rejimini kurdular. Bol?evikler II. Nikolay ve ailesini Yekaterinburg ?ehrinde tutuklad?lar ve 17 Temmuz 1917de son ar, e?i, o?lu ve drt k?z?n? idam ettiler. Bu olaylardan sonra Bol?evikler, Rusya Sosyalist Cumhuriyetini kurmu?lard?r. Bu yap?da sadece Ruslar etkilidir. Di?er uluslar sosyalist olmak ?art?yla on drt ba??ms?z devlet olarak kalm??t?r.
Yeni kurulan bu rejim, sava?a kar?? oldu?u iin I. Dnya Sava??nda ele geirdi?i yerleri b?rakarak sava?tan ekilmi?tir. Brest-Litovsk Antla?mas?na Bol?eviklerin temsilcisi olarak Leon Trotsky gitmi? ancak ne sava? ne bar?? politikas?n? benimseyerek Petrograda geri dnm?tr13. Rusyan?n iinde bulundu?u durum sebebiyle Leninin a?r?s?yla masaya dnen Leon Trotsky, Brest-Litovsk Antla?mas?n? imzalayarak Rusyay? resmen sava?tan ekmi?tir. SAVA?TAN SONRA RUSYA VE ORTADO?U Rusya sava?tan ekilirken ele geirdi?i topraklar? ho?gr politikas? erevesinde uluslara geri vermi?tir. Bu politika ile dnyaya bir mesaj verilmeye al???lm??t?r. Nitekim Bol?evik politikada reklam unsuru nemli bir yer tutmaktad?r. ekildi?i blgelerde komnist partiler kuran Bol?evikler bu yap?lar? desteklemi?tir. Bunun amac? yeni kurulacak devletlerde Sosyalist rejimin yay?lmas?n? sa?lamak olarak ifade edilebilir. Bu d?nce ile Trk Kurtulu? hareketine silah ve maddi destek yard?m?nda bulunulmu?tur14. Ama bu devletin rejiminin sosyalizm olmas?d?r. Brest-Litovsk Antla?mas?yla ald??? yerleri geri veren Bol?evikler, arl?k dnemindeki anla?malar?nda geersiz oldu?unu kabul etmi?tir.
Rusyada 1922ye kadar ekonomik byme devam etmi?tir. 30 Aral?k 1922de Bol?evikler, Beyaz Orduyu tamamen yenerek Sosyalist Sovyetler Cumhuriyetleri Birli?ini kurmu? ve ayr?lan devletler tekrar bu at? alt?nda birle?tirilmi?tir15. Bu tarihte durumu a??rla?an Lenin pe? pe?e geirdi?i feller ile her geen gn daha da ktye gitmi? ve 1924 tarihinde vefat etmi?tir.
I.Dnya Sava??ndan sonra ?ngiltere, Rusyan?n ve sosyalizm rejiminin yay?lmas?n? engellemek iin Osmanl?, ?ran ve Afganistan topraklar?nda ?slam duvar? ad? verilen bir s?n?r belirlemi?tir16. Buna gre Ortado?unun zenginlikleri Rusyaya gemeyecek ve ?ngiltere smrgelerinin gvenli?ini sa?lam?? olacakt?.
Rusyan?n Afganistan politikas?, ?ngiltere ile yap?lan anla?maya gre ?ekillenmi?tir. 1907 tarihindeki bu anla?madan sonra 1919da Amanallah Han, Afganistan?n ba??ms?zl???n? ilan etmi? ve Hindistana sald?rm??t?r. Bu olaydan sonra Rusya, Hindistan s?n?r?nda elilik am?? ve ?ngiltere bu duruma kar?? ?km??t?r. 8 A?ustos 1919da ?ngiltere, Afganistan?n ba??ms?zl???n? resmen tan?m??t?r.
Osmanl? Devletinin paralanmas? ?tilaf devletlerinin birinci hedefiydi. Ancak Rusya ihtilalden sonra ?ngiltereye kar?? ba?ar?l? mcadelelerinden dolay? Mustafa Kemal ncl?ndeki Trk kurtulu? hareketini desteklemi?tir. Bu hadise Sovyetlerin ilk d?? yard?m? olarak kabul edilmektedir. Nitekim bu dnemde ?ngiltere, ?stanbulu fiilen i?gal etmi? ve bo?azlar zerinde kontrol sa?lam??t?. Bu durum Rusyan?n gvenli?i a?s?ndan sak?ncal? grlyordu.
ngiltere zengin petrol kaynaklar?ndan dolay? ?randan ekilmek istemiyordu. Ama Rusyan?n gneyi inmesini engellemekti. 1907 y?l?nda ?ngiltere ve Rusya aras?nda yap?lan anla?ma ile ?ran e ayr?lm??16 Kenneth Morgan, Consensus And Distunity, Oxford 1979, 119. 17 David Fromkin, A Peace To End All Peace, New York 1989,407-410. 18 David Fromkin, A Peace To End All Peace, New York 1989,413-421. 19 David Fromkin, A Peace To End All Peace, New York 1989,441-448 t?r. ?lk k?s?m ?ngiltereye ba?l?, di?er k?s?m Rusyaya son k?s?m ise tarafs?z blge olarak kabul edilmi?tir. 14 Aral?k 1917de Lenin ncl?nde arl?k dneminden kalan ?ran ile yap?lan anla?malar ve d?? borlar iptal edilmi?tir. Bylece 1907 tarihinde ki anla?ma geersiz say?lm?? ve ?ran?n toprak btnl? tekrar sa?lanm??t?r. 1921 tarihinde Rusya ve ?ran aras?ndaki anla?ma ?ngiltereyi tedirgin etmi?tir. Ancak ?ngiltere, ?ran?n istiklalini kabul etmek zorunda kalm??t?r. 1925de R?za ?ah ncl?nde yeni hkmet kurulmu?tur. Bu hkmete Pehlevi Hkmeti de denilmektedir.
SONU Birinci Dnya Sava?? neredeyse tm devletleri etkileyen uluslararas? bir olayd?r. Bu sava? sonucu imparatorluklar y?k?lm?? dnya dzeni yeniden kurulmu?tur. Y?k?lan imparatorluklardan biride arl?k Rusyad?r. Romanov ailesinin idaresinde uzunca sre hayatta kalan arl?k Rusya II. Nikolay dneminde ba?layan halk hareketi ile y?k?lm??t?r. II. Nikolay?n politikalar? ve ekonomik s?k?nt?lar Rusyada ihtilali do?uran ba?l?ca sebepler olarak gze arpmaktad?r. Japon Sava??nda al?nan yenilgi prestij mcadelesine dn?m? ve Rusya gzn Ortado?uya evirmi?tir. Bu blgelerde ba?ar? sa?lanm?? olsa da ite ba?layan Ekim Devrimi ve K?z?l Ordu ile Beyaz Ordunun sava?? Rusyada Bol?evik ihtilali ile sonulanm??t?r. Lenin ncl?nde kurulan yeni devlet sava?a kar?? oldu?u iin arl?k zaman?nda ele geirilen blgeleri eski sahiplerine geri vermi?tir. ?ngiltere ile girilen mcadelede zellikle Osmanl?, ?ran ve Afganistan blgesi egemenli?i belirleyici olmu?tur.
Hem ?ngiltere hemde Rusya, Osmanl?, ?ran ve Afganistan zerinde kendi emellerini gerekle?tirememi?tir. Rusyan?n blgeye getirmek istedi?i Sosyalizm ve ?ngilterenin yaymak istedi?i Emperyalizm d?ncesi bu devlette de hayata geirelememi?tir. Bu blgelerin halk? kendi iradeleri ile ba??ms?z devlet olmay? ba?arm?? ve kendi ynetim sistemlerini kurmu?lard?r.
Bu blgelerin halklar? hem Rusya hemde ?ngiltere ile ellerindeki tm imkanlar ile mcedele etmi?lerdir. Milliyetilik d?ncesi ve Emperyalizme kar?? olma d?ncesi bu blge insan?n? tetikleyen ana etmenler olmu?tur. Gnmzde de byk devletlerin blge zerinde planlar? devam etmektedir. Tarihten ders al?n?rsa yine ayn? ruha sahip Ortado?u halklar? bu emperyal gleri blgelerinden tekrar skp atmay? ba?aracakt?r.
KAYNAKA
David Fromkin, A Peace To End All Peace, New York 1989. https://www.history.com/this-day-inhistory/czar-nicholas-ii-crowned https://www.history.com/this-day-inhistory/ussr-established Hugh Stone-Watson, The Russian Empire, Oxford 1967. Kenneth Morgan, Consensus and Distunity, Oxford 1979. Leon Trotsky, Russian Revolution, Tehran 1982. Norman Stone, Europe Transformed, London 1983. Norman Stone, The Eastern Front, London 1975. www.thegreatcoursesdaily.com/russia-after-the-bolshevik-revolution